Khổ vì trí tuệ hay là bi kịch của
Hamlet của William Shakespears

Vua Claudius là nhân vật cùng kiểu với nhân vật trong Ông Hoàng của
Niciolo Machiavelli. Hắn khôn ngoan, sắc sảo và trí tuệ của hắn được
dùng vào mục đích duy nhất là giành quyền lực. Claudius hành động
điên cuồng. Đã nghĩ là hắn làm. Chẳng bao giờ có mâu thuẫn giữa tư
tưởng và hành động của hắn. Claudius giết anh. Hắn còn muốn giết cả
Hamlet. Hắn phái Hamlet sang Anh để mượn tay vua Anh giết Hamlet.
Hắn rót thuốc độc vào cốc rượu của Hamlet. Hành động của Claudius là
hành động của một chính trị gia có mưu mẹo, có thủ đoạn khôn ngoan.

Hamlet nói chung không hành động. Nói đúng hơn, Hamlet không thực
hiện kế hoạch hành động do mình vạch ra. ý nghĩa sâu sắc của vở kịch
chính là ở đó.

Những người bảo vệ quan điểm cho rằng, Hamlet là nhân vật hành động,
thường phân tích như thế này: tuy có hoài nghi, do dự, nhưng trong quá
trình nhận thức, Hamlet đã khắc phục những do dự, hoài nghi ấy để cuối
cùng đứng lên chống lại nhà vua và thế giới ngục tù. Nhưng những gì
mà Shakespeare phản ánh trong vở kịch lại buộc ta hiểu rằng, cái thế
giới tù ngục ấy và nói chung là toàn bộ hoàn cảnh vây quanh Hamlet đểu
cáng đến mức mà con người vừa định hành động, vừa muốn giành lại
một cái gì đó, anh ta lập tức buộc phải va chạm với sự đểu cáng kia, học
theo cách đểu cáng của nó để rồi ngập ngụa trong đó. Cuộc đấu tranh
của Hamlet chống lại nhà vua thực tế chỉ có thể biến thành cuộc đấu
tranh giành giật quyền lực cá nhân. Và để giành phần thắng trong cuộc
đấu tranh này, Hamlet buộc phải làm những điều bẩn thỉu giống như
chính bọn Claudius, Polonius đã làm. Cho nên, Hamlet không hành
động. Đôi khi Hamlet cũng hành động. Nhưng vừa bắt đầu hành động,
Hamlet đã hiểu ngay rằng, chàng đang tạo ra cái ác, chứ không làm được

đảo. Mongtaigne nói: càng đi sâu khám phá cái tôi của bản thân, mình
càng khinh mình. Hoá ra Mongtaigne cũng là một Hamlet. Những nhận
xét, kết luận của Mongtaigne giúp ta hiểu đúng hơn nhân vật của
Shakespeare. Hamlet nói: “Chẳng có gì là hay, chẳng có gì là dở, mà chỉ
là ta nghĩ thế nào thì hoá ra thế ấy thôi”. Mongtaigne cho rằng, trí tuệ
của chúng ta luôn luôn cười nhạo chúng ta. Theo Mongtaigne, không
phải bản thân sự vật, mà quan niệm ta gán cho sự vật là nguyên nhân
khiến ta đau khổ. Mâu thuẫn sinh ra từ trí tuệ. Vì có mâu thuẫn nên trí
tuệ mới sinh ra những tư tưởng kì quặc, hão huyền. Chúng ta tưởng rằng
nhờ có trí tuệ mà ta trở thành chúa tể của muôn loài. Đó là sự nhầm lẫn
rất thảm hại. Cứ thử dừng lại, đừng nhận thức gì cả, đừng phân tích, mổ
xẻ, khám phá thế giới, ta sẽ có sự thanh thản, yên tĩnh và bằng lặng. Bắt
đầu nhận thức thế giới, lập tức, ta sẽ mất tất cả. Thế thì nhận thức để làm
gì? Mongtaigne đã đặt ra câu hỏi thấm nhuần chủ nghĩa hoài nghi như
vậy.
Trí tuệ phát triển cao sẽ mang lại cho con người muôn vàn đau khổ. Đó
là một trong những đề tài quan trọng nhất trong Thể nghiệm của
Mongtaigne. Đó cũng là nguồn mạch mọi cơn bão lòng của Hamlet. Chỉ
cần đọc lại đoạn độc thoại nổi tiếng Sống hay không sống đã có thể nhận
ra điều đó. Hamlet nói về những cảnh tàn bạo, đẫm máu, bất nhân, bất
nghĩa đang lan tràn khắp nơi. Đâu đâu cũng có những án quyết bất
thường, những vụ giết chóc không ngờ, những cưỡng bức, lừa đảo
Những kẻ nắm quyền đang đè nén, áp bức đồng loại không thương xót.
Cõi thế qúa ư ô trọc. Chỉ có chết đi mới không phải nhìn thấy những
cảnh ô trọc ấy. Nhưng Hamlet không chết chẳng phải vì Hamlet quyết
sống để hành động như người ta vẫn thường phân tích. Chết đi ư ? Ngủ
đi ư ? Phỏng có ích gì nếu như hồn ma vẫn tiếp tục hiện về! Hamlet sợ
rằng, ngay cả khi đã sang thế giới bên kia chàng vẫn phải suy nghĩ, tức
là vẫn phải tiếp tục khổ đau. Nỗi sợ ấy kéo Hamlet ở lại với cuộc đời,
ngăn không cho chàng tự vẫn. Hamlet nói: “Ta có thể bị giam hãm trong

phận toàn nhân loại” và xem ý kiến trên của Hamlet là “bản giao hưởng
của chủ nghĩa bi quan” .

I.S.Turgheniev (1818 - 1883) cho rằng, ý kiến ấy của Hamlet là hiện
thân đầy đủ của chủ nghĩa hoài nghi và Hamlet là đại diện của tư tưởng
phủ định cực đoan nhất . Đó là lí do khiến Hamlet lảng tránh hành động
và nói chung, không hành động.

Thái độ của những người đào huyệt đối với cái chết đơn giản hơn nhiều.
Họ nói chuyện với Hamlet hết sức bỗ bã, suồng sã và cũng không kém
vẻ uyên thâm. Họ gọi hoàng tử Hamlet là thằng điên. Họ cho rằng
Ophelia tự tử mà vẫn được chôn cất theo lễ nghi tôn giáo chẳng qua vì
nàng thuộc dòng dõi quý tộc. Họ đánh giá giai cấp này theo quan điểm
của nhân dân. Họ là những người chẳng có chữ nghĩa, không được học
hành. Xã hội vẫn nhìn họ như những thằng ngốc. Nhưng giống như
trong sáng tác dân gian, những thằng ngốc té ra lại là những nhà thông
thái, thông thái một cách độc đáo theo kiểu của nhân dân.

Đối lập tư tưởng của Hamlet với tư tưởng của nhân dân, Shakespeare chỉ
ra sự phiến diện trong quan điểm của “Người khóc than cho số phận
toàn nhân loại”. Shakespeare còn đối lập Hamlet với Fortinbras để vạch
ra sai lầm trong thái độ lảng tránh hành động của vị hoàng tử này.

Tại sao ở phần chót vở kịch lại xuất hiện Fortinbras? Nhân vật này
không xuất hiện thì xung đột giữa Hamlet và Claudius cũng đã được giải
quyết xong xuôi và hành động kịch thế là đã hoàn tất. Rõ ràng,
Shakespeare cần đưa ra một đối cực của Hamlet. Hamlet là nhà tư tưởng
bị trí tuệ làm tê liệt hành động. Fortinbras (nghĩa đen là “cánh tay
mạnh”) là một chiến binh, một võ tướng. Chàng là người hành động
không cần bàn luận. Sự xuất hiện của Fortinbras phá tan bầu không khí