Xác và Hồn trong âm nhạc truyền thống

Trong ngôn ngữ của phương Tây, để chỉ âm thanh người ta chỉ có một danh từ,
chẳng hạn như son (Pháp) hay sound (Anh). Trong khi đó ở châu Á, Việt Nam sử
dụng hai chữ “thanh” và “âm”, Trung Quốc có hai chữ “sheng” và “yin”, còn Ấn
Độ thì dùng hai chữ khác nhau “svara” và “shruti”.
Thanh là một tiếng nhạc có độ cao, độ dài, độ mạnh, còn gọi là cao độ (hauteur),
trường độ (durée), cường độ (intensité) và cả màu âm, tức âm sắc (timbre). Khi
bàn tay mặt khảy trên cây đờn kìm, đờn tranh hay kéo đờn cò, chúng ta chỉ mới
tạo ra một thanh. Chỉ khi bàn tay trái “nhấn” lên sợi dây giữa hai phím đờn kìm
hay “rung” ở khoảng giữa con nhạn và trục của đờn tranh, chừng đó thanh mới sẽ
trở thành âm.
Vì thế, theo truyền thống Việt Nam, bàn tay mặt sanh ra âm thanh còn bàn tay trái
nuôi dưỡng và tô điểm cho âm thanh đó. Bàn tay mặt đánh ra thanh có độ cao, độ
dài, có tiếng to tiếng nhỏ, có cả màu âm nhưng vẫn chưa có “hồn” vì còn thiếu
tính nghệ thuật. Chỉ khi bàn tay trái nhấn vào biến thanh thành âm mới có chất
nhạc: bàn tay mặt sanh ra xác còn tay trái tạo ra hồn.
Như vậy khi biểu diễn âm nhạc truyền thống, không thể nào dùng đơn thuần một
tay mặt mà cần có sự tham dự kỹ thuật của tay trái để hồn nhạc xuất hiện và tiếng
đờn lúc đó mới mang tình chất đặc thù của bản sắc dân tộc.
Cũng vậy, trong âm nhạc Trung Quốc, bàn tay mặt tạo ra “sheng” và bàn tay trái
biến “sheng” thành “yin”. Còn trong nhạc Ấn Độ, khi tay mặt khảy đàn lên những
độ cao khác nhau thì tiếng nhạc đó được gọi là “svara”, nếu có bàn tay trái tham
gia thì tiếng đàn đó mang tên là “shruti” (ở đây chúng tôi chỉ dùng một nghĩa của
chữ “shruti” có nghĩa là “tiếng nhạc có hồn”, vì chữ này có rất nhiều nghĩa trong
âm nhạc Ấn Độ ).
Không chỉ Ấn Độ và Trung Quốc, quan điểm xác và hồn trong âm nhạc cũng bàng
bạc trong nhận thức của những nhạc sĩ các nước phương Đông mà tôi có dịp tiếp
xúc.
niệm”. Ông Randarfison cười đáp: “Bạn sắp trở về Pháp nên tôi không có đủ thời
gian để đóng ngay một cây đàn khác. Chúng ta có thể ra ngoài phố mua một cây
đàn mới cũng do tôi đóng ra, nhưng cây đàn ấy chỉ có xác mà chưa có hồn. Vì vậy
tôi muốn tặng bạn cây đàn Valiha này, bởi nó đã theo tôi từ 14 năm qua và đã trở
thành người bạn thân thiết của tôi.”
Như vậy là người nhạc sĩ Madagasca cũng có quan điểm xác và hồn trong âm
nhạc.

Một người khác là nữ nhạc sĩ
Mehrbanoo Tofigh người Ba
Tư, chuyên giới thiệu nhạc
cổ điển Ba Tư với cây đàn
Setar. Cô sang Pháp làm tiểu
luận án Cao học về cây đàn
Setar tại Đại học Sorbonne
và nhờ tôi nhận lời làm chỉ
đạo nghiên cứu. Sau khi bảo
vệ luận án thành công, cô
đến gặp tôi và nói: “Hôm
nay, em xin đàn một bản
nhạc Ba Tư mà thầy thích,
coi như để thay lời cám ơn thầy. Đây cũng là lần cuối em sử dụng cây đàn này, sau
đó em xin tặng nó cho thầy.” Tôi xúc động trả lời: “Thầy không biết đàn Setar nên
nếu giữ cây đàn quí giá này thì thật phí. Em có thể mua một cây đàn khác tặng
thầy cũng được.” Nhưng cô trả lời: “ Em có thể mua một cây đàn mới hơn, đẹp
hơn tại một cửa hàng danh tiếng ở Têhêran để tặng thầy, thế nhưng cây đàn ấy chỉ
có xác mà chưa có hồn. Còn cây đàn này đã theo em nhiều năm, hồn nhạc Ba Tư
đã thấm nhuần trong nó. Xin thầy cứ nhận để em vui khi nghĩ
rằng đã tặng cho thầy một cây đàn có cả xác lẫn hồn.”
Một lần nữa, người nhạc sĩ Ba Tư cũng có nhận định về xác

nhạc.
Giới thiệu cái xác của nhạc chỉ cần những nhạc khí cụ thể, những kỹ thuật biểu
diễn của bàn tay hay giọng hát. Muốn chuyển được hồn nhạc thì cần phải có
những gì trừu tượng hơn như tình cảm và nghệ thuật. Và cũng cần có một không
gian và môi trường hội họp đầy đủ hai yếu tố âm dương. Vì thế nên trong các dàn
nhạc và số thính giả trong phòng hòa nhạc, nếu chỉ có toàn nam hay nữ thì âm
nhạc khó đi đến đỉnh cao. Kể cả ánh sáng trong phòng nhạc cũng phải theo sự
quân bình của hai yếu tố âm dương, không thể quá sáng hay quá tối mà thường có
một ánh sáng dìu dịu hoặc hơi sáng trên sân khấu và mờ mờ trong hội trường.
Những bản nhạc sáng tác hay biểu diễn thường có những đoạn tưng bừng rực rỡ
để rồi tiếp theo là những đoạn sâu lắng, êm đềm; những đoạn nhịp điệu dồn dập
tiếp theo những khúc khoan thai.
Nếu xét kỹ những điều kiện nào có thể đem đến thành công hoàn toàn cho một
buổi hòa nhạc, chúng ta sẽ thấy rằng nội dung của tác phẩm, hình thức của buổi
biểu diễn và trạng thái tâm hồn của diễn viên và thính giả phải có được sự tương
xứng trong âm dương, hầu cảm nhận được âm nhạc cả xác lẫn hồn qua phong cách
biểu diễn và đạt được sự nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật và nghệ thuật.
GSTS Trần Văn Khê