Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 2b-2007 69
VAI TRò CủA TOáN Tử TìNH THáI TRONG
Tác phẩm của Nguyễn Công Hoan
(Qua phân tích truyện ngắn Mất cái ví)
Trần Anh Th
(a)Tóm tắt. Bài viết đi sâu tìm hiểu vai trò quan trọng của toán tử tình thái trong
việc thể hiện đặc điểm tính cách nhân vật trong truyện ngắn Mất cái ví của Nguyễn
Công Hoan. Nghĩa tình thái là một trong hai bộ phận nghĩa trong câu: bộ phận nghĩa
thứ nhất là nghĩa từ vựng và bộ phận nghĩa thứ hai là nghĩa tình thái. Nghĩa tình
thái là nghĩa phản ánh thái độ, cảm xúc của ngời nói đối với hiện thực. Chúng đợc
biểu hiện thông qua các toán tử tình thái.

1. Tình thái và toán tử tình thái
Tình thái trong ngôn ngữ là một
phạm trù ngữ nghĩa, tồn tại trong
nhiều ngôn ngữ trên thế giới. Trên thực
tế, vấn đề tình thái đợc các nhà ngôn
ngữ học quan tâm từ sớm nhng cho
đến nay vẫn cha có một hớng quan
niệm thống nhất. Một số tác giả đi trớc
quan tâm đến vấn đề tình thái: V.
Vinograđov, J. Lyons (1977), B. Gak, F.

nhà là phần ngôn liệu để tạo nên phát
ngôn Nhà đẹp. Tuy nhiên, ta có thể tạo
nên các phát ngôn mang nghĩa tình thái
khác nhau phụ thuộc vào thái độ ngời
nói khác nhau:
Nhà đẹp đâu mà đẹp
Nhà đâu có đẹp
Thế mà bảo là nhà đẹp
Nhà đẹp quá là đẹp
Nhà thế mà bảo là đẹp
Nhà đấy có gì mà đẹp
Nh vậy, tình thái là một trong hai
bộ phận (bên cạnh nghĩa miêu tả) của
cấu trúc nội dung nghĩa phát ngôn, biểu
thị cảm xúc, thái độ, sự đánh giá của
ngời nói đối với nội dung phát ngôn.

Nhận bài ngày 07/5/2007. Sửa chữa xong 12/5/2007.

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 2b-2007 70
Trong ngôn ngữ học có những
phơng tiện ngôn ngữ dùng để biểu thị
nghĩa tình thái đó, gọi chung là toán tử
tình thái.

tín hiệu ngôn ngữ, sự gọi về của vốn từ
tiềm ẩn của mỗi ngời. Đó là vốn sống,
là kinh nghiệm, là học vấn hoặc sự xuất
thần của cảm xúc đã đa ngời viết đến
với những từ ngữ đắt giá, hợp nghĩa
nhất mà ở ngữ cảnh đó không thể thay
thế bằng từ ngữ nào khác. Rõ ràng, vai
trò của tín hiệu ngôn ngữ trong việc tổ
chức, tạo nên hình tợng văn học nghệ
thuật là hết sức cần thiết.
Trong rất nhiều tín hiệu ngôn ngữ
đợc sử dụng để xây dựng hình tợng
nhân vật văn học (nh nghệ thuật dùng
nhãn tự để khắc họa ngoại hình, nội
tâm nhân vật, dùng các biện pháp tu
từ, các loại kết cấu văn bản), thì việc
sử dụng toán tử tình thái trong lời văn
miêu tả của nhà văn và trong phát ngôn
của nhân vật đã mang lại những hiệu
quả nghệ thuật mới mẻ.
Đối với nội dung phát ngôn, có thể
dùng các toán tử tình thái kết hợp
nhằm tạo nghĩa tình thái khác nhau,
thể hiện các sắc thái tình cảm đa dạng
của lời:
(1) ối giời ơi! Sao thân tôi khổ thế
này hả giời!
[Ma Văn Kháng, Mùa lá rụng
trong vờn, T. I]
-> Biểu thị sự đau khổ, sự than vãn

tôi, ông không cần phải thức, không cần
thiết. Nhng việc gì ở đây còn biểu thị
thái độ phủ định (có phần gay gắt) của
ngời nói đối với vấn đề đợc nói tới.
Điều này phát ngôn sau tuy dài dòng
nhng không làm rõ đợc.
Trong văn học, chúng tôi nhận thấy
rằng toán tử tình thái có khả năng thể
hiện đặc điểm về tính cách, lời nói của
cá nhân một cách rõ nét, qua đó gián
tiếp khắc họa hình tợng nhân vật.
Khảo sát truyện ngắn của Nam Cao,
ta có thể bắt gặp một số lời thoại nhân
vật sử dụng toán tử tình thái, mà nếu
nhắc đến nhân vật đó thì lập tức liên
tởng ngay đến câu nói cửa miệng của
nhân vật đó với cách sử dụng toán tử
tình thái rất sinh động. Nói đến bà phó
Thụ trong Một bữa no, ta nghĩ đến
những câu nói phũ mồm của bà khi đối
đáp với cái Tí: úi dào ôi! Vẽ cái con
chuột chết, cứ nồng nỗng, trông nh con
giun chết, cạy gỉ mũi còn cha sạch,
trơn lông đỏ da (tr.308).
Một trong những yếu tố làm nên
thành công của Nam Cao khi khắc họa
nhân vật điển hình gian hùng Bá Kiến
(bên cạnh những câu văn miêu tả giọng
quát rất sang, cái cời Táo Tháo) là
nhà văn đã tạo nên những câu thoại

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 2b-2007 72
3. Vai trò của toán tử tình thái
đối với việc khắc họa hình tợng
nhân vật trong truyện ngắn Mất
cái ví của nhà văn Nguyễn Công
Hoan
Truyện ngắn Mất cái ví của nhà văn
Nguyễn Công Hoan thực ra là một vở
kịch với nhiều câu thoại giữa các nhân
vật (những câu thoại vừa có tác dụng cá
tính hóa nhân vật, vừa có công năng
làm bùng nổ tình tiết, thúc đẩy vụ việc
diễn biến). Hai hình tợng nhân vật
trung tâm của vở kịch này là ông Tham
(kiêm đạo diễn, là ngời làm chủ sự
việc) và ông cậu ruột ông Tham, một
ngời chất phác và khái tính, nạn nhân
của trò chơi tâm lý mà ông Tham bày ra
với những câu nói chứa đầy các toán tử
tình thái mang ý nghĩa ẩn ý, vừa chó
đểu (lời của ông cậu), vừa tạo nên
những bất ngờ trong các điểm thắt mở
nút câu chuyện.
a) Toán tử tình thái trong lời thoại

đấy.
Bằng các toán tử làm gì mà to mồm
thế, ấy, mợ khẽ để ông ngủ, ông
Tham đã vừa tỏ thái độ quan tâm đến
giấc ngủ và tâm lý của ông cậu, tự tô vẽ
đợc tấm lòng son trớc đám gia nhân
(và cả ngời đọc truyện); mặt khác, mặt
nghĩa sâu xa của những toán tử, đó là
ông Tham đã thực hiện đợc động tác
giả, một sự tác động hữu ý khiến ông
cậu bán tín bán nghi về tâm địa ngời
cháu.
Những phát ngôn ngay sau đó, ông
đã gián tiếp thông báo kết quả nghi vấn
bằng những đánh giá, nhận định của
mình đối với sự việc:
(7) - Tao thì tao không ngờ cho con
vú em đâu (sau khi đã loại trừ khả
năng ăn cắp ví của thằng xe, thằng
bếp).
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 2b-2007 73
(8) - Tao nhớ rằng khi tao đi nằm,
tao còn mở ví ra để đếm lại giấy bạc, rồi
tao gối ở đầu gờng, chỗ này. Tao nằm

một loạt toán tử tình thái ạ ở cuối câu
nói, lạy, bẩm, tha ở đầu câu nói biểu
thị thái độ lịch sự, lễ phép của kẻ dới
đối với kẻ trên, các thán từ khổ quá, khổ
lắm biểu thị sự khó giãi bày của mình,
và hơn hết là thái độ nhũn nhặn mong
muốn dẹp yên sự việc:
(10) - Cái gì? Cái gì? Thế nào? Thế
nào?
- Không ạ.
- Không. Tôi xem trong nhà nh mất
cái gì kia mà?
- Không ạ. Cháu mất đồng xu,
nhng đã tìm thấy rồi ạ.
- Không phải. To hơn kia.
- Thế thì ông chiêm bao đấy ạ.
- Rõ ràng là tôi vừa tỉnh dậy, thấy
anh Tham gắt gì to lắm kia mà.
- Không ạ. Đó là cháu mắng chúng
nó từ nay thấy tiền nong, không cứ là
của ai, không đợc tơ hào.
(11) - Cháu lạy ông, vợ chồng cháu
thất thố điều gì xin ông bỏ quá đi, ông
đừng để bụng. Thôi, không nói đến
chuyện ấy nữa. Hôm nay phiên chợ
Đồng Xuân mời ông lên chơi chợ.
(12) - Anh nghi cho ai lấy tiền của
anh?
- Kìa! Tiền nong gì, tha ông?
(13)- Bẩm ông nguyên thế này:

(14) Một lát bà Tham ra dáng ân
hận, gắt với chồng:
- Chỉ tại cậu lơ đễnh, đánh mất ví
tiền, nên mới sinh ra lắm cái rắc rối.
Ông Tham ung dung, tủm tỉm cời,
đáp:
- Thì đã làm sao?
- Thế sao cậu lại ngờ cho ông làm
vậy?
- Tôi vờ thế, chứ ví đây này, có mất
đếch đâu!
Không cần biết đến cái ung dung
tủm tỉm cời của ông ta, chỉ cần nghe
lời nói với toán tử thể hiện thái độ trâng
tráo và thách thức Thì đã làm sao, toán
tử thể hiện thái độ chó đểu khi đa ra
khẳng định cuối cùng: có mất đếch đâu!
(trong mối quan hệ với thái độ nhũn
nhặn, tử tế ở trên) ngời đọc cũng đã có
thể dễ dàng hình dung về một vị tân trí
mất nhân phẩm, một kẻ có sự khôn
khéo đểu giả, lu manh:
(15) - Tôi chỉ cốt làm thế để bận sau
ông đừng ra chơi nữa. Tốn kém lắm!
-> Toán tử chỉ cốt trong lời nói của
ông Tham đã tố cáo chính bộ mặt rất
kịch, rất đểu của ông và những sự tử tế
có tính toán từ trớc đó.
b) Toán tử tình thái trong lời thoại
của nhân vật ông cậu

lẽ. Hay là nó ngờ thằng bếp, thằng xe,
sáng sớm dậy, có đứa nào lên nhà trên,
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 2b-2007 75
rồi thấy cái ví ấy để chỗ nào, mà lấy
chăng?.
(18)-à, nếu nó đổ riệt cho thằng
bếp, thằng xe, sao nó không đánh,
không tra, không trình báo gì cả? Quyết
là nó nói xa xôi cho mình hiểu đây. Hay
là nó nghi mình đồng tình với lũ kia, vì
thấy mình lạ nhà không ngủ đợc, phải
xì xục suốt đêm, hết hút thuốc lại uống
nớc, rồi mở cửa ra sau đi tiểu. Nếu thế
thì thực nó chó đểu quá!.
(19- Nhng chắc đâu? Lỡ mình
đoán lầm thì oan vợ chồng nó
(20)- Thôi, đích lắm rồi. Chỉ là nó
không dám nói đến nơi mà thôi.
Có thể thấy, tần số sử dụng toán tử
tình thái trong lời thoại của ông cụ là
dày đặc, tập trung biểu thị sự trăn trở,
phân vân, giằng xé bán tín bán nghi
một cách khó chịu về vấn đề xảy tới và
về những câu nói ẩn ý của ông Tham

trong việc thể hiện đặc điểm về tính
cách, lời nói của nhân vật một cách rõ
nét. Bên cạnh các biện pháp, các thủ
pháp nghệ thuật xây dựng hình tợng
nhân vật điển hình, ta còn bắt gặp
nhân vật sử dụng tóan tử tình thái
trong lời nhằm bộc lộ cảm xúc chủ quan
của mình trong một hoàn cảnh giao tiếp
cụ thể. Chúng làm nên một bộ phận
mang nghĩa, đó là nghĩa tình thái, khác
với nghĩa miêu tả, nghĩa này góp phần
làm nên các sắc thái riêng của mỗi
nhân vật, qua đó góp phần khắc họa
hình tợng nhân vật trong tác phẩm
văn học.
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 2b-2007 76

Tài liệu tham khảo

[1] Tuyển tập Nguyễn Công Hoan, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1983.
[2] Đinh Trọng Lạc, 99 phơng tiện và biện pháp tu từ trong tiếng Việt, NXB Giáo
dục, 1999.
[3] Đỗ Thị Kim Liên, Tình thái lời hội thoại, Kỷ yếu Ngữ học trẻ, Hà Nội, 2001.
[4] Đỗ Thị Kim Liên, Giáo trình Ngữ dụng học, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2005.