Từ câu trả lời của chủ tịch hồ chí minh nghĩ về một quan điểm lớn trong tư
tưởng của người
Có người hỏi ông Nguyễn: Ông là người thế nào? Theo chủ nghĩa Cộng sản hay
chủ nghĩa Tôn Dật Tiên? Ông Nguyễn trả lời: Học thuyết Khổng Tử có ưu điểm là
sự tu dưỡng đạo đức cá nhân. Tôn giáo Giêsu có ưu điểm là lòng bác ái. Chủ nghĩa
Mác có ưu điểm là phương pháp làm việc biện chứng. Chủ nghĩa Tôn Dật Tiên có
ưu điểm là chính sách của nó phù hợp với điều kiện nước chúng tôi ( ). Tôi cố
gắng làm người học trò nhỏ của họ. Tôi chính là tôi ngày trước: một người yêu
nước”(1). Câu trả lời này của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được nhiều sách, báo trích
dẫn, tuy nhiên một sự giải thích cụ thể các lớp ý nghĩa thì chưa thấy có. Theo tôi,
câu trả lời này của Chủ tịch Hồ Chí Minh như một sự thâu gom nhữ
“Có người hỏi ông Nguyễn: Ông là người thế nào? Theo chủ nghĩa Cộng sản
hay chủ nghĩa Tôn Dật Tiên? Ông Nguyễn trả lời: Học thuyết Khổng Tử có ưu
điểm là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân. Tôn giáo Giêsu có ưu điểm là lòng bác ái.
Chủ nghĩa Mác có ưu điểm là phương pháp làm việc biện chứng. Chủ nghĩa Tôn
Dật Tiên có ưu điểm là chính sách của nó phù hợp với điều kiện nước chúng tôi
( ). Tôi cố gắng làm người học trò nhỏ của họ. Tôi chính là tôi ngày trước: một
người yêu nước”(1). Câu trả lời này của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được nhiều sách,
báo trích dẫn, tuy nhiên một sự giải thích cụ thể các lớp ý nghĩa thì chưa thấy có.
Theo tôi, câu trả lời này của Chủ tịch Hồ Chí Minh như một sự thâu gom những
đặc điểm cốt yếu tư tưởng của Người về tiếp thu, phát triển văn hóa.
Câu trả lời của Chủ tịch Hồ Chí Minh được hiểu trên hai bình diện: bình diện
thứ nhất là nguyên tắc tiếp thu cái bên ngoài, cụ thể là các học thuyết, tôn giáo,
chủ nghĩa; bình diện thứ hai là cách nhìn nhận về bản thân. Từ hai bình diện đó,
chúng ta có thể liên tưởng tới quan điểm phát triển nền văn hóa dân tộc.
Ở bình diện thứ nhất, bằng việc sàng lọc những tinh hoa của các học thuyết, tôn
giáo, chủ nghĩa, nói được cái cốt yếu, cái hạt nhân của mỗi học thuyết, chủ nghĩa
ấy như: tu dưỡng đạo đức, lòng bác ái, phương pháp biện chứng, chính sách phát
triển, Người muốn bày tỏ quan điểm: tiếp thu cái bên ngoài là phải sàng lọc, lựa
chọn, tiếp thu cái chính yếu, tốt đẹp. Mỗi học thuyết, mỗi chủ nghĩa luôn chứa
trong nó nhiều đặc điểm, nội dung, không phải chỉ một nội dung thuần túy, dù đó

khác, phẩm chất trung thực của Hồ Chí Minh lại nổi lên. Trong khoa học, một
thực tế khách quan là, một nhà khoa học lớn suốt đời theo đuổi chân lý, cố nhiên
phải phát biểu chân lý ấy bằng nhiều công trình, Người ấy sẽ đào tạo ra các học trò
theo trường phái của mình, phát triển tư tưởng của mình lên tầm cao mới. Nhưng,
trong khoa học lại không thể có một người nhận mình là học trò của một người vĩ
đại trong khi đã không tuân theo tôn chỉ khoa học của người đó. Vậy nên, ở đây
khi Chủ tịch Hồ Chí Minh nói là muốn làm người học trò nhỏ thì cũng là rất trung
thực (bởi vì mục đích của Người là tìm con đường tư tưởng để cứu nước chứ
không phải làm khoa học). Người chọn lọc cái ưu điểm của mỗi học thuyết để phát
triển tư tưởng của mình. Người là học trò của Mác, Ăng ghen, Lê nin, nhưng
không phải là học trò thuần túy tiếp thu máy móc tư tưởng của họ. Người nhìn
nhận học thuyết Mác xít rồi đối chiếu với thực tiễn cách mạng Việt Nam để tìm ra
hướng đi. Riêng luận điểm "Cách mạng thuộc địa không những không phụ thuộc
vào cách mạng vô sản ở chính quốc mà có thể giành thắng lợi trước" đã là một
đóng góp vĩ đại cho học thuyết Mác xít thời hiện đại, bởi vì học thuyết Mác xít
cho rằng, giải phóng dân tộc chỉ thành công khi giải phóng giai cấp, các dân tộc bị
áp bức chỉ giải phóng được mình khi cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp ở chính
quốc thắng lợi. Như vậy có thể thấy, ở đây, một mặt Người khiêm nhường nhận là
học trò (tức tầm tư tưởng, trí tuệ không sánh bằng Khổng Tử, Giê su, Mác, Ăng
ghen, Lê nin, Tôn Trung Sơn), một mặt Người đã trung thực với bản thân. Vậy
nên khi giải quyết câu hỏi: “Hồ Chí Minh là ai khi học tập các học thuyết, chủ
nghĩa?” thì theo tôi, chỉ có một câu trả lời duy nhất đó là: Hồ Chí Minh là một
người khác - khác so với học trò của các vị tiền bối đó và vì …“vô tiền khoáng
hậu”.
Khi Người nói “tôi chính là… một người yêu nước”, thì ẩn đằng sau câu nói ấy,
chúng ta phải hiểu là Người đã nhận thấy và tự hào về truyền thống tốt đẹp của
dân tộc, về bề dày văn hóa (không phải đất nước nào cũng có bề dày văn hóa, kể
cả những đất nước nền kinh tế, khoa học phát triển). Nói tôi là người yêu nước
nghĩa là đứng trên lập trường dân tộc, lấy dân tộc làm gốc, trên cơ sở cái dân tộc
tiếp thu cái bên ngoài để làm giàu thêm. Tuy nhiên, chúng ta cũng phải liên hệ với

kẻ thù, là anh em với kẻ thù, có nghĩa là chúng ta không cần phải giải phóng dân
tộc nữa.
Thời điểm Chủ tịch Hồ Chí Minh có câu trả lời trên là sau Cách mạng Tháng 8
- 1945, lúc chúng ta đã có Đảng Cộng sản lãnh đạo, chúng ta đã có chính quyền,
nhưng tại sao Người vẫn không nói mình là người cộng sản? Ngoài việc để giữ
hòa khí với Tàu Tưởng, trong khi Tàu Tưởng có khả năng hợp tác với quân Pháp,
lại trong bối cảnh quốc tế có nhiều biến động bất lợi cho cách mạng Việt Nam, thì
theo tôi, bởi vì hơn hết, Người hiểu được dân tộc (và hiểu được chính bản thân
mình, bản thân là một người ái quốc, đứng trên lập trường chủ nghĩa yêu nước,
không trở thành một người của trường phái nào), Người tự hào về truyền thống
của dân tộc (trong đó nổi bật là truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết cộng
đồng), Người phân biệt được sự khác biệt giữa dân tộc với cái bên ngoài, kể cả với
Chủ nghĩa Cộng sản. Chủ tịch Hồ Chí Minh trên cơ sở hiểu dân tộc - hiểu văn hóa,
tâm thức dân tộc kết tinh qua hàng nghìn năm lịch sử, khác với phương Tây, nên
đã phát biểu một luận điểm hết sức quan trọng đó là các nước bị áp bức, bóc lột
cũng có thể tự giải phóng mình khỏi ách thống trị của thực dân và Người đã đưa ra
quan điểm: cách mạng ở Việt Nam sẽ tiến hành giải phóng dân tộc kết hợp với giải
phóng giai cấp. Phương Tây coi trọng cá nhân, cá nhân là trung tâm luận, người
Việt và Á Đông nói chung lại coi trọng cộng đồng, gia tộc, coi trọng nhân cách. Vì
coi trọng nhân cách, trọng cộng đồng nên người Việt coi cách mạng cũng là một
bộ phận tạo thành nhân cách (hành đạo), tức xét chính trị trong đạo đức, coi đạo
đức có vai trò cải tạo thế giới (Phương Tây lại đặt chính trị ngoài đạo đức, chính
trị là một hoạt động tổ chức xã hội). Điều này lí giải tại sao ở Việt Nam lại có
những bà mẹ như Mẹ Thứ hy sinh 10 người con cho cách mạng, lại có hàng vạn
người tình nguyện ra chiến trường dù biết là ra đi khó có ngày trở lại… Đây có thể
cũng là nguyên nhân cơ bản để Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra quan điểm: làm
chính trị là thực hành đạo đức, “học chủ nghĩa Mác - Lê nin để sống với nhau có
nghĩa có tình” (3), cho nên ở Việt Nam mới có chuyện là giáo dục bằng tấm gương,
một tấm gương sáng còn hơn vạn kinh sách. Đó cũng là một trong những lí do
Chủ tịch Hồ Chí Minh âm thầm cắt dán trên một ngàn tấm gương “người tốt, việc

hành chính trị, chính trị và tổ chức xã hội nói chung là để phục vụ cho văn hóa.
Sau này có một người đã hiểu Chủ tịch Hồ Chí Minh và đã viết công trình Văn
hóa và đổi mới, đó là Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Công trình xuất bản vào
những năm cuối đời như một di huấn quan trọng. Cố Thủ tướng viết: “Đổi mới
phải bắt nguồn và bắt rễ từ mảnh đất văn hóa, truyền thống văn hóa của dân tộc,
tinh hoa văn hóa của thời đại… Từ mảnh đất văn hóa đó, sự nghiệp đổi mới, bao
quát mọi lĩnh vực từ kinh tế, xã hội đến chính trị và hệ thống chính trị của nước ta,
ngày càng mở rộng và phát triển theo chiều cao và bề sâu”(5). Theo tôi đây là
những đóng góp, bổ sung quan trọng cho học thuyết Mác xít vì học thuyết Mác xít
chưa nhìn nhận thực đúng vai trò của văn hóa. Đấy cũng là lí do khiến triết gia
Pháp Jean Paul Sartre không tán thành chủ nghĩa Mác về quan điểm văn hóa mặc
dù ông tán thành quan điểm phát triển./.

Tài liệu tham khảo
1. Hồ Chí Minh truyện, Trương Niệm Thức dịch, Nxb Tam Liên, Thượng Hải,
tháng 6-1949, dẫn theo: Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh với
Nho giáo, website: . (xin chú thích thêm: từ sau bản
dịch năm 1949, các bản xuất bản sau đó của Những mẩu chuyện về đời hoạt động
của Hồ Chủ Tịch, không có đoạn Bác Hồ trả lời nhà báo nêu trên).
2. Mai Quốc Liên, Tư duy Hồ Chí Minh, Tạp chí Văn hoá Hà Tĩnh, số 132,
2009, tr.2.
3. Ban Tư tưởng - Văn hóa Trung ương, Đẩy mạnh học tập và làm theo tấm
gương đạo đức Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2007, tr.34.
4. Xem thêm: Nguyễn Mạnh Hà, Đi xa để tái sinh mãi mãi - một cách nhìn về
Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tạp chí Văn hóa - Nghệ thuật, số 315, 2010.
5. Phạm Văn Đồng, Văn hóa và Đổi mới, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1994,
tr.103.