n. q. anh hành trình số phận con ngời cá nhân Khái Hng, tr. 10-16 10

hành trình số phận con ngời cá nhân
trong tiểu thuyết của Khái Hng

nguyễn quốc anh

(a)

Tóm tắt. Bài viết phân tích sự miêu tả chân thực của tiểu thuyết Khái Hng về
hành trình số phận của con ngời cá nhân trong lòng xã hội Việt Nam những năm
30, 40 của thế kỷ XX. Con ngời cá nhân từ chỗ hăm hở khẳng định đã dần rơi vào
tình trạng khủng hoảng, bế tắc, và tất cả những điều đó đã diễn ra một cách có quy
luật. Thông qua việc thể hiện vấn đề này, Khái Hng đã tự chứng tỏ khả năng bao
quát hiện thực sắc sảo cũng nh nhiệt tâm dùng ngòi bút để can dự vào các vấn đề
xã hội của mình.

1. Cùng với Nhất Linh, Khái Hng
là nhà văn chủ chốt và có sáng tác dồi
dào nhất của Tự lực văn đoàn (TLVĐ).
Ông sáng tác ở nhiều thể loại, nhng
thể loại chính và tiêu biểu nhất là tiểu
thuyết. Tiểu thuyết của nhà văn thể
hiện rõ mục đích, tôn chỉ của TLVĐ, đã
góp phần đáng kể vào tiến trình hiện

mang tính chất đơn lẻ chỉ đợc thể hiện
trong nền văn học Việt Nam những
năm 30 của thế kỷ XX. Sự xuất hiện con
ngời cá nhân là một hiện tợng có tính
phổ biến diễn ra trong phạm vi văn học
toàn thế giới. Con ngời cá nhân là con
đẻ của xã hội t sản, nó ra đời khi đã
hội tụ đầy đủ những điều kiện cần thiết
và số phận của nó thăng trầm theo sự
biến động không ngừng của điều kiện
lịch sử xã hội. Tiểu thuyết TLVĐ, đặc
biệt là tiểu thuyết của Khái Hng cũng
đã miêu tả hành trình số phận của con
ngời cá nhân một cách khá chân thực,
cho phép ta hiểu ra đợc nhiều vấn đề
của hiện thực xã hội Việt Nam trong
nửa đầu thế kỷ XX.
3. Lúc mới ra đời, con ngời cá nhân
trong tiểu thuyết Khái Hng hăm hở,
háo hức khẳng định sức mạnh của
mình. Con ngời cá nhân đối lập với gia
đình, đoàn thể để phanh phui cái xấu

Nhận bài ngày 25/3/2009. Sửa chữa xong 08/4/2009.
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 2b-2009
những nạn nhân trong các gia đình
phong kiến. Mai trong Nửa chừng xuân
là một cô gái nh thế. Trong hoàn cảnh
cha mẹ mất sớm, Mai một mình quyết
nuôi em ăn học nên ngời, dù có phải
bán hết tài sản cha mẹ để lại. Rồi cô
gặp Lộc - một trí thức Tây học có lòng
tốt - đã đa tay cứu chị em nàng thoát
khỏi thủ đoạn của Hàn Thanh - một
trọc phú ở nông thôn. Cảm động trớc
tấm lòng hào hiệp của Lộc, Mai đem
lòng yêu Lộc và hai ngời xây dựng tổ
ấm riêng. Nhng thế lực phong kiến
không để cho nàng dễ dàng có đợc
hạnh phúc. Bà
á
n (mẹ Lộc) ngời đại
diện cho nền luân lý cũ đã dùng đến
những mu mô nham hiểm, thâm độc
để chia rẽ đôi thanh niên trẻ. Đứng
trớc tình thế bi đát, Mai đã kiên quyết
từ chối làm vợ lẽ của Lộc, thẳng thắn
nói lên những suy nghĩ của mình về lẽ
sống. Cuộc sống hạnh phúc của chị em
Mai với đứa con kháu khỉnh đã chứng
minh cho những lý lẽ đúng đắn của
nàng. Cho đến Thoát ly, bộ mặt ghê tởm
của đại gia đình phong kiến cùng với
một nền luân lý phản động đã đợc phơi
bày, khi quyền lực trong gia đình đã rơi

gia đình dù có phải hy sinh danh dự
cũng cam. Huống hồ lại chỉ hy sinh
danh dự cho ngời mình yêu!. Hồng bỏ
nhà ra đi với một quyết tâm và một suy
nghĩ táo bạo: Hai ngời sẽ lấy nhau dù
ông phán bằng lòng hay không bằng
n. q. anh hành trình số phận con ngời cá nhân Khái Hng, tr. 10-16 12

lòng cũng mặc kệ. Vả cần phải cới xin
mới lấy nhau đợc? Cốt yêu nhau, yêu
nhau thành thực là đủ rồi. Sự phản
kháng của Hồng đối với gia đình chính
là sự phản kháng của cái tôi cá nhân có
ý thức sâu sắc về cuộc sống tự do, căm
phẫn cuộc sống tù túng đày đoạ, quyết
tâm xây dựng cho mình một cuộc sống
hạnh phúc bên cuộc sống ngời mình
yêu thơng. Thoát ly là tiếng nói mạnh
mẽ, dứt khoát của con ngời cá nhân
đoạn tuyệt với hủ tục phong kiến. Cái
chết của Hồng ở cuối tác phẩm là tiếng
chuông thức tỉnh cho những ai còn ảo
tởng có thể bắt tay để hoà giải với thế
lực phong kiến hủ bại.

xin, sự lấy nhau theo lễ nghi không đủ
sức mạnh giữ nổi ở trong bổn phận một
ngời đàn bà quá tự do, sống đời phóng
đãng nh nàng; Nàng nh hiểu lờ mờ
rằng, trừ những khoái lạc hằng ngày ra,
nàng không còn nên hy vọng những
hạnh phúc đâu đâu. Gia đình? Một
ngời nh nàng không có quyền tởng
đến gia đình. Sự mơ ớc của nàng đã
quá muộn. Để thoát khỏi cuộc sống
thực tại, Tuyết đã có lúc nghĩ đến việc
cùng Chơng đến sống ở một nơi hẻo
lánh để hởng một cuộc sống êm đềm,
lơng thiện. Nhng rồi Tuyết lại sợ cái
cảnh nghèo đói, nheo nhóc, bận bịu về
bầy con đông đúc. Cô cáu bẳn tự hỏi:
Một ngời đã lầm lỗi một lần thì không
thể sung sớng đợc nữa chăng?. Khi
nghĩ về sự cải hoá của mình, Tuyết
phân tích: Thì ngời ta nh thế cả đã
sao? Chán vạn gái giang hồ trở nên
những bà trởng giả. Tuyết khinh bỉ
những kẻ giả dối, những bọn đạo đức
quê mùa. Tuyết mỉm cời tự nhủ: Chà!
Một liều ba bảy cũng liều, cầm nh con
trẻ chơi diều đứt dây!. Tuyết muốn rời
bỏ ngay nhà Chơng mà đi, lăn lộn với
cuộc đời ma gió. Tiếng gọi ở chốn xa
xăm huyền bí nh lại đến làm rung
động tâm hồn phiêu lu của nàng. Cái

Linh đã tỏ ra từng trải khi thể hiện
những mặt phức tạp của một nhân vật
nữ có tính cách nổi loạn theo hớng suy
đồi của xã hội hiện đại. Kết thúc tác
phẩm Đời ma gió, các tác giả đã dự
báo tính phổ biến của loại nhân vật
này. Xu hớng chơi bời truỵ lạc, lấy lạc
thú làm mục đích của cuộc sống, sống
hôm nay không cần đến ngày mai, sống
sung sớng cho mình không cần đến
ngời khác, đã thấm nhiễm vào lớp
thanh niên thời đại. Đám thanh niên tụ
tập trong cuộc rợu đã đề xớng lý
thuyết đó Xin ai nấy uống cạn với tôi
cốc rợu. Còn nh câu chuyện cô Tuyết
nào đó của hai anh đây thì xin hai anh
xếp mau lại cho. Sống ngày nay nhớ chi
ngày xa, tởng chi đến ngày mai. Cô
Tuyết ấy chết đi đã có cô Tuyết khác
đẹp, xinh tơi hơn, phải không các
em ? [2, tr. 235]. Không biết rồi sau cái
chết vô nghĩa của Tuyết, bị kịch ấy sẽ
đến với ai đây trong đám chơi bời, truỵ
lạc ấy? Chơng từ một ông giáo đạo
mạo, sống khuôn khổ, bị ám ảnh bởi
việc ngời yêu phản bội đi lấy chồng,
chàng sinh ra ghét phụ nữ. Đợc Thu
con gái bà phủ đem lòng quyến luyến
nhng chàng vẫn hờ hững. Cuộc đời của
Chơng bỗng xoay chuyển hoàn toàn, từ

một cách dễ dàng, đó là lý tởng ăn,
uống, nhảy. Riêng Nam thì say mê
nghệ thuật, vẽ cần cho chàng nh ăn,
uống. Có khi hơn. Vì mải vẽ chàng có
thể quên ăn. Nhng không một lạc thú
gì, không một sức mạnh gì lôi kéo chàng
đi đâu, một khi chàng đứng trớc một
cái khung căng vải đặt trên giá, cái
bảng màu cầm trên tay. Nam say mê
vẽ nh thế nhng lại không biết vẽ để
nhằm mục đích gì ngoài nhu cầu giải
trí: Vẽ xong nó là khung vải bôi trơn.
Đem bán, đem cho hay đem vứt cũng
thế thôi. Nó nh một ngời con gái.
Ngời con gái ấy một hôm mình gặp
mặt, và mình ao ớc tìm tòi cái lạ, cái
đẹp. Cái đẹp cái lạ một khi đã thấy, hay
tởng thấy thì còn gì nữa? Sự thực hiện
ra và mộng ảo tan đi. Theo đuổi cái đẹp
nhất thời, Nam cho rằng Làm gì có cái
đẹp tuyệt đích, Cái đẹp gì mà không
thoáng qua. Nam nghĩ:
ở
đời làm gì
có việc quan trọng, làm gì có việc thiêng
n. q. anh hành trình số phận con ngời cá nhân Khái Hng, tr. 10-16


Hộ trong Đời thừa và Điền trong Trăng
sáng của Nam Cao đã từng đau đớn
nếm trải. Tránh đợc cái bi kịch đó
nhng Nam lại là một kẻ chạy theo cái
đẹp không có điểm dừng. Khi gặp Lan,
sắc đẹp và vẻ ngây thơ của Lan đã giúp
Nam tìm đợc nguồn cảm hứng sáng
tác mới mẻ và mênh mông, lần này là
lần đầu chàng nhận thấy thế và hiểu
rằng hơn hai tháng thiết tha với nghệ
thuật đó là ảnh hởng của cặp mắt mỹ
nhân. Nam vốn là một kẻ vốn a sống
cuộc sống tự do, nay phải bó buộc vào
trong cuộc sống gia đình, nghệ thuật
của chàng bị tiêu mòn. Nam lại phải
đau đầu vì sự ghen tuông dày vò của
Lan. Sự khác biệt về lối sống, về quan
niệm giữa Nam và Lan đã làm cho cuộc
sống của họ trở nên căng thẳng, bất
hoà, không cho họ hởng một cuộc sống
yên ổn, hạnh phúc. Trong khi Lan là cô
gái trong trắng, chỉ nghĩ đến một ngời
đàn ông duy nhất là chồng mình thì
Nam đã bao lần chàng làm cái việc ấy
với biết bao cô gái khác, nào chàng có
nghĩ tới sự thiêng liêng nh Lan đâu!.
Vì thế khi gặp Trinh (bạn Lan) Nam lại
tìm đợc nguồn cảm hứng sáng tác mới.
Lý giải bi kịch của con ngời cá
nhân trong Đẹp, Phan Cự Đệ cho rằng:

Hng chán nản với cuộc đời thực tại,
sống không có lý tởng nên tìm sự quên
lãng trong nghệ thuật và hoạt động
nghệ thuật của họ thực ra cũng là một
sự thoát ly. Nghệ thuật vị nghệ thuật,
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVIIi, số 2b-2009 15

nghệ thuật tách rời sự nghiệp cách
mạng cao cả của quần chúng, thoát ly
khỏi những vấn đề nóng hổi đặt ra
trong cuộc sống thì không thể tránh
khỏi rơi vào tình trạng bế tắc và suy
đồi [1, tr. 950].
Bi kịch của hai cha con Cảnh trong
Băn khoăn cũng là bi kịch của một sống
phóng đãng. Cuộc sống ăn chơi truỵ lạc
của Cảnh có ảnh hởng phần nào từ
ngời cha sống buông thả của mình.
Thỉnh thoảng ông Thiện (tức Thanh
Đức) lại đa về một ngời con gái rồi
đùa bỡn ầm ĩ với ngời ấy ở phòng bên
cạnh sát tờng với phòng các con. Cái
đời sống ấy kéo dài hơn hai năm, một
đời nhiễu loạn vô gia đình giáo dục, vô

thấy lạnh. Nó bơ vơ thiếu thốn tình
ngời. Nó giả dối truỵ lạc, vô luân. Tiểu
thuyết Băn khoăn quả là bức tranh
sinh động về tình trạng truỵ lạc của lớp
thanh niên trí thức, kể cả trung niên
trớc Cách mạng [4, tr. 140]. Tác phẩm
cũng thể hiện nỗi băn khoăn của nhà
văn, cha biết phải làm gì trớc tình
trạng phổ biến đó của thanh niên đơng
thời. Cái bi kịch khủng hoảng đó của
con ngời cá nhân chỉ đơc giải phóng
khi cái tôi cá nhân, cá thể nhận ra và
quay trở về hòa nhập chung vào cái ta
của cộng đồng, dân tộc để tiếp thêm sức
mạnh.
Ta có thể ví con ngời cá nhân nh
một đứa trẻ hồn nhiên trong sáng bỡ
ngỡ trớc cuộc đời. Đến thời kỳ khủng
hoảng về tâm lý, nó cảm thấy cái tôi của
nó là lớn nhất. Nó muốn khẳng định
mình là ngời lớn, mà sự khẳng định đó
có lúc khá kỳ quặc, ngộ nghĩnh. Nó tự
đối lập mình với gia đình và muốn thoát
khỏi gia đình để ra đi kiếm tìm tự do,
tìm kiếm những điều mới lạ. Nhng rồi
mất đi chỗ dựa, mộng ớc tan tành, nó
thấy hụt hẫng, bơ vơ, đành phải quay
trở về đoàn tụ với gia đình trong cái ta
chung của cộng đồng.
5. Nghiên cứu, khảo sát hành trình

1997.
[2] Hà Minh Đức, Tự lực văn đoàn trào lu - tác giả, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2007.
[3] Đỗ Lai Thuý, Con mắt thơ, NXB Lao động, Hà Nội, 1992.
[4] Ngô Văn Th, Bàn về tiểu thuyết Khái Hng, NXB Thế giới, Hà Nội, 2006.

Summary

The journey of individual human fate in Khai Hung's novels

The paper analyzed thoroughly the journey of individual human fate in Khai
Hungs novels. Individuals who are eager to affirm themselves, have fell into crisis
and deadlock which happen as a general rule. Through this theme, Khai Hung has
proved his ability to observe the reality as well as his enthusiasm in writing about
social issues.

(a)
Cao học 14, chuyên ngành Lý Luận Văn Học, trờng đại học vinh.