Một vài đặc điểm của tiểu
thuyết Campuchia trong buổi
đầu hình thành Như vậy, có thể nói, Sim-người lái xe, Culi, Thầy giáo làng, Mia-lia đuông-chất, v.v… đã
thể hiện một hướng đi, một sự tìm tòi trong việc phản ánh tinh thần dân tộc của Campuchia trong
buổi đầu giành độc lập. Tuy nhiên, chưa có thể nói, với các tác phẩm này, các tác giả đã thành
công trong việc xây dựng những hình tượng nhân vật lớn, với những đặc trưng thẩm mỹ mang
tính cổ điển của nó (đi vào mô tả tâm lý, tính cách, ngôn ngữ nhân vật…). Các tiểu thuyết chủ
yếu mang nặng tính phóng sự, báo chí
(11)
. Ngoại trừ Nu Hách (Mia-lia đuông-chất), các tác giả
khác chỉ mới đưa ra các tư tưởng mới, các nhân vật chỉ là sự minh họa giản đơn. Có thể vì thế mà
Pier Bitard đã nhận xét rằng "các nhà văn Campuchia mong muốn đóng một vài trò quan trọng
trong xã hội. Bởi vậy, họ xuất hiện như một nhà giáo dục hơn là một nhà nghệ sỹ"
(12)
. Nhưng với
các tác giả, điều ấy có lẽ không quan trọng, cái chính là động viên được tinh thần dân tộc, vả lại
cách thức đó cũng phù hợp với đông đảo bạn đọc lúc bấy giờ.
2.2. Khuynh hướng hoài niệm về một quá khứ vinh quang.
Campuchia là một quốc gia đã từng có quá khứ vĩ đại, với niềm tự hào Angkor. Ngay sau
khi giành được độc lập thực sự (1954), cái vang vọng, hồi quang của quá khứ một lần nữa lại trở
về. Nhiều tiểu thuyết lịch sử hoặc lấy cảm hứng từ lịch sử xuất hiện, như Kinh thành Long-
vec của Re-vi-vong Ko-vit (1954), Vương miện của Lý Thêm Têng (1954), Con người có phép
thuật (1954), Vua Chan (1955), Thanh kiếm nhà vua (1955), Hoàng tử Cham-rong (1955) của
Bip Chhay-liêng
(13)

mới đang hình thành, không đáp ứng được nhiệm vụ phản ánh mọi hiện tượng xã hội đang biến
đổi với một tốc độ nhanh, đa dạng và phức tạp. Do vậy, các dân tộc trong khu vực đều có nhu
cầu hiện đại hóa nền văn học dân tộc. Nhưng tùy sự chuẩn bị từ trước của mỗi dân tộc về tiềm
năng và kinh nghiệm văn học, truyền thống văn hóa, đội ngũ sáng tác, "tầm đón nhận của công
chúng độc giả"… Tùy điều kiện kinh tế, xã hội… nhất là tùy mức độ tham gia vào thế giới hiện
đại, trước hết là tùy vào sự tiếp xúc, hay chịu ảnh hưởng trực tiếp với từng nước cụ thể mà quá
trình hiện đại hóa diễn ra nhanh hay chậm, hoàn chỉnh hay không hoàn chỉnh có khác nhau.
Nhưng hầu như tất cả các dân tộc đều diễn ra quá trình chuyển một nền văn học truyền thống với
những thể loại cố hữu: Thơ và Truyện thơ sang một nền văn học mới, với các thể loại chủ yếu:
Tiểu thuyết, Thơ mới, Kịch nói.
Tiểu thuyết Campuchia ra đời là kết quả của việc tham gia vào thế giới hiện đại, của quá
trình hình thành và phát triển đô thị, của đời sống thị dân… (cố nhiên là còn nhỏ bé và bị lọt
thỏm vào giữa cái biển nông thôn bao quanh nó), là kết quả của quá trình tiếp xúc với văn học
thế giới, trước hết và chủ yếu là văn học Pháp. Nhưng tiểu thuyết Campuchia còn là sự thoát thai
từ văn học truyền thống, trong đó truyện thơ đóng một vai trò rất quan trọng. Do vậy, có thể coi
sự phát triển từ truyện thơ đến tiểu thuyết là một con đường, một cách để hiện đại hóa nền văn
học. Con đường này làm cho tiểu thuyết Campuchia kế thừa được những tinh hoa văn hóa dân
tộc, như tư tưởng nhân văn, nhân đạo chủ nghĩa, kế thừa được những yếu tố thuộc về thi pháp
văn học truyền thống…, làm cho tiểu thuyết Campuchia mang được bản sắc riêng, và cũng vì
vậy mà nó có thêm công chúng độc giả. Nhưng con đường này cũng sẽ đem đến cho tiểu thuyết
Campuchia những nhược điểm khó tránh, cả trong nội dung cũng như hình thức biểu hiện.
*
Trên đây là một vài đặc điểm của tiểu thuyết Campuchia trong buổi đầu hình thành. Về
thi pháp, nó phán ánh một bước phát triển mang tính đột biến từ loại hình truyện thơ trước đó
sang loại hình văn xuôi nghệ thuật mà tiêu biểu là tiểu thuyết, với tất cả thế mạnh và điểm yếu
của nó. Về nội dung, nó là sự phản chiếu nhưng đồng thời cũng bị "quy định" bởi các đặc điểm
về kinh tế, văn hóa, xã hội, tôn giáo (Phật giáo Tiểu thừa) của một đất nước vừa chập chững
bước vào con đường hiện đại hóa. Cố nhiên, những nhận xét trên đây còn và cần phải đi sâu
nghiên cứu, phân tích thêm, nhất là cần so sánh, đối chiếu với các nền văn học láng giềng, ít
nhiều cùng hoàn cảnh, như Việt Nam, Lào, để có thể hiểu sâu hơn