Báo cáo nghiên cứu
khoa học:

"Vai trò của chính sách
đối ngoại thời kỳ Minh
Trị (1868- 1912) đối với
lịch sử Nhật Bản"
hoàng thị hải yến Vai trò của đối với lịch sử Nhật Bản, TR. 74-80 74
Vai trò của chính sách đối ngoại
thời kỳ Minh Trị (1868- 1912) đối với lịch sử Nhật Bản

hoàng thị hải yến
(a)Tóm tắt. Nửa sau thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX chính là điểm "giao thời" của các dân
tộc châu á. Lịch sử đặt ra cho các dân tộc này rất nhiều cơ hội và thách thức - những
cơ hội và thách thức có ý nghĩa quyết định đến sự sinh tồn, phát triển của mỗi quốc
gia- dân tộc. Trong bối cảnh đó, Nhật Bản đã nắm bắt thời cơ, vợt qua thách thức để
tạo ra thế đứng vững vàng cho mình. Kì tích ấy có sự đóng góp rất lớn của chính sách

không có sức mạnh dựa trên sự phát
triển của đất nớc" [2, tr.16].
Vì thế, khi đánh giá sự thành - bại
của chính sách đối ngoại của bất cứ
quốc gia nào cũng phải xem xét, đối
chiếu với ba mục tiêu cố định ấy. Chính
sách đối ngoại của Nhật Bản thời kỳ
Minh Trị (1868 - 1912) cũng không nằm
ngoài điều đó.
1. Vai trò của chính sách đối
ngoại đối với mục tiêu an ninh
Độc lập, tự do là quyền thiêng liêng
nhất, đáng quý nhất của mỗi con ngời,
mỗi quốc gia. Vì thế, đảm bảo độc lập
chủ quyền, an ninh và toàn vẹn lãnh
thổ là nhiệm vụ hàng đầu của các quốc
gia - dân tộc, trong đó chính sách đối
ngoại có vai trò đặc biệt quan trọng.
Chúng ta biết rằng, thời kì trớc
Chiến tranh thế giới thứ nhất, tức là
thời kì chủ nghĩa t bản tự do dần dần
biến thành chủ nghĩa t bản độc quyền
cũng là thời đại hoàng kim" của xu thế
quốc tế hoá [1, tr.363-364]. Sự chiếm
lĩnh của xu thế quốc tế hoá đòi hỏi có sự
mở cửa giao lu thông thoáng giữa các
quốc gia, xoá nhoà ranh giới thị trờng
giữa các dân tộc. Các cơ chế quyết định

Nhận bài ngày 05/8/2008. Sửa chữa xong 02/10/2008.

- Chủ quyền thuế quan.
- Quyền tối huệ quốc.
Những hiệp ớc bất bình đẳng đó
làm cho Nhật Bản rơi vào địa vị phụ
thuộc và Mỹ nắm quyền lũng đoạn [5,
tr.11]. Đó chính là nỗi khổ nhục khiến
quốc gia - dân tộc Nhật Bản luôn phải
trăn trở, và họ bắt đầu đi tìm cách hoá
giải số phận mình.
Nhật Bản nhận thức đợc rằng: kẻ
thù của nớc Nhật không phải là kẻ thù
vũ lực mà là kẻ thù trí lực. Sự yếu kém,
lạc hậu về kinh tế - chính trị là nguyên
nhân khiến cho Nhật Bản đánh mất
mình, mất đi t thế tự chủ trong quan
hệ đối ngoại. Nhật quyết tâm hiện đại
hoá đất nớc với mục tiêu: học hỏi
phơng Tây, đuổi kịp phơng Tây và
vợt phơng Tây. Vợt qua niềm kiêu
hãnh của những con ngời sống trên
đất nớc của thần linh, ngời Nhật
tiếp cận với các nền văn minh trên thế
giới và chắt lọc, hấp thụ những gì tinh
túy nhất phục vụ cho công cuộc xây
dựng đất nớc. Sự năng động sáng tạo,
mềm dẻo linh hoạt trong t duy cùng
với bản lĩnh tuyệt vời của mình, ngời
Nhật đã làm nên những kì tích khiến
các quốc gia phơng Tây ngạc nhiên,
thán phục. Công cuộc cải cách đã làm

bình đẳng, đồng thời biểu dơng uy thế
hoàng thị hải yến Vai trò của đối với lịch sử Nhật Bản, TR. 74-80 76
bằng các cuộc chiến tranh giành giật thị
trờng, Nhật Bản đã buộc các quốc gia
t bản Âu - Mỹ phải thừa nhận mình.
Kết quả là từ năm 1894 đến năm 1897,
Nhật đã thủ tiêu đợc quyền lãnh sự tài
phán. Nếu xét theo quan niệm chủ
quyền quốc gia bao hàm quyền tài
phán duy nhất của quyền lực nhà nớc
đối với tất cả các vấn đề đối nội và đối
ngoại liên quan đến đời sống của toàn
bộ dân c sống trong biên giới của một
quốc gia [3, tr.11], thì Nhật Bản xem
nh đã thực hiện đợc bớc quan trọng
trong việc bảo vệ an ninh của mình.
Tuy nhiên trên bình diện lý luận và
thực tiễn, chủ quyền của một quốc gia
còn thể hiện trong việc quyết định các
vấn đề kinh tế, văn hoá, xã hội, tín
ngỡng, tôn giáo, t tởng Năm
1911, khi các nớc phơng Tây buộc
phải phục hồi quyền quan thuế cho
Nhật thì coi nh mục tiêu an ninh cơ

chuyến công du dài ngày trên "trời Âu,
đất Mỹ", phái đoàn lên đờng về nớc.
Trên đờng về, họ còn ghé qua một số
nớc Đông Nam á, Trung Quốc, rồi mới
về Nhật Bản.
Chuyến đi thị sát các nớc Âu - Mỹ
đã trang bị cho phái đoàn một tầm nhìn
quốc tế. Họ đã hiểu đợc vị trí của nớc
Nhật, hiểu đợc con đờng sống còn của
nớc Nhật, đồng thời cũng nhận ra đợc
mặt tốt và mặt trái của các nớc mà họ
đang muốn học hỏi. Sau chuyến đi, phái
đoàn đã đem về một gia tài tri thức và
rất nhiều thông tin mới liên quan đến
nhà nớc hiện đại. Học tập phơng Tây
văn minh, Nhật Bản đã xây dựng đợc
quân đội hùng cờng, hệ thống pháp
luật hiện đại theo kiểu châu Âu, một
nền giáo dục toàn dân không phân biệt
giai tầng xã hội, nam nữ, giàu nghèo.
Để thu hút chất xám và chuyển giao
công nghệ phơng Tây vào Nhật Bản,
chính phủ Minh Trị đã trả lơng rất cao
cho các giáo s ngoại quốc và không
ngần ngại tận dụng khả năng của họ,
đồng thời gửi học sinh ra nớc ngoài học
tập, nghiên cứu. Chính vì thế mà giáo
dục Nhật Bản đã vợt ra khỏi sự kiềm
toả nặng nề của giới quí tộc và tôn giáo,
đào tạo công dân Nhật có trình độ

Chính phủ Minh Trị đã hoạch định một
chiến lợc khôn ngoan và đợc tính
toán cẩn thận nhằm tăng cờng tiềm
lực đất nớc, đa quần đảo vốn tách
biệt về mặt địa lý này hoà nhập vào đời
sống kinh tế thế giới. Nhật Bản đã gây
dựng đợc mối quan hệ quốc tế ổn định
để phát triển đất nớc.
Chính sách ngoại giao đa phơng
giúp cho tầm nhìn của ngời dân Nhật
Bản đợc mở rộng. Họ có điều kiện giao
lu, tiếp xúc với những thành tựu văn
minh của nhân loại, nhanh chóng
chuyển từ giai đoạn "học hỏi phơng
Tây" sang giai đoạn " vợt trội phơng
Tây ". Chỉ trong thời gian ngắn, Nhật
đã chuyển đổi từ một xã hội tiền hiện
đại tổ chức theo kiểu phong kiến thành
một quốc gia hiện đại có thể sánh ngang
hàng với các cờng quốc phơng Tây.
Với sự trợ giúp của một quân đội và hải
quân hiện đại, một chính quyền có hiệu
lực, những công dân cần cù và am hiểu
kỹ thuật, một nền công nghiệp và
thơng mại mạnh mẽ, nớc Nhật chỉ
trong một thời gian ngắn đã trở thành
một cờng quốc quân sự của thế giới và
đợc ngời phơng Tây nhìn nhận là
ngang hàng với họ [7, tr.158]. Rõ ràng,
thành công này có sự đóng góp rất lớn


hoàng thị hải yến Vai trò của đối với lịch sử Nhật Bản, TR. 74-80 78
trong phái đoàn. Bài diễn văn có đoạn:
Hiện nay các nớc trên thế giới
thờng nói đến lễ nghĩa và thân thiện
trong bang giao, nhng thực ra bên
trong họ chủ trơng sức mạnh là tất cả.
Các nớc mạnh luôn uy hiếp nớc yếu,
các nớc lớn tìm cách chiếm nớc nhỏ.
Nớc Đức chúng tôi trong những năm
qua là nớc nhỏ, đã từng chịu nhục nhã
bao lần, chúng tôi không bao giờ quên
đợc cái nhục này. Cái gọi là công lí
quốc tế chẳng qua là công cụ bảo vệ
quyền lợi của các nớc mạnh. Khi thấy
có lợi thì các nớc mạnh đem công lí
quốc tế ra, khi thấy bất lợi thì trở mặt
dùng sức mạnh. Và khác với các
nớc lớn, các nớc nhỏ không thể vợt
qua đợc khỏi khuôn khổ của công lí
quốc tế. Các nớc này mặc dù luôn cố
gắng giữ cho bằng đợc tự chủ, nhng
thực tế họ bất lực khi bị các nớc lớn lấy
đen làm trắng, lấy sự xâm lợc làm lẽ
phải [8, tr.63]. Bài học sức mạnh là
công lí quốc tế của Bixmac có một ý
nghĩa sâu sắc hơn cả những bài diễn

những cuộc chiến tranh xâm lợc nhằm
nâng cao vị thế của Nhật trên trờng
quốc tế vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ
XX. Sự lớn mạnh của quân đội cũng
ảnh hởng khá nhiều trong việc lập
định chính sách đối ngoại của Nhật.
Đầu những năm bảy mơi của thế
kỉ XIX, Nhật bắt đầu chú ý đến các
nớc xung quanh và can thiệp vào công
việc nội bộ các nớc này. Quan điểm về
sự bảo hộ của các cờng quốc đối với các
dân tộc của châu Âu dờng nh đang có
ảnh hởng đến ngời Nhật. Đồng thời
họ cũng nhận thấy rằng các cuộc viễn
chinh là sự bảo đảm tốt nhất cho an
ninh và uy tín quốc gia. Năm 1879,
Nhật chính thức chiếm quần đảo Lu
Cầu và sáp nhập thành một huyện của
Nhật. Sau đó, với việc giành thắng lợi
trong cuộc chiến tranh Trung - Nhật
(1894 -1895) đã đa lại kết quả mong
đợi cho chủ nghĩa t bản nớc này, đó
là:
- Gạt bỏ đợc ảnh hởng của nhà
Thanh ra khỏi Triều Tiên, mở ra một
quá trình mới cho Nhật Bản để đi đến
độc chiếm hoàn toàn Triều Tiên.

mới cho uy tín của Nhật trên thế giới.
Lúc đó, các nớc phơng Tây phải có cái
nhìn mới đối với Nhật Bản, rằng nớc
Nhật khác hẳn Trung Quốc, không còn
là nớc châu á chậm tiến nữa. Từ đó,
quyền lợi của Nhật Bản trên trờng
quốc tế không còn thua thiệt mà đợc
tôn trọng hơn rất nhiều. Mục đích này
của Nhật Bản đã đợc thực hiện một
cách trọn vẹn. Sau chiến tranh, Nhật
khẳng định đợc địa vị về chính trị,
kinh tế ở châu á và cả trên thế giới. Vị
trí nớc Nhật đợc nâng cao trên
trờng quốc tế. Vị trí này lại đợc nâng
cao hơn khi tiếng súng của cuộc chiến
tranh Nhật Nga (1904-1905) kết thúc.
ít ai có thể tin rằng một cờng quốc đầy
tham vọng đã từng ép Nhật phải kí hiệp
ớc bất bình đẳng vào thời Mạc Phủ
Tokugawa nh Nga, lại phải khuất
phục trớc sức mạnh của ngời Nhật.
Những kỳ tích của Nhật Bản đã khiến
cho phơng Tây đi từ ngạc nhiên này
đến ngạc nhiên khác. Với chiến thắng
trớc Thanh triều và Nga, Nhật Bản
chính thức gia nhập vào câu lạc bộ các
cờng quốc trên thế giới. Sự vơn lên
mạnh mẽ của Nhật đã trở thành một
thách thức lớn đối với các cờng quốc
Âu Mỹ trong cuộc tranh giành thị

[5] Vũ Dơng Ninh, Nguyễn Văn Hồng, Đại cơng Lịch sử thế giới cận đại, T2, NXB
Giáo dục, Hà Nội, 1998.
[6] Edwin O. Reichauer, Nhật Bản quá khứ và hiện tại, NXB KHXH, 1994.
[7] Edwin O. Reichauer, Lịch sử Nhật Bản và ngời Nhật từ khởi thuỷ đến năm
1945, T liệu th viện Quân đội.
[8] Hoàng Đại Tuệ, Khảo sát lịch sử quốc tế hoá của Nhật Bản, TC NCNB, số4, 1996. Summary

The role of foreign policy under the reign of Meiji (1868- 1912)
in Japan history

The second half of the 19
th
century and the beginning of the 20
th
century were
the transitional period of Asian nations. History set up these nations a lot of
oppotunities and challenges - which had decisive significance in existence and
development of each country - nation. In that historical setting, Japan grasped the
oppotunities, overcame the challenges to create its own stable position. The foreign
policy made a great contributed to that miraculous achievement. Basing on the
examination, comparison with the combined carrying out three fixed targets in
foreign activities (security target, developing and influential target), the article has
shown the role of foreign policy under the reign of Meiji in Japan history. (a)
khoa Lịch sử, Trờng Đại học Vinh.