Về trang phục của nhân
vật trong "Mây và Mặt trời"
của Targore
Nói đến văn học Ấn Độ hiện đại, người ta nhắc nhiều nhất đến
Tagore. Được giải Nobel văn học năm 1913 với tập Thơ dâng (Gitanjiali), tên
tuổi của Rabindranath Tagore đã vượt ra ngoài Ấn Độ và được thế giới biết đến
như một nghệ sỹ đa tài. Văn xuôi Tagore đang là mảnh đất giầu tiềm năng với
các nhà nghiên cứu. Trong số các tác phẩm văn xuôi của Tagore, Mây và mặt
trời
(1)
là tập truyện ngắn được giới thiệu sớm nhất ở nước ta. Đây là tác phẩm thể
hiện khá tập trung bút lực dồi dào mà tinh tế của Tagore. Nghệ thuật miêu tả
ngoại hình nhân vật là một trong những thành tựu nghệ thuật đặc sắc của tập
truyện ngắn này. Khi miêu tả ngoại hình nhân vật, ngoài các yếu tố về khuôn
mặt, vóc dáng…, Tagore còn rất dụng công trong cách miêu tả trang phục. Qua
trang phục của nhân vật, chúng ta có thể thấy được quan niệm nhân sinh, quan
niệm nghệ thuật về con người, tình cảm của Tagore với nhân dân, đất nước Ấn
Độ cũng như tài năng nghệ thuật của ông ở một lĩnh vực khác, ngoài thơ.
Thông thường trong một tác phẩm văn học, trang phục thường là phương
tiện để phản ánh địa vị, đẳng cấp, khẳng định tính cách chính diện hay phản diện
của nhân vật hoặc tôn vinh cho vẻ đẹp của họ. Truyện ngắn của Tagore cũng
vậy. Tuy nhiên cách miêu tả trang phục nhân vật của Tagore, còn cho ta thấy ông
có dụng ý riêng. Người đọc có thể cảm nhận được thái độ của ông với những giá
trị truyền thống của văn hoá Ấn Độ trong một thời kỳ mà nó chịu sự ảnh hưởng
nhiều mặt, theo nhiều chiều hướng khác nhau của nền văn minh kỹ trị phương
Tây.
Tagore rất yêu thích hình ảnh người phụ nữ truyền thống vì thế trong tổng
số 56 lần miêu tả trang phục của người phụ nữ thì có tới 53 lần người phụ nữ đều
hiện lên theo lối phục sức truyền thống. Xuất hiện nhiều nhất là hình ảnh những
chiếc xari - “y phục duyên dáng của phụ nữ Ấn Độ gồm một mảnh vải dài
khoảng 5m, có thể quấn quanh người theo nhiều kiểu. Màu sắc và cách vận thay

“ Cô nhấc vạt xari lên che mặt, ngồi xuống bậc bến ngay chân khất sư và
khóc”.
“… nhưng cuộc sống của hai người không có một chút hạnh phúc nào.
Tấm khăn trùm ngăn cách người nọ với người kia có đáng gì đâu, thế nhưng tấm
khăn đó vĩnh viễn như cái chết và còn thảm khốc hơn chính cái chết. Nỗi tuyệt
vọng dịu dần với thời gian như nỗi đau của sự cách biệt âm dương, còn hy vọng
sống động thì hằng ngày, hằng giờ bị tiêu tan về sự cách biệt mà tấm khăn này
đặt ra giữa hai người"…
Tagore còn kín đáo phê phán cách ăn mặc ấy qua việc ông để nó đi liền
với thái độ vô duyên của người phụ nữ. Trong Những bậc bến tắm bên sông, tật
xấu hay bàn tán, đưa chuyện của đám đàn bà con gái đã được tác giả gắn với
chiếc mạng che mặt: “Một chị khác lấy hai ngón tay hơi tách chiếc mạng che
mặt, hé ra một tí ở giữa, kêu lên Người thứ ba, chẳng kể gì đến cái mạng che
mặt của mình nữa, bôbô…”. Trong Cô dâu bé nhỏ, Tagore đã dùng hình
ảnh "các bà phụ nữ lấy xari trùm kín lên đầu, che mặt đến tận chỏm mũi” để làm
nền tương phản với hình ảnh Mrinmayi không che mặt, tay bế một đứa bé trần
truồng ra đón vị lãnh chúa làng, nhằm nhấn mạnh tính cách hồn nhiên, bạo dạn
của Mrinmayi. Như vậy, cách ăn vận "kín mít" còn gắn liền với sự sợ sệt quá
mức của những con người đã bao đời chịu nhiều sự đè nén, bất công.
Những chiếc mạng che mặt, khăn trùm đầu còn được sử dụng như một
biểu tượng của sự chia cắt, xa cách giữa người với người. Có khi Tagore gắn
chúng với thói ganh ghét của người phụ nữ: "Bà cho đấy là một âm mưu thâm
hiểm của Haralan nhằm quyến rũ con trai bà để anh được mãi mãi giữ cái chân
gia sư. Một hôm, bà nói với Haralan qua tấm mạng che mặt ”. Có khi chúng còn
đáng sợ hơn cái chết bởi nó gây ra sự chia cắt tuyệt đối, vĩnh viễn của lứa đôi
ngay khi tim họ vẫn đang rộn ràng những nhịp đập thanh xuân: “Anh đã mất đi
rồi cô gái Mahamaya quen thuộc và trong khi ấy, người đàn bà trùm khăn kín
mít, lúc nào cũng ngồi lặng lẽ bên cạnh, không để cho anh đưa vào cuộc sống
của mình những kỷ niệm êm đềm anh còn giữ được về nàng hồi nhỏ”.
Trang sức của người phụ nữ cũng là thứ để tôn vinh vẻ đẹp của họ. Tagore

bật trước Apơcbô. Cô lặng lẽ ngồi vào xó nhà, vạt xari choàng lên đầu rủ xuống
tận cằm, cúi khom người đến mức đầu gần chạm đến gối Cái khối hình e lệ
mặc quần áo, đeo đồ nữ trang ấy không thốt ra một câu trả lời nào”.
Trong Mây và mặt trời, Tagore còn miêu tả trang phục của người phụ nữ
với một số dụng ý khác. Có thể là dụng ý xác nhận hoàn cảnh, hoặc khẳng định
một vị thế khác xưa của họ. Đó là trường hợp cô gái Ba Tư trong Đá đói: “mặc
chiếc quần trùng pijama vàng sẫm, đôi chân nõn nà và trắng hồng đi đôi hài mũi
cong đi kim tuyến, chiếc áo lót dát vàng bó sát lấy thân, đầu đội chiếc mũ đỏ có
hàng diềm vàng rủ xuống vầng trán và đôi má trắng muốt như tuyết”. Cô là nạn
nhân đau thương của lịch sử, vượt qua thời gian hai trăm năm mươi năm và sự
chôn vùi của những nấm mồ tối đen ẩm ướt để đi tìm một trái tim đồng cảm nơi
dương thế. Hay như Giribala, lúc gặp lại Xasibuxan, khi anh ra tù thì cô đã là
một goá phụ “mặc áo trắng”, “không một thứ trang sức”. Hoặc như Kuxum
trong Những bậc bến tắm bên sông, khi trở về ngôi nhà cũ trong vai trò một goá
phụ thì “đôi chân ấy giờ đây không còn đeo vòng nữa” và “chiếc áo xám xịt…
lặng lẽ phủ một tấm màn lên tuổi xuân của cô và giấu nó khỏi con mắt đàn ông”.
Cũng có khi Tagore muốn dùng yếu tố trang phục để biến họ thành một
nỗi ám ảnh trong lòng các nhân vật nam. Chiếc “áo vàng nhà tu khổ hạnh” khiến
người phụ nữ ngồi khóc bên vệ đường Đajilinh trở thành một hiện tượng lạ, buộc
“tôi” phải lên tiếng. Cô gái với “Bộ ngực trần” là một hình ảnh táo bạo. Nền văn
hoá Ấn Độ cũng như nhiều nước chịu ảnh hưởng của loại hình văn hoá nông
nghiệp rất đề cao vấn đề nhục cảm. Từ xa xưa, vẻ đẹp không che đậy của cơ thể
người phụ nữ đã được ca ngợi và tái hiện qua những bức phù điêu về hình ảnh
các tiên nữ Atsara, ở những kiệt tác về điêu khắc và kiến trúc như Khajuraho.
Tuy nhiên, hình ảnh người phụ nữ “xé nát chiếc áo lót, đấm tay vào bộ ngực trần
của mình trong lúc gió rít lùa qua khung cửa sổ nhỏ và mưa ào ào như thác đổ
làm ướt sũng người nàng”, thể hiện sự giằng xé, niềm khát khao mãnh liệt như
vậy thì lần đầu tiên trong văn học Ấn Độ ta bắt gặp ở Tagore. Nó đã biến người
phụ nữ thành nỗi ám ảnh với mức độ cao nhất khiến chàng trai được chứng kiến
phải bỏ chạy dưới trời mưa như một người hoá điên.

cả nỗi đau buồn tủi nhục của đất nước, và đã trở về trong bộ âu phục. Điều đó
thoạt đầu có phần làm cho các em trai, em gái của anh hơi buồn, song vài tuần
sau, họ nghĩ âu phục hợp với anh hơn cả và dần dần họ cũng chia sẻ niềm tự hào,
thái độ đường hoàng của anh”. Khi đã nhận ra đất nước đang trong vòng nô lệ và
tủi nhục, anh như người chợt tỉnh cơn mê. Về đến nhà, “anh nhóm một đóm lửa
lên rồi lần lượt ném tất cả những âu phục của mình vào”.
Cách ăn mặc theo lối truyền thống ở nam giới thường là biểu hiện của một
tâm hồn trong sáng, giản dị, một nhân cách cao thượng. Tara - chú bé Bàlamôn
thuần khiết kể cả khi“chỉ mặc độc một chiếc đhoti (tấm vải dài khoảng 4 mét
người đàn ông Bengan dùng để quấn vào người thay cho quần) đã sờn lắm, mình
để trần” thì chú vẫn nổi bật lên với dáng vóc “cân xứng như một kiệt tác điêu
khắc”. Cách ăn mặc gọn gàng sạch sẽ nhưng lịch sự và sáng sủa càng làm tôn
thêm vẻ đẹp của cậu bé: “Làm xong, Tara nhẩy ùm xuống sông tắm rồi rút trong
tay nải ra một tấm đhoti sạch sẽ, trắng tinh, quấn vào người… Đoạn, chiếc dây
thiêng (gồm ba sợi chỉ tượng trưng ba chữ của âm thanh AUM mà tín đồ
Bàlamôn giáo đeo trước ngực kể từ ngày thụ phép) lấp lánh trên ngực, chú ra
đứng trước mặt ngài lãnh chúa”. Trong những thời điểm quan trọng của cuộc đời,
nam giới ở Ấn Độ thường ăn mặc một cách trang trọng: “Tuy nhiên, hôm sau,
Apơcbô vẫn tiến hành việc đi thăm cô gái được hứa chuẩn bị cho việc cưới xin…
Hôm ấy, Apơcbô ăn mặc rất cẩn thận, vận một tấm đhoti, vận một chiếc véc tông
lụa gọi là chapkan theo kiểu Hồi giáo và một cái khăn choàng to (chađđar), cuối
cùng, đội lên đầu chiếc khăn xếp tròn. Anh cũng không quên mang đôi giầy da
đánh xi bóng loáng và chiếc ô lụa”. Trong bộ trang phục của anh, chỉ có đôi giầy
là ra lối phương Tây hiện đại. Tagore đã biến nó thành mục tiêu nghịch ngợm
của Mrinmayi khiến anh chàng Apơcbô bị một phen xấu hổ: “Anh sắp sửa đi ra
thì thấy đôi giày da bóng anh để lại trên thềm cửa lúc bước vào nhà theo tục lệ
giờ đây đã không cánh mà bay, tìm khắp nơi không thấy. Apơcbô đành mượn
ông chủ nhà một đôi dép cũ, nom thật thảm hại bên cạnh bộ quần áo anh mặc”.
Trong vai trò một người tình nhân đang “náo nức chờ đợi giờ phút kỳ ngộ với
tình nương”, nhất là khi tình nương ấy sinh ra cách đây hơn hai trăm năm mươi

Bác Ramun đến với bé Mini trong “bộ quần áo rộng thùng thình, lấm bẩn” nhưng
sau tấm áo ấy, ở nơi gần trái tim là kỷ niệm về đứa con gái nhỏ mà bác vẫn giữ
vẹn nguyên suốt những năm tháng đằng đẵng bôn ba nơi đất khách quê người.
Sự tương phản về trang phục giữa nam và nữ còn góp phần nói lên những
bất công của xã hội: “Những phụ nữ lo công việc nội trợ hàng ngày, quần áo ướt
sũng, đi từ lều này sang lều khác, co ro trong làn gió lạnh ẩm ướt, mon men bước
xuống các bậc thang trơn nhẫy để lấy nước sông. Đàn ông ngồi ngoài hiên hút
thuốc và khi thật cần mới đi ra ngoài, tay cầm dép, quàng khăn lên người và áo
mưa trùm đầu”. Sự bất công ấy khiến tác giả không kìm nén được thái độ xót
thương, ông phải kêu lên: “Than ôi! Trong phong tục lâu đời và đáng kính của
chúng ta, không có phong tục trang bị áo mưa cho nhưng người phụ nữ nhẫn nại
của mảnh đất Bengan này, trời nắng thì nóng rẫy và trời mưa thì ngập nước”.
Cách miêu tả ngoại hình nhân vật cho thấy quan niệm nhân sinh của
Tagore đầy chất nhân văn và nhân bản. Tình cảm với nhân dân, đất nước Ấn Độ
có truyền thống văn hoá lâu đời, đặc biệt là sự tôn vinh ông dành cho người phụ
nữ thấm nhuần trong hình tượng các nhân vật. Qua trang phục của họ, ta thấy
hiện lên vẻ đẹp bao đời của con người Ấn Độ. Tagore không theo chủ nghĩa dân
tộc hẹp hòi. Ông không ủng hộ tinh thần bài ngoại triệt để của Gandhi. Ông
mong muốn nhân dân Ấn Độ vẫn giữ được những nét đẹp truyền thống nhưng họ
cũng cần sống văn minh hơn, hiện đại hơn