trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 2B-2008 55
chủ đề Chiến tranh - tình yêu - Nghệ thuật
trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh Phạm Văn Tình
(a)

Tóm tắt. Bài viết tập trung tìm hiểu hệ chủ đề Chiến tranh - tình yêu - nghệ
thuật trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của nhà văn Bảo Ninh. ở Nỗi buồn
chiến tranh, các chủ đề này lồng ghép vào nhau và đợc dẫn dắt bằng những giấc mơ
đứt nối, hồi tởng gấp khúc trong ý thức nhân vật chính tên Kiên. Đây là một khám
phá quan trọng ảnh hởng đến những cách tân nghệ thuật độc đáo trên các phơng
diện t duy tiểu thuyết và quan niệm nghệ thuật về con ngời của nhà văn. Bảo Ninh
đã góp phần đa nền văn học Việt Nam đơng đại hoà vào dòng chảy chung của văn
học thế giới.

1. Nỗi buồn chiến tranh là tác phẩm
tốt nghiệp xuất sắc, để đời của Bảo

có một cuốn tiểu thuyết lồng trong một
cuốn tiểu thuyết khác nói về những
tiếng vọng, những giao thoa huyền bí
trong tình yêu, chiến tranh và niềm
đam mê sáng tạo nghệ thuật của ngời
lính. Đọc Nỗi buồn chiến tranh, Đỗ Đức
Hiểu có nhận xét Trong văn học Việt
Nam mấy chục năm nay, có thể Thân
phận tình yêu là quyển tiểu thuyết hay
về tình yêu, quyển tiểu thuyết tình yêu
xót thơng nhất; có thể Phơng là nhân
vật phụ nữ đẹp nhất trong tiểu thuyết
hiện đại Việt Nam [1, tr. 265].
Mỗi nhà văn khi cầm bút đều xác
định cho mình những quan niệm riêng
về hiện thực và văn chơng. Với Bảo
Ninh, cách xử lý hiện thực theo nguyên
tắc cuộc chiến của riêng anh, cùng với
cái nhìn đổi mới về nhà văn trong mối
quan hệ với chính bản thân mình, cái
nghiệp văn chơng nặng lòng theo
đuổi tạo nên trong cuốn tiểu thuyết
của anh chủ đề: chiến tranh, tình yêu
và sáng tạo nghệ thuật luôn xoắn kết
với nhau. Nỗi buồn chiến tranh là dòng

Nhận bài ngày 09/4/2008. Sửa chữa xong 04/6/2008.

buồn tình yêu và nỗi buồn sáng tạo).
Đan cài hai câu chuyện trong một
câu chuyện, với cấu trúc trần thuật kép,
Nỗi buồn chiến tranh đã tạo ra một chủ
đề quan trọng là sứ mệnh của nhà văn.
Bảo Ninh hơn một lần để cho nhân vật
Kiên ý thức về sứ mệnh của một ngời
cầm bút viết văn là để nói lên tiếng nói
cho thân phận con ngời, thân phận
tình yêu cả một thế hệ lính chiến. Một
đêm nh thế vào mùa xuân năm ấy anh
đã cảm nhận đợc thiên mệnh của đời
mình. Sống ngợc trở lại, lần tìm trở
lại con đờng của mối tình xa, chiến
đấu lại cuộc chiến đấu kể lại, viết lại,
làm sống lại những linh hồn mai một,
những tình yêu đã tàn phai, bừng sống
lại những giấc mộng xa [3, tr. 107].
Thiên truyện đầu tiên trong đời Kiên
giữa lúc chiến tranh hoàn toàn hiện lên
trớc mắt anh nh một phép màu làm
sống dậy một cách đặc biệt tàn nhẫn
trận tử chiến Truông Gọi Hồn, trận
đánh xoá sổ hoàn toàn phiên hiệu tiểu
đoàn 27 của anh. Chính từ tác phẩm
đầu tay ấy, sự tồn tại của Kiên giữa
cuộc đời đã gắn chặt anh với sứ mệnh
thiêng liêng - sứ mệnh một con ngời
lên tiếng vì thân phận của cả một thế
hệ lính chiến đã qua. Kiên là một trong

ngời lính bên kia chiến tuyến, thì anh
lại đợc cấp trên cử đi học lớp sĩ quan
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 2B-2008 57
dài hạn làm hạt giống cho những vụ
mùa chiến tranh liên miên.
2. Có thể nói nỗi buồn chiến
tranh, nỗi buồn tình yêu hoà tan với
nhau làm thành nỗi buồn sáng tạo.
Những nhịp mạnh xen kẽ kết thành
một tổng thể mang tính triết lý về kí ức,
điều này gợi nhớ đến Đi tìm thời gian
đã mất của M. Proust: Thời gian lại
tìm thấy, chính hành động văn chơng,
là sáng tác, viết văn, kể lại, viết lại, làm
sống dậy những linh hồn đã mai một,
những tình yêu đã tàn phai, làm bừng
sáng những giấc mộng xa, đó là con
đờng cứu rỗi của Kiên.
Nỗi buồn chiến tranh là dòng hồi ức
của Kiên chảy từ thời thơ ấu đến những
năm tháng cầm súng bớc vào cuộc
chiến. Trong những mẩu kí ức gãy vụn
chắp nối tuỳ tiện đó, bên cạnh nỗi ám
ảnh của một con ngời phải chứng kiến

thuỷ chung của một độc giả dành cho
một tác phẩm gối đầu giờng. Điều ấy,
cha Kiên không bao giờ có đợc khi mà
ngời duy nhất biết về nỗi cô độc trong
ông là cô bé Phơng 16 tuổi.
Nỗi buồn chiến tranh còn là ký ức
về một mối tình đau xót giữa Kiên và
Phơng. Phơng là ngời yêu duy nhất
và cũng là mối tình đầu của Kiên trong
suốt cuộc hành trình trên con tàu định
mệnh. Đó là một chân dung đau xót về
sự mất mát của cái đẹp. Tiếng sáo đầu
tiên của chiến tranh đã khiến họ lạc
mất nhau giữa đêm tối của chiến trận
hoang vu, sâu thẳm. Phơng đánh mất
đời con gái và cùng một lúc nàng mang
hai vết thơng, vết thơng trong tâm
hồn và vết thơng trên thân thể. Hình
ảnh Phơng tắm khoả thân phô phang
bất chấp trớc những vồng lửa hình
sin của bom đạn chiều hôm là bức chân
dung tuyệt mĩ, là sự hiện thân của cái
đẹp trong không gian chiến trận ác liệt.
Phơng với hai cánh tay đẹp đẽ, hai bờ
vai tròn lẳn cái eo mịn màng phẳng
đôi chân đẹp nh tạc, dài và chắc mềm
với làn da trắng nh sữa đặc [3, tr.
260].
Đằng sau dáng vẻ bất chấp đời của
Phơng, cách nàng ung dung biểu diễn

Tình yêu của Kiên và Phơng là
một nốt nhạc buồn, đẹp, giàu chất thơ
giữa ma bom, bão đạn, giữa chuỗi hình
ảnh đầy màu xám của sự huỷ diệt. Tình
yêu ấy đợc bắt đầu từ một nỗi cuồng
khấu trẻ thơ, những ngày tháng trẻ dại
của hai ngời. Nhng chiến tranh nh
một nhát cắt phũ phàng của số phận,
đẩy tình yêu của họ ra xa hai cực. Bắt
đầu từ đây, cuộc đời Kiên chìm trong
máu lửa, thơng đau và thất bại. Vĩnh
viễn mất đi tình yêu trong sáng của
tuổi 17. Ngày Kiên trở về, tình cảm của
họ chỉ còn là nỗi thống khổ của hai con
ngời chịu nhiều tổn thơng, mất mát
bởi chiến tranh. Kí ức chẳng buông
tha, chúng mình đã lầm tởng có thể
vợt qua đợc một hạt sạn. Không phải
là hạt sạn mà là một trái núi . Lời
nói của Phơng lúc nàng ra đi là một lời
thú nhận cuối cùng. Họ vĩnh viễn mất
nhau, số phận cay đắng cho tình yêu
đầu đời của hai ngời sau chiến tranh
không thể nào hàn gắn nỗi.
3. Với thủ pháp đồng hiện và kỹ
thuật dòng ý thức, ba chủ đề chiến
tranh, tình yêu và đam mê sáng tạo
nghệ thuật trong Nỗi buồn chiến tranh
xoắn kết vào nhau và trong ba cõi này
luôn có sự hiện diện chập chờn luân

nhất, da diết nhất, thậm chí dữ dội
nhất, nỗi buồn đau trong kiếp sống
ngời, thân phận ngời.
Trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến
tranh, các chủ đề chiến tranh, tình yêu
và niềm đam mê sáng tạo nghệ thuật
luôn xoắn kết, lồng ghép vào nhau.
Cùng với chất keo ngôn ngữ và kỹ thuật
dòng ý thức, Bảo Ninh đã tạo ra một
cuốn tiểu thuyết vợt ra khỏi sức
tởng tợng của ngời Mỹ. Nỗi buồn
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 2B-2008 59
chiến tranh đi ra từ chiến tranh Việt
Nam đã đứng ngang hàng với cuốn tiểu
thuyết chiến tranh vĩ đại Mặt trận phía
tây yên tĩnh của Errich Maria
Remarque (một cuốn tiểu thuyết về sự
mất mát của tuổi trẻ bởi chiến tranh,
mất mát của cái đẹp, và câu chuyện
tình đau đớn một thành quả lao động
nghệ thuật tuyệt đẹp) [5, tr. 299].
Văn học Việt Nam đơng đại đã có
một cuốn tiểu thuyết xứng đáng với thời
kỳ lịch sử đau thơng, hào hùng của


(a) Cao học 14 - Văn học Việt nam, Trờng Đại học Vinh.