trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 5

Từ xng hô chỉ giới qua lời thoại nhân vật
trong tiểu thuyết Ăn mày dĩ vng của Chu lai
và Thời xa vắng của Lê Lựu

Lê Thị Lan Anh
(a)

Tóm tắt. Bài báo đề cập đến vấn đề Từ xng hô dùng để chỉ giới qua lời thoại
nhân vật trong hai tiểu thuyết ăn mày dĩ vãng của Chu Lai và Thời xa vắng của Lê
Lựu. Chúng đợc chia thành hai loại: Từ xng hô dùng để chỉ giới tính nam và từ
xng hô dùng để chỉ giới tính nữ. Mỗi loại từ xng hô dùng để chỉ giới đều đợc xem
xét trong hành chức tạo nên sự phong phú đa dạng của từ xng hô.

1. Đặt vấn đề
Trong cuộc sống, con ngời cần phải
có giao tiếp với nhau để trao đổi thông
tin tình cảm. Khi giao tiếp, từ xng hô
đóng vai trò vô cùng quan trọng. Chúng
không chỉ đợc sử dụng để mở đầu cuộc
thoại mà góp phần tạo nên không khí
đối thoại, phản ánh tính lịch sự, sự hiểu
biết, trình độ văn hóa, ứng xử, mối
quan hệ liên nhân giữa các vai giao

muốn đạt tới, có khi mỗi nhân vật có sự
trùng nhau về mục đích nhng có khi
lại khác nhau mà mục đích của cuộc hội
thoại lại có thể nằm ngay trong lời
nhng cũng có thể nằm ngoài lời. Các
vai giao tiếp luôn phải tôn trọng nguyên
lý cộng tác và nguyên lý tế nhị.
- Ngữ cảnh: là một trong những yếu
tố ảnh hởng đến ý nghĩa của câu. Mỗi
câu nói bao giờ cũng gắn với hoàn cảnh
thời gian, không gian cụ thể. Ngữ cảnh
là nhân tố không thể hiện qua từ ngữ
nhng ảnh hởng đến nội dung ngữ
nghĩa của câu, giúp ngời đọc hình
dung đầy đủ nghĩa của câu [6, tr. 191].

Nhận bài ngày 06/11/2009. Sửa chữa xong 21/12/2009.
L. T. L. Anh Từ xng hô chỉ giới qua lời thoại nhân vật trong , tr. 5-12 6

3. Từ xng hô và từ xng hô
dùng để chỉ giới
3.1. Khái niệm từ xng hô
Theo Đỗ Hữu Châu, Từ xng hô là
những từ dùng để xng hô giữa các

hô theo một kiểu khác. Ví dụ, một ngời
nào đó là con trong gia đình nên xng
hô với bố mình là con và bố nhng khi
ra ngoài xã hội, trong quân ngũ, vì bố
lại là chiến sĩ dới quyền con nên con
lại xng hô là tôi và đồng chí.
Trục hoành là trục của quan hệ
khoảng cách, hay còn gọi là trục thân
cận. Đây là quan hệ thể hiện sự gần gũi
hay xa lạ giữa các nhân vật giao tiếp
xét theo quan hệ thân tộc, quan hệ tình
cảm, quan hệ cộng tác, sự hiểu biết lẫn
nhau. Vì vậy, trục hoành còn đợc gọi là
trục của quan hệ liên cá nhân. Chính
quan hệ liên nhân chi phối tiến trình,
nội dung và hình thức của giao tiếp.
3.2. Từ xng hô chỉ giới
Từ xng hô dùng để chỉ giới là
những từ mà khi xng hô, ngời ta có
thể phân biệt đợc giới tính của vai giao
tiếp. Thông thờng những từ chỉ giới
này nằm ngay trong từ xng hô. Theo
truyền thống giao tiếp của ngời Việt,
từ xng hô dùng để chỉ giới đợc sử
dụng thờng xuyên và phổ biến.
Trong hai tiểu thuyết Thời xa vắng
và Ăn mày dĩ vãng từ xng hô chỉ giới
đợc sử dụng với tần suất cao. Ta có
bảng từ xng hô dùng để chỉ giới đợc
sử dụng trong hai tiểu thuyết xét trong


trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 7

riêng, chiếm 100%, xng hô bằng danh
từ thân tộc chiếm 86%. Từ xng hô
dùng để chỉ giới chiếm 73% trong tổng
số từ xng hô đợc sử dụng trong hai
tiểu thuyết.
Từ xng hô dùng để chỉ giới có từ
xng hô dùng để chỉ giới nam và từ
xng hô dùng để chỉ giới nữ. Ngay trong
lớp từ xng hô dùng để chỉ giới cũng có
tôn ti, trật tự để xng hô: a) theo quan
hệ trong phạm vi gia đình thân tộc và
phạm vi ngoài xã hội; b) theo quan hệ
thứ bậc và c) theo thái độ.
3.2.1. Từ xng hô dùng để chỉ giới
nam
Trong hai tiểu thuyết Thời xa vắng
và Ăn mày dĩ vãng, chúng ta gặp những
từ dùng để chỉ nam giới: ông, lão, bác,
chú, cậu, anh, thằng Các nhân vật
trong hai tiểu thuyết đã dùng từ xng
hô để chỉ giới tính nam đợc xét trên ba
phạm vi đã trình bày trên.
a. Xng hô theo quan hệ thứ bậc
Xng hô theo quan hệ thứ bậc ở đây

Tôi hỏi cho có hỏi.
Tôi đi tìm chú.
[ăn mày dĩ vãng, tr. 60]
Đoạn giao tiếp giữa Hai Hùng và
ông thờng trực, ông thờng trực là
ngời nhiều tuổi hơn nên Hai Hùng gọi
bằng bác với hàm ý tôn trọng, ông
thờng trực gọi Hai Hùng bằng chú
vừa thể hiện Hai Hùng là ngời ít tuổi
hơn mình, thuộc vai giao tiếp dới vừa
thể hiện thái độ thông cảm, chân tình
của ông với Hai Hùng. Cách xng hô
chú - bác ở đây cho thấy cả hai vai giao
tiếp đều là nam.
a3. Quan hệ ngang tuổi
Cách xng hô giữa những ngời có
quan hệ ngang tuổi là cách xng hô của
bạn bè, của những ngời đồng trang
lứa. Chúng thể hiện thái độ ngời nói
khá suồng sã, thân mật và ít bị ràng
buộc bởi nghi thức giao tiếp nh ở nơi
công sở, cơ quan.
(3) Vất mẹ nó đồng chí đi! Mình
đây, Hai Hùng đây! Chao ôi! Chả nhẽ tớ
già tới nỗi cậu không còn nhận ra nữa
? Đầu viên đạn M16 cậu lấy ra từ đùi
gần bìu dái, tớ vẫn còn giữ.
[ăn mày dĩ vãng, tr. 116]
Hai Hùng và Ba Thành là những
ngời bạn cùng chiến đấu, giữa họ

thân từ xng hô ba đã xác định vai giao
tiếp là nam.
b2. Xng hô theo số từ kết hợp với
danh từ tổng hợp - vốn nguồn gốc là
danh từ thân tộc.
Loại này có mô hình:

+ Danh từ thân tộc
Số từ

+ Danh từ thân tộc

(5) A, đi mua kẹo đi bố. Hai bố con
đi mua kẹo nhỉ? ồ hay quá!
[Thời xa vắng, tr. 288]
Những danh từ đợc dùng để xng
hô theo cách này thờng là chỉ số nhiều
(hay còn gọi là danh từ tổng hợp). Từ
chỉ giới ở đây là bố (con) cho biết giới
tính của vai giao tiếp là giới nam. Đây
là đoạn bé Thuỳ khóc đòi mẹ, Sài phải
tìm cách dỗ con. Bé Thuỳ đòi bố đa đi
mua kẹo.
b2. Xng hô ngoài xã hội
Theo nhóm thứ hai này, ta có: xng
hô theo nghề nghiệp, chức vụ và theo
hình dáng đối tợng.
- Cách xng hô theo quan hệ nghề
nghiệp có mô hình là:


vốn là yếu tố đợc ngời Việt quan tâm
hàng đầu.
b3. Xng hô theo hình dáng của đối
tợng
Loại này có mô hình:

Danh từ chỉ loại + Tính từ Cách xng hô này thờng dùng
những từ chỉ loại chỉ giới tính nam kết
hợp với một tính từ chỉ hình dáng của
ngời đó.
(9) Thằng khọm già vẫn giữ đợc
cái giọng châm chọc đểu giả thuở nào.
[Ăn mày dĩ vãng, tr. 117]
Từ chỉ giới là thằng cho biết giới
tính nhân vật là nam, tính từ khọm già
cho thấy hình dáng còm cõi, tiều tuỵ già
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 4b-2009 9

nua của Hai Hùng. Cách sử dụng từ
xng hô thằng khọm già vừa là để đùa
vui giữa Ba Thành và Hai Hùng vừa

phá vỡ. Trong Ăn mày dĩ vãng và Thời
xa vắng, cách xng hô này xuất hiện
trong một số ngữ cảnh sau:
(11) A! Hoá ra là mày, thằng thanh
tra khốn nạn.
[Ăn mày dĩ vãng, tr. 257]
Cách gọi thằng thanh tra khốn nạn
là cách xng hô không lịch sự mà Địch
dành cho Hai Hùng. Từ xng hô chỉ
dùng để chỉ giới nam ở đây là danh từ
chỉ loại thằng, trong ngữ cảnh giao tiếp
này, bản thân từ thằng đã thể hiện thái
độ không lịch sự, kết hợp với tính từ
khốn nạn cho thấy thái độ giận dữ, vô
học của Địch. Thông thờng, cách dùng
từ xng hô thể hiện thái độ không lịch
sự rất ít khi xảy ra trong giao tiếp Việt
và trong hai tiểu thuyết trên.
3.2.2. Từ xng hô dùng để chỉ giới
nữ
Cũng giống nh từ xng hô dùng để
chỉ giới nam, từ xng hô để chỉ giới nữ
xác định vai giao tiếp là nữ.
Trong Thời xa vắng và Ăn mày dĩ
vãng có cách dùng từ xng hô dùng để
chỉ giới nữ theo ba mối quan hệ nh đối
với từ xng hô chỉ giới tính nam.
a. Theo quan hệ thứ bậc
a1. Quan hệ trên tuổi
Trong quan hệ này, vai giao tiếp
10

của chị dành cho em dâu và sự hài lòng
của chị với Châu.
- Quan hệ ngang tuổi
Trong hai tiểu thuyết Thời xa vắng
và Ăn mày dĩ vãng, từ xng hô dùng để
chỉ giới nữ không xuất hiện đoạn thoại
nào mà các vai giao tiếp có quan hệ
ngang tuổi.
Ta có mô hình:

Từ chỉ
giới nữ

+ Danh từ chỉ nghề nghiệp
+ Danh từ chỉ chức vụ

Cách xng hô này ít đợc sử dụng
do không phù hợp với truyền thống
xng hô của ngời Việt
(14) Vâng ! bà đoán đúng tha bà
giám đốc. Vẫn là cái chuyện đáng xấu
hổ đó.
[ăn mày dĩ vãng, tr. 251]
Từ chỉ giới ở đây là bà kết hợp với
danh từ chỉ chức vụ giám đốc cho thấy
vai giao tiếp ở đây là nữ có địa vị cao

Hai Hùng hỏi nhân viên của T
Lan (tức Ba Sơng) ông sử dụng từ chỉ
giới nữ cô đảm bảo phép lịch sự khi
xng hô qua đó đạt đợc mục đích lấy
thông tin về T Lan từ cô nhân viên.
Ngoài ra, ta còn gặp cách sử dụng
từ xng hô chỉ giới thể hiện thái độ
không lịch sự. Nh đã trình bày ở phần
giới tính năm, đây không phải là cách
xng hô phù hợp với truyền thống xng
hô của ngời Việt, ít đợc sử dụng.
Trong hai tiểu thuyết Thời xa vắng và
Ăn mày dĩ vãng, từ xng hô thể hiện
thái độ không tôn trọng ít đợc sử dụng.
Từ xng hô dùng để chỉ giới nữ thể hiện
thái độ không lịch sự thờng đợc sử
dụng trong những đoạn hội thoại chửi
nhau hoặc trong giao tiếp giữa những
ngời bạn vô cùng thân thiết, mà
nguyên tắc lịch sự không còn cần đến.
(17) Tiên s con đĩ. Ăn nói thế à.
[Thời xa vắng, tr. 29]
Từ xng hô chỉ giới nữ ở đây là con
đĩ. Sử dụng từ xng hô chỉ giới thể hiện
thái độ không lịch sự ở đây trong ngữ
cảnh vợ chồng ngời chủ chửi nhau, cả
hai không còn giữ phép lịch sự trong
xng hô, từ xng hô chỉ giới nữ con đĩ
dùng để chửi là từ thông dụng dùng để
chửi của ngời Việt.

chịu ảnh hởng của nền văn hoá Việt.
Văn hoá Việt còn thiên về trọng
tình, đặc biệt là tình cảm gia đình, thân
tộc một giọt máu đào hơn ao nớc lã.
Điều này ảnh hởng lớn đến cách sử
dụng từ xng hô. Trong hai tiểu thuyết
Thời xa vắng và Ăn mày dĩ vãng cũng
nh trong giao tiếp đời thờng có rất
nhiều từ xng hô dùng để chỉ giới có
nguồn gốc là danh từ thân tộc nh anh,
em, cô, chú, bác, bà Cách dùng từ
xng hô nh thế kéo các vai giao tiếp
lại gần nhau tạo không khí gia đình
trong cuộc giao tiếp, giúp cho họ dễ
dàng đạt đợc mục đích giao tiếp hơn.
(18) Trời ơi, chị Châu có lọ hoa cẩm
chớng thật tuyệt vời.
[Thời xa vắng, tr. 253]
Cách xng hô chị Châu ở đây gồm
từ chỉ giới: chị kết hợp với danh từ chỉ
tên riêng Châu tạo sự thân mật gần
gũi, mặc dù vai phát ngôn và Châu
không hề thân quen mà chỉ là những
ngời nằm cùng phòng bệnh.
Văn hoá Việt mang tính cộng đồng
cao do truyền thống đánh giặc giữ nớc
và canh tác lúa nớc tạo nên. Điều này
đã để lại dấu ấn trong cách dùng từ
xng hô của ngời Việt, những từ xng
hô chỉ số nhiều nh: chúng tôi, chúng

xng hô dùng để chỉ giới đợc chia làm
từ xng hô để chỉ giới tính nam và từ
xng hô chỉ giới tính nữ. Mỗi loại từ
xng hô đều đợc xét trong hành chức
của nó với những quan hệ cơ bản: quan
hệ thứ bậc, quan hệ gia đình và xã hội,
quan hệ lịch sự, không lịch sự. Điều này
cho chúng ta thấy đợc sự phong phú,
đa dạng và tính phổ biến của từ xng
L. T. L. Anh Từ xng hô chỉ giới qua lời thoại nhân vật trong , tr. 5-12 12

hô. Từ xng hô dùng để chỉ giới chịu sự
chi phối của quy tắc xng hô cũng nh
truyền thống văn hoá của ngời Việt.
Chúng góp phần làm cho giao tiếp của
ngời Việt trở nên sinh động, giàu sắc
thái biểu cảm.

Tài liệu tham khảo

[1] Đỗ Hữu Châu, Cơ sở ngữ dụng học, tập 2, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2003.
[2] Đỗ Hữu Châu, Đại cơng ngôn ngữ học, tập 2, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2003.
[3] Nguyễn Đức Dân, Ngữ dụng học, tập 1, NXB Giáo dục, 2000.
[4] Nguyễn Thiện Giáp, Dụng học Việt ngữ, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2004.