Đi tìm bản thể và nhận thức về ý
nghĩa của văn học mạng
Phần 1
Sự vươn xa của mạng Internet và sự ảnh hưởng ngày càng rõ nét của
truyền thông kĩ thuật số đã khiến mạng Internet điều chỉnh lại mối quan hệ thẩm
mĩ giữa con người và thế giới mạng trong lĩnh vực thẩm mĩ nghệ thuật, bằng
các văn bản điện tử không giấy viết, xây dựng lại phương thức tồn tại nghệ
thuật mới, xây dựng chất thơ kĩ thuật cho không gian hư ảo. Với tư cách là
nguồn tài nguyên thẩm mĩ bị Internet kích hoạt đầu tiên, văn học đã xâm nhập
một cách toàn diện vào phương tiện truyền thông đại chúng thứ tư (Ba phương
tiện truyền thông truyền thống là truyền hình, phát thanh, báo in - ND). Văn học
mạng đã xuất hiện trong quá trình này như một mốc lịch sử.

1. Đi tìm bản thể luận của văn học mạng

Trước tiên sẽ phải đối mặt với vấn đề “có văn học mạng hay không”, “thế
nào là văn học mạng”. Có người cho rằng, cái gọi là “văn học mạng” là một khái
niệm giả, văn học xuất phát từ tâm hồn chứ không phải sinh ra từ mạng, mạng
chẳng qua được coi là nội dung và hình thức của tâm hồn trong ảo giác tự say
sưa với chính mình mà thôi, thế nên mới có “văn học mạng” đó (Lí Kính Trạch -
nhà phê bình văn học); chỉ là sự khác biệt về phương tiện truyền bá, sẽ không
thể tạo nên sự khác biệt trong bản chất văn học (Dư Hoa – nhà văn); văn học

sáng tác original (nguyên bản) được công bố trên Internet, tức các tác phẩm
văn học sáng tác bằng máy vi tính lần đầu đăng tải trên mạng, văn học mạng ở
cấp độ này không những có sự khác biệt về phương tiện truyền bá, mà còn có
nhiều thay đổi như phương thức sáng tác, thân phận tác giả và thể chế văn
học; 3) Cái có thể thể hiện được nhất bản tính của văn học mạng là các siêu
văn bản, các tác phẩm đa phương tiện (như tiểu thuyết viết chung, kịch bản đa
phương tiện ) lợi dụng kĩ thuật số đa phương tiện và sự tác động qua lại của
mạng Internet, và các “sáng tác bằng máy” được viết tự động nhờ các phần
mềm sáng tác đặc biệt, các tác phẩm này mang các đặc tính phụ thuộc, vươn
xa của mạng và đặc điểm tác động qua lại lẫn nhau của người lên mạng, không
thể tải xuống để thay đổi công cụ truyền bá, nếu tách khỏi mạng chúng sẽ
không thể tồn tại, các tác phẩm này hoàn toàn khác với văn học in ấn truyền
thống, thế nên là văn học mạng theo đúng ý nghĩa của nó.

Một vấn đề khác là vấn đề bản thể luận “gốc cha” và “cơ thể mẹ” trong di
truyền học, tức mọi người đặt dấu hỏi liệu văn học mạng có phải là sự kết hợp
giữa “mạng” và “văn học”. Có tác giả chuyên sáng tác trên mạng nói rằng, văn
học mạng ra đời trước hết phải có sự giúp đỡ của kĩ thuật máy vi tính và mạng
Internet, nó là “văn học được người sáng tác đăng tải trên mạng để người lên
mạng đọc”, chính vì vậy “cha của văn học mạng là mạng Internet, mẹ là văn
học” (Lí Tầm Hoan). Nhưng lại có người phản đối việc coi mạng Internet là “gốc
cha” của văn học mạng, họ chủ trương “cơ thể mẹ” (văn học) mới là bản
nguyên thực sự của nó. Có người lấy ví dụ nói: Sở từ là các tác phẩm do người
nước Sở ghi chép trên thẻ tre để người nước Sở đọc, nhưng người đời Tống,
Đường sống sau đó hàng nghìn năm đọc Sở từ ghi chép trên giấy viết, nó còn
được coi là văn học hay không? Ngày nay chúng ta đọc Sở từ trên máy vi tính,
nó có được coi là văn học hay không
(1)
? Lại có người khác nói, văn học mạng
“là con gái của Mousae và Cupido, Mousae phú cho nó linh hồn, Cupido tạo cho

California) nói khi bàn đến ranh giới chủ khách trong hoạt động viết bằng máy vi
tính: “viết lách bằng máy vi tính tương tự như một sự kiện ranh giới (borderline
event), giới hạn hai bên của nó đều bị mất đi tính hoàn chỉnh và tính ổn định”
(4)
.
Tuy nhiên, một khi hai yếu tố này đi tới sự ăn khớp và đồng nhất, khoa học kĩ
thuật và nhân văn sẽ sáng tạo ra thi học mạng và mĩ học kĩ thuật hoàn toàn
mới.

Tiếp theo, vấn đề cần đặt dấu hỏi là “tính văn chương” của văn học mạng,
tức quan hệ thông gia giữa mạng (kỹ thuật) và văn học (nhân văn) rốt cục chỉ là
sự tăng thêm các trang bị kĩ thuật cho sự tồn tại của văn học hay dựa vào các
kĩ thuật truyền thông mới để tăng thêm hàm lượng giá trị thẩm mĩ nghệ thuật
cho sự tiến bộ của văn học? Việc làm sáng tỏ và giải đáp vấn đề này liên quan
đến việc loại hình văn học này có thể thực sự trở thành một điểm mốc lịch sử
và được kiểm chứng chính xác về mặt ý nghĩa văn học hay không. R. Jakobson
(nhà ngôn ngữ học người Mỹ) từng nói: “đối tượng của khoa học văn học không
phải là văn học mà là “tính văn chương”, tức những cái khiến một tác phẩm trở
thành tác phẩm văn học”
(5)
. Văn học mạng có cần tính văn chương hay không,
có tính văn chương hay không, có tính văn chương như thế nào, tất cả các vấn
đề này không phải được quyết định bởi “sự cho phép về mặt kỹ thuật” của các
phương tiện truyền thông kĩ thuật số, mà được quyết định bởi sự cho phép về
mặt giá trị theo đúng ý nghĩa của mĩ học nghệ thuật hoặc gọi là sự cho phép về
tính văn chương, nắm bắt được sự chứng thực về tư chất và lập trường giá trị
của cái sau mới là cái cốt lõi của vấn đề. Đó là do “sự xuất hiện” mang tính lịch
sử của văn học mạng không đồng nghĩa với sự “có mặt” tất yếu của tính văn
chương của nó, hay nói cách khác, văn học mạng không phải vì có “mạng” mà
tự động có được tính văn chương, kĩ thuật số truyền thông cũng sẽ không tự

trọng của nghệ thuật, mà là sự định hướng lịch sử đối với căn cứ tồn tại. Có rất
nhiều lời phê bình liên quan đến văn học mạng, thực ra đều bắt nguồn từ việc
“chỉ trích” sự thiếu tính văn chương của nó.

Bình thường mà nói, liệu mạng kĩ thuật số có thể khiến đứa con văn học
mà nó sinh ra thực sự vươn xa thành một điểm mốc lịch sử, liệu hình thái giá trị
của văn học mạng có thể trở thành “một phương thức thể hiện không phải che
giấu chân lí” mà Heidegger từng nói, một thuyết ngôn có hiệu quả và lắng nghe
tâm hồn có thể khiến nhân loại “an cư trên trái đất với vẻ đầy chất thơ” được
quyết định bởi sự lĩnh ngộ và mệnh danh đối với ba phương thức thể hiện thi,
tư, ngôn: ở cấp độ “thi”, cần phải xem nó có đủ để nói rõ cội nguồn thẩm mĩ mà
từ xưa đến nay nhân loại đã đặt ra và được văn học nối tiếp kế thừa hay không;
ở cấp độ “tư” xem nó có thể lợi dụng truyền thông số hóa để xây dựng lại chiều
sâu tinh thần cho văn học được hay không, làm rạng rỡ nội hàm văn hóa mà
nhân loại phú cho văn học; còn ở cấp độ “ngôn” thì phải xem nó có dùng các
phương tiện truyền thông kĩ thuật để đưa cho người khác, đồng thời dùng cái
biểu đạt của kí hiệu để nói về mình, giúp phương thức diễn ngôn nghệ thuật từ
sự rọi sáng lí tính quay về với mảnh đất văn học. Sự sắp đặt từ trước các triết
học nghệ thuật này đều cần có được sự thai nghén về giá trị và làm sáng tỏ về
mặt ý nghĩa trong hình thái thẩm mỹ của văn học mạng.