Giá trị nổi bật của dòng thơ
Làng quê trong phong trào
Thơ Mới 1932-1945
Trong lịch sử thi ca Việt Nam, làng quê là một nguồn cảm hứng lớn. Ca
dao, thơ trung đại đã có nhiều bài xuất sắc về đề tài này. Ở mỗi thời kỳ, đề tài làng
quê đều có tác giả, tác phẩm đặc sắc. Nhưng có thể nói, chỉ đến Thơ mới trở đi, thơ
làng quê mới thực sự phong phú như chưa từng có. Mảng sáng tác này có một khối
lượng tác phẩm khá lớn. Theo thống kê của chúng tôi (dựa vào bộ tuyển tập: Thơ
mới 1932 - 1945, Tác giả và tác phẩm do Lại Nguyên Ân sưu tầm và biên soạn,
NXB Hội nhà văn, H, 1999 - đây là công trình được coi là tập hợp đầy đủ và nghiêm
túc nhất về Thơ mới hiện nay) thì số bài viết về làng quê là 426/ 1075 chiếm
39,62%. Con số này chỉ có giá trị tương đối song có thể tham khảo và cho phép
chúng ta hình dung về số lượng tương đối lớn của mảng sáng tác này. Trong số đó,
không ít bài được xem như kiệt tác. Đây là bộ phận thi ca qui tụ được một đội ngũ
tác giả đông đảo. Hầu như không có thi sĩ Thơ mới nào không viết một đôi bài, một
đôi câu, thường vào loại hay nhất của mình về làng quê. Trong đội ngũ sáng tác
đông đảo ấy, có nhóm tả chân chuyên về đề tài này: Bàng Bá Lân, Anh Thơ, Đoàn
Văn Cừ Nguyễn Bính - một trong những tên tuổi lớn nhất của Thơ mới - được coi
là nhà thơ “chân quê”, với hồn thơ “quê mùa”. Một số nhà thơ khác tuy không
chuyên hẳn về làng quê nhưng cảm hứng quê hương có vị trí quan trọng trong sự
nghiệp của họ. Mỗi người đều có một chùm thơ làng quê rất đặc sắc: Hàn Mặc Tử,
Huy Cận, Tế Hanh Sự phong phú của mảng sáng tác này còn được thể hiện cả về
nội dung cụ thể, về các khuynh hướng thẩm mỹ, các phong cách, bút pháp thơ
Với sự phong phú, đa dạng ấy, mảng thơ làng quê giữ một vị trí quan trọng
đặc biệt trong Thơ mới. Là một bộ phận của Thơ mới, thơ làng quê mang đặc điểm,
giá trị chung của cả phong trào. Tuy nhiên, là một mảng sáng tác có đối tượng thẩm
mỹ riêng, quan niệm mỹ học cũng có những nét riêng, thơ làng quê còn có đặc điểm,
giá trị riêng.
Nếu giờ đây, không ai còn nghi ngờ Thơ mới là một phong trào thi ca mang
đậm tính nhân văn thì có thể nói, tính nhân văn đó được thể hiện khá tập trung và
phong phú ở mảng thơ làng quê.

tinh thần chiến đấu nhưng như vậy không có nghĩa là nó không có ý nghĩa tích cực,
không có khả năng thúc đẩy con người vươn tới những điều cao đẹp.
Tìm đến phong cảnh thiên nhiên làng quê, thi sĩ Thơ mới thường rung cảm và
thấm thía vẻ đẹp thi vị tiềm ẩn trong những cảnh thật đơn sơ, bình dị: “Tia nắng tía
nháy hoài trong ruộng lúa” (Đoàn Văn Cừ), “Hoa lựu nở đầy một vườn đỏ nắng. Lũ
bướm vàng lơ đãng lướt bay qua” (Anh Thơ), “Bữa ấy mưa xuân phơi phới bay.
Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy” (Nguyễn Bính), “Đôi mái nhà tranh lấm tấm vàng”
(Hàn Mặc Tử)
Biết rung cảm một cách sâu sắc, biết thưởng thức nâng niu, trân trọng vẻ đẹp
của thiên nhiên, đặc biệt là những cảnh vốn rất bình dị là một biểu hiện của nhân
cách văn hóa trong con người. Hành trang mà con người mang theo trong quá trình
tự hoàn thiện nhân cách của mình sẽ không thể thiếu vắng những trang văn, dòng
thơ giàu thẩm mỹ trước vẻ đẹp muôn màu của tạo hóa. Thạch Lam có một quan
niệm sâu sắc, tiến bộ và khá toàn diện về văn chương. Nhà văn khẳng định văn
chương phải là “thứ khí giới thanh cao và đắc lực”. Khí giới ấy phải nhằm “tố cáo
và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác”. Nhưng nó còn phải gánh vác một sứ
mệnh thiêng liêng và cao cả khác “làm cho lòng người trong sạch và phong phú
hơn”, có nghĩa là con người trở nên người hơn, nhân văn hơn. Đó là một tư tưởng
lớn, đẹp, rất sâu sắc.
Có thể nói, những câu thơ, bài thơ viết về phong cảnh thiên nhiên làng quê ở
Thơ mới tuy không mang nội dung xã hội, thường chỉ là những rung động, cảm xúc
trước cái đẹp đơn sơ, bình dị của thiên nhiên nhưng đã góp phần đặc biệt quan trọng
trong việc “làm cho lòng người trong sạch và phong phú hơn” như mong mỏi của
Thạch Lam.
Ở mảng thơ làng quê, lòng thương đời của thi sĩ được thể hiện sâu đậm hơn
bất cứ mảng thơ sáng tác nào khác của Thơ mới. Mạch tình cảm nhân đạo rất đáng
trân trọng đó được thể hiện nổi bật trong không ít bài thơ rất đỗi hiện thực viết về
muôn nỗi thống khổ của cuộc sống dân quê.
Là một hồn thơ đầy lãng mạn nhưng Tế Hanh đã viết về làng quê với cảm
hứng hiện thực khá sâu sắc. Ông thực sự đau xót khi chứng kiến cảnh làng quê điêu

Thơ mới chỉ ở mảng thơ này, tình cảm nhân đạo đó mới được thể hiện nổi bật, thấm
thía hơn cả. Ở những bài thơ đậm đà cảm hứng hiện thực ấy, cái Tôi Thơ mới
thường có xu hướng hướng ngoại. Nó hướng đến cuộc sống tăm tối ở nông thôn với
cảm hứng hiện thực thấm đượm tinh thần nhân đạo, nhiều khi thật sâu sắc.
Lòng thương đời ấy còn thể hiện trong sự cảm thông, nâng niu trân trọng
những khát khao yêu đương, khát vọng hạnh phúc lứa đôi âm thầm mà mãnh liệt của
những chàng trai, cô gái thôn quê. Đặc biệt, thi sĩ Thơ mới còn đồng cảm với rung
động tình yêu đầu đời, nỗi tương tư da diết, nhất là nỗi đau bởi duyên phận lỡ làng
của bao cô gái quê. Mưa xuân vàLỡ bước sang ngang của Nguyễn Bính có thể coi là
những tác phẩm xuất sắc về phương diện này. Không phải quá lời nếu nói rằng,
trong thi ca đương thời, Nguyễn Bính là người tri âm số một với thân phận của bao
cô gái quê. Và vì thế, thơ ông có sức lay cảm đặc biệt, có khả năng lan truyền rộng
rãi và có nhiều lớp độc giả của nhiều thời ở nông thôn.
Với những biểu hiện đa dạng, sâu đậm như trên, rõ ràng, thơ làng quê trong
Thơ mới là mảng sáng tác giàu giá trị nhân văn. Ở bộ phận thi ca này, giá trị nhân
văn ấy vừa có sự kế thừa truyền thống, vừa có những khía cạnh mới mẻ, chủ yếu do
gắn với sự thức tỉnh ý thức cá nhân trong thời đại chữ Tôi. Như vậy, thơ làng quê đã
góp phần làm giàu có, sâu sắc thêm tinh thần nhân văn của phong trào Thơ mới nói
riêng và của văn học dân tộc nói chung.
Cùng với giá trị nhân văn, Thơ mới còn được đánh giá cao bởi tinh thần dân
tộc. Ở mỗi mảng sáng tác, tinh thần dân tộc ấy có những biểu hiện cụ thể khác nhau.
Tuy có những biểu hiện đa dạng song cội gốc của nó vẫn là tấm lòng gắn bó với quê
hương, đất nước của người làm thơ. Trong phong trào Thơ mới, thơ làng quê luôn
được nhiều nhà nghiên cứu coi là mảng sáng tác thể hiện đầy đủ nhất, đậm đà nhất
tinh thần dân tộc ấy.
Cũng như giá trị nhân văn, biểu hiện của tinh thần dân tộc ở mảng thơ làng
quê của Thơ mới cũng rất phong phú.
Thi ca Việt Nam trước đó đã bao lần miêu tả vẻ đẹp của phong cảnh làng quê.
Song về cơ bản, hầu hết những bức tranh quê trong thơ cổ điển nặng tính ước lệ nên
màu sắc dân tộc còn nhòe nhạt. Ngay cả Nguyễn Khuyến được Xuân Diệu coi là

riêng một suối xuân” (Cẩm Lai); “Vì tằm tôi phải chạy dâu - Vì chồng tôi phải qua
cầu đắng cay”; “Mẹ tôi tóc bạc da mồi - Thắt lưng buộc bụng một thời nuôi con”
(Nguyễn Bính)
Bài thơ Đường về quê mẹ của Đoàn Văn Cừ rất thành công khi khắc họa vẻ
đẹp của người phụ nữ nơi làng quê ở một phương diện khác. Hình ảnh “u tôi” mang
nét đẹp truyền thống từ trang phục “Thúng cắp bên hông nón đội đầu. Khuyên vàng
yếm thắm áo the nâu” đến phẩm chất “thảo hiền” khiến “ai cũng khen” u. Tần tảo
sớm khuya tận hiến cho chồng con nhưng u vẫn không quên dạy con phải biết giữ
gìn thuần phong mỹ tục từ bao đời. Mỗi độ xuân về, u “Lại dẫn chúng tôi về nhận
họ - Bên miền quê ngoại của hai thân”. Với “u tôi” và nhiều người phụ nữ truyền
thống Việt Nam thì “Dẫu phải theo chồng thân phận gái - Đường về quê mẹ vẫn
không quên”.
Vẻ đẹp tâm hồn người dân quê, nhất là vẻ đẹp truyền thống của người phụ nữ
đã góp phần làm cho vẻ đẹp Việt Nam, tính cách Việt Nam tỏa sáng trong Thơ mới.
Nặng tình với dân tộc, thi sĩ Thơ mới còn đặc biệt thiết tha, trân trọng vẻ đẹp
trong sinh hoạt văn hóa làng quê. Thơ mới có hẳn một không gian văn hóa làng quê.
Các thi sĩ say sưa viết và viết đầy gợi cảm về ngày “hội làng”, “hội chèo”, “hội
chùa”, những Đám cưới mùa xuân rồi cảnh ngày Tết mồng năm, Rằm tháng tám,
“lễ vào hè”, “cúng ra hè” Nhất là ngày Tết nguyên đán. Đây là dịp vẻ đẹp văn hóa
nơi làng quê phô diễn mọi vẻ đẹp cổ truyền của mình. Thơ mới có hẳn một chùm
thơ phong phú về đề tài này: Chợ Tết, Năm mới, Tết, Tết quê bà (Đoàn Văn
Cừ), Chiều ba mươi Tết, Đêm ba mươi Tết, Ngày Tết (Anh Thơ), Xuân tha hương,
Tết của tôi (Nguyễn Bính)
Với bao phong tục cổ truyền đẹp đẽ ấy, Tết với người dân quê thực sự là một
sự kiện trọng đại, thiêng liêng. Vì thế, nếu phải xa quê khi Tết đến, xuân về, mỗi
người Việt Namluôn khắc khoải sống với tâm trạng hoài nhớ da diết: “Lênh đênh
tóc rối cỏ bồng - Chiều ba mươi Tết ai không nhớ nhà”.
Có thể nói chưa bao giờ trong thi ca Việt Nam trước đó, vẻ đẹp của văn hóa
làng, của phong tục tập quán cha ông lại được miêu tả chân thực, sống động, phong
phú và hấp dẫn như trong Thơ mới.