Cái đương thời và cái
lịch sử trong sáng tác
của Gogol
Ở lại chỉ huy một nửa đạo quân, Taras Bulba phát biểu những lời chí lí về tình bạn
chiến đấu, tình anh em tinh thần gắn bó keo sơn những binh sĩ xả thân vì một sự nghiệp,
một lí tưởng, nhưng trong khi ấy thì một trong hai người con trai của chính Taras –
Andri đã từ bỏ cái sự nghiệp và lí tưởng của cha và anh và trăm ngàn đồng đội của mình
để đi theo một lí tưởng khác, một sự nghiệp khác. “Trạng thái sử thi” của nhân thế bị
phá vỡ một cách tệ hại, và hành vi của Taras tự tay mình xử tử người con trai phản bội
cũng không sửa đổi được tình huống. “Kẻ giết con” – tác giả nhận định về người anh
hùng, chỉ ra tính tàn nhẫn vô nghĩa của hành động ấy. Tính tàn nhẫn vô nghĩa – mặt trái
của chủ nghĩa anh hùng cổ sơ, không thể dung hợp với đạo lí của loài người văn minh và
đạo lí của mọi tôn giáo chân chính – bộc lộ đặc biệt rõ nét trong những hành động của
Taras cùng đồng đội trả thù cho cái chết của Ostap. “Tarascùng đoàn quân của mình
vùng vẫy khắp đất Ba Lan, đốt cháy mười tám thị trấn, gần bốn mươi nhà thờ Công giáo
và đã tiến đến sát Krakov (…). Lão đã giết chết nhiều vị quý tộc, phá tan tành nhiều lâu
đài nguy nga tráng lệ. Quân kôdắc đâm thủng các thùng rượu pha mật ong và rượu lâu
năm được các lãnh chúa gìn giữ từ bao đời trong các tầng hầm; dùng gươm giáo chặt nát
hoặc đốt cháy gấm vóc lụa là, áo quần sang trọng và mọi đồ quý giá. “Đừng tha gì hết”
– Taras nhắc đi nhắc lại. Và quân kôdắc phá sạch, giết sạch, không nể cả những quý bà
lông mày đen nhánh và những thiếu nữ ngực trắng nõn, mặt mày tươi sáng. Họ có chạy
vào thánh đường cũng không thoát chết: Taras đốt họ cháy trụi cùng với các thánh
đường. Từ trong ngọn lửa ngùn ngụt bốc lên bầu trời, biết bao bàn tay trắng nõn giơ cao,
những tiếng kêu la thảm thiết làm đất mẹ với mọi cành cây ngọn cỏ nơi thảo nguyên
cũng phải động lòng. Nhưng trái tim sắt đá của người kôdắc chẳng hề lay chuyển, họ lấy
mũi lao thọc vào bụng trẻ và quăng chúng vào ngọn lửa. “Giặc Ba Lan thấy không, ta
làm lễ cầu hồn cho Ostap của ta đó” – Taras nói”. Thực ra, cả trước khi trả thù cho
Ostap và những đồng đội khác, những người kôdắc anh hùng cũng không hành xử nhân

giữa Truyện Kiều, Thủy hử và Taras Bulba là trong Thủy hử và Truyện Kiều không có
cái trương lực, cái độ căng ghê gớm, như trong truyện của Gogol, giữa cảm hứng tự do
và những phương cách thực hiện cái tự do ấy, giữa chủ nghĩa anh hùng và những biểu
hiện và hệ quả thực tiễn của nó. Vay mượn ngôn ngữ triết học, có thể nói rằng trong tiếp
cận với vấn đề tự do, Nguyễn Du là nhà bản thể luận, Thi Nại Am là nhà hiện tượng
luận, còn Gogol thì vừa là nhà bản thể luận vừa là nhà hiện tượng luận. Nếu Nguyễn Du
chỉ đặt cho mình nhiệm vụ tôn vinh ý chí tự do và khí phách anh hùng của Từ Hải mà
không trả lời câu hỏi có thể buông tuột từ miệng người đọc: vậy cái tự do độc tôn của Từ
Hải tồn tại trên cơ sở nào; nếu Thi Nại Am chỉ cho thấy cái tự do của các anh hùng
Lương Sơn Bạc tồn tại trên sự xâm hại, chà đạp tự do và các quyền cơ bản khác của
những người khác, và cuối cùng vì thế đã bại vong mà không trả lời những câu hỏi như:
liệu có thể có những kiểu tự do khác không hay giữa cái tự do ngỗ ngược, tùy thích của
các nhân vật Thủy hử và nguyện vọng tự do có ở mọi con người có quan hệ gì không, thì
Gogol – nghệ sĩ trong vấn đề tự do cũng như một loạt vấn đề khác của nhân sinh hơi
khác những đồng nghiệp của mình ở Á Đông. Nếu trong Những điền chủ kiểu xưa ông
cho thấy tình yêu nam nữ lí tưởng bị bóp méo, biến chất ghê gớm như thế nào trong
cuộc sống lứa đôi thường nhật, song tất cả những méo mó và biến chất ấy vẫn không
dập tắt được ánh sáng của tình yêu, nó vẫn phát sáng khúc xạ qua những biến thể dị hình
dị dạng ấy; thì bằng Taras Bulba ông chứng minh: trong lịch sử xã hội loài người, tự do
rất hay xuất hiện dưới những hình thức đọa lạc, quái dị, không thể chấp nhận, nhưng nhu
cầu, khát vọng tự do nằm trong bản tính không thể triệt tiêu của con người, và chỉ tìm
đến và thực hiện tự do chân chính, con người mới thành người. Xét từ phương diện ấy,
những linh hồn sống trong Taras Bulba chưa phải là những linh hồn sống thực thụ.
Cùng với Pushkin và Lermontov, Gogol với sức thuyết phục lớn đã đưa vấn đề tự do vào
chương trình nghị sự chính của văn học Nga. Chỉ cần nhắc đến Dostoievski, để thấy vấn
đề ấy được khai thác sâu thẳm và quyết liệt như thế nào, và từ tay Dostoievski ngọn lửa
khám phá được truyền cho đến tận Grossman và Shukshin.

Như đã nói, trong thiên truyện lịch sử của Gogol, vấn đề tự do đan quyện với một
loạt vấn đề khác: chính trị, xã hội, tôn giáo, tất cả đều mang tính thời sự nóng hổi trong