Cái đương thời và cái lịch sử
trong sáng tác của Gogol

Ở lại chỉ huy một nửa đạo quân, Taras Bulba phát biểu những lời chí lí về tình bạn chiến
đấu, tình anh em tinh thần gắn bó keo sơn những binh sĩ xả thân vì một sự nghiệp, một lí
tưởng, nhưng trong khi ấy thì một trong hai người con trai của chính Taras – Andri đã từ bỏ cái
sự nghiệp và lí tưởng của cha và anh và trăm ngàn đồng đội của mình để đi theo một lí tưởng
khác, một sự nghiệp khác. “Trạng thái sử thi” của nhân thế bị phá vỡ một cách tệ hại, và hành
vi của Taras tự tay mình xử tử người con trai phản bội cũng không sửa đổi được tình huống.
“Kẻ giết con” – tác giả nhận định về người anh hùng, chỉ ra tính tàn nhẫn vô nghĩa của hành
động ấy. Tính tàn nhẫn vô nghĩa – mặt trái của chủ nghĩa anh hùng cổ sơ, không thể dung hợp
với đạo lí của loài người văn minh và đạo lí của mọi tôn giáo chân chính – bộc lộ đặc biệt rõ
nét trong những hành động của Taras cùng đồng đội trả thù cho cái chết của Ostap. “Tarascùng
đoàn quân của mình vùng vẫy khắp đất Ba Lan, đốt cháy mười tám thị trấn, gần bốn mươi nhà
thờ Công giáo và đã tiến đến sát Krakov (…). Lão đã giết chết nhiều vị quý tộc, phá tan tành
nhiều lâu đài nguy nga tráng lệ. Quân kôdắc đâm thủng các thùng rượu pha mật ong và rượu
lâu năm được các lãnh chúa gìn giữ từ bao đời trong các tầng hầm; dùng gươm giáo chặt nát
hoặc đốt cháy gấm vóc lụa là, áo quần sang trọng và mọi đồ quý giá. “Đừng tha gì hết” –
Taras nhắc đi nhắc lại. Và quân kôdắc phá sạch, giết sạch, không nể cả những quý bà lông
mày đen nhánh và những thiếu nữ ngực trắng nõn, mặt mày tươi sáng. Họ có chạy vào thánh
đường cũng không thoát chết: Taras đốt họ cháy trụi cùng với các thánh đường. Từ trong ngọn
lửa ngùn ngụt bốc lên bầu trời, biết bao bàn tay trắng nõn giơ cao, những tiếng kêu la thảm
thiết làm đất mẹ với mọi cành cây ngọn cỏ nơi thảo nguyên cũng phải động lòng. Nhưng trái
tim sắt đá của người kôdắc chẳng hề lay chuyển, họ lấy mũi lao thọc vào bụng trẻ và quăng
chúng vào ngọn lửa. “Giặc Ba Lan thấy không, ta làm lễ cầu hồn cho Ostap của ta đó” –

những phương cách thực hiện cái tự do ấy, giữa chủ nghĩa anh hùng và những biểu hiện và hệ
quả thực tiễn của nó. Vay mượn ngôn ngữ triết học, có thể nói rằng trong tiếp cận với vấn đề tự
do, Nguyễn Du là nhà bản thể luận, Thi Nại Am là nhà hiện tượng luận, còn Gogol thì vừa là
nhà bản thể luận vừa là nhà hiện tượng luận. Nếu Nguyễn Du chỉ đặt cho mình nhiệm vụ tôn
vinh ý chí tự do và khí phách anh hùng của Từ Hải mà không trả lời câu hỏi có thể buông tuột
từ miệng người đọc: vậy cái tự do độc tôn của Từ Hải tồn tại trên cơ sở nào; nếu Thi Nại Am
chỉ cho thấy cái tự do của các anh hùng Lương Sơn Bạc tồn tại trên sự xâm hại, chà đạp tự do
và các quyền cơ bản khác của những người khác, và cuối cùng vì thế đã bại vong mà không trả
lời những câu hỏi như: liệu có thể có những kiểu tự do khác không hay giữa cái tự do ngỗ
ngược, tùy thích của các nhân vật Thủy hử và nguyện vọng tự do có ở mọi con người có quan
hệ gì không, thì Gogol – nghệ sĩ trong vấn đề tự do cũng như một loạt vấn đề khác của nhân
sinh hơi khác những đồng nghiệp của mình ở Á Đông. Nếu trong Những điền chủ kiểu xưa ông
cho thấy tình yêu nam nữ lí tưởng bị bóp méo, biến chất ghê gớm như thế nào trong cuộc sống
lứa đôi thường nhật, song tất cả những méo mó và biến chất ấy vẫn không dập tắt được ánh
sáng của tình yêu, nó vẫn phát sáng khúc xạ qua những biến thể dị hình dị dạng ấy; thì
bằng Taras Bulba ông chứng minh: trong lịch sử xã hội loài người, tự do rất hay xuất hiện dưới
những hình thức đọa lạc, quái dị, không thể chấp nhận, nhưng nhu cầu, khát vọng tự do nằm
trong bản tính không thể triệt tiêu của con người, và chỉ tìm đến và thực hiện tự do chân chính,
con người mới thành người. Xét từ phương diện ấy, những linh hồn sống trong Taras
Bulba chưa phải là những linh hồn sống thực thụ. Cùng với Pushkin và Lermontov, Gogol với
sức thuyết phục lớn đã đưa vấn đề tự do vào chương trình nghị sự chính của văn học Nga. Chỉ
cần nhắc đến Dostoievski, để thấy vấn đề ấy được khai thác sâu thẳm và quyết liệt như thế nào,
và từ tay Dostoievski ngọn lửa khám phá được truyền cho đến tận Grossman và Shukshin.
Như đã nói, trong thiên truyện lịch sử của Gogol, vấn đề tự do đan quyện với một loạt
vấn đề khác: chính trị, xã hội, tôn giáo, tất cả đều mang tính thời sự nóng hổi trong thời đại của
nhà văn. Những người kôdắc tự do đến thời Gogol từ lâu không còn nữa: tuyệt đại đa số đã
biến thành những nông nô và nếu trong sách Chiều hôm trong xóm gần Dikanka một vài thanh
niên tự xưng là “những kôdắc tự do” thì đó chỉ là một ước lệ nghệ thuật; một thiểu số nhỏ trở
thành những quan chức hay điền chủ tỉnh lẻ (Andrei Belyi trong công trình kinh điển về Gogol
nhận xét rất sắc sảo: Taras Bulba anh hùng và mưu trí sang phần hai sách Mirgorod đã hóa

niên đến cuốn sách cuối đời Trích thư từ gửi bạn bè. Nghiên cứu lịch sử thế giới (Gogol một
thời vận động ráo riết để được bổ nhiệm làm giáo sư đại học theo chuyên ngành thông sử thế
giới), nhà văn của chúng ta đặc biệt quan tâm đến các cuộc thập tự chinh thời trung cổ, hâm
mộ cái nhiệt tình tôn giáo đã khiến hàng vạn con người từ khắp các nước châu Âu tự nguyện
rời bỏ quê hương, vượt biển cả đến miền đất xa lạ hiểm nguy để giải phóng mộ Chúa. Đã trở
thành nhà văn hiện thực lão luyện, ông tiếp tục mơ ước được chứng kiến những sự kiện
tương tự trong hiện tại lịch sử và đau khổ nhận thấy đâu đâu, nhất là ở các nước Tây Âu đi
trước nước ông về phát triển xã hội, cũng cảnh thống ngự của những lợi ích cá thể, cục bộ, sự
li tán nhân tâm, sự “phân tán khủng khiếp” của những khu vực hoạt động của con người
không biết đến nhau và trở nên tự thân tự mãn, sự thiếu vắng hay yếu đuối, què quặt của
những trung tâm tích hợp nhân quần. Trạng thái “phi sử thi” ấy của thế giới làm cho Gogol
bất mãn sâu sắc, từ đó mà nảy sinh nơi ông những khát vọng về sử thi mới, những kì vọng
sáng tạo nên một tác phẩm sử thi có sức mạnh cải hóa nhân tâm, hướng nó nhất tề tới những
lí tưởng chân chính, vĩnh hằng, và chúng ta biết Gogol đã trả giá như thế nào cho những kì
vọng ấy. Chúng hão huyền, không tưởng, điều ấy quá rõ, nhưng giả sử không có chúng, thì
lời của Gogol liệu có được sức lay động tâm não mà hôm nay, có thể hơn bao giờ hết, chúng
ta nhận thấy ở nó?