"Đêm đại dương" trong nhà
trường phổ thông Việt Nam
Trong sự vận động của mạch thơ, ta còn nhìn thấy sự cưỡng lại số
phận nghiệt ngã của con người trong biển cả thời gian, bất chấp sự vùi
lấp trong biển cả không gian. Thoạt đầu là sự áp đảo của số lượng những
ngôn từ chỉ sức mạnh đại dương không gian (des courses lointaines,
morne horizon, une mer sans fond, une nuit sans lune ). Nhưng nối tiếp
đó là sự xuất hiện của những ngôn từ gợi ra (trực tiếp hay gián tiếp) dòng
thời gian, dòng kí ức. Dòng ký ức vừa là dấu vết của thời gian lên số phận
con người, nhưng cũng là những cố gắng của con người tìm mọi cách
cưỡng lại sức mạnh của thời gian. Có điều, câu thơ thể hiện rõ nhất sức
mạnh của dòng thời gian qua hình ảnh ký ức lại cũng chính là câu thơ
nhấn vào sức mạnh của con người: “l’un n’a-t-il pas sa barque, l’autre sa
charrue?” (người này phải chăng không có chiếc mảng của mình, người
kia là chiếc cày?). Câu thơ hiện diện dưới dạng một câu hỏi tu từ có ý
nghĩa như một lời khẳng định có tính tất yếu, dù sao con người cũng phải
sống, và biết quên cũng chính là một cách để con người chiến thắng thời
gian. Lại một phản đề ẩn dụ khác trong thơ của Hugo? Trong hầu hết các
bản dịch thơ ở Việt nam (Đặng Anh Đào, Phạm Nguyên Phẩm, Tố Hữu ),


Tôi đội chiếc mũ đỏ lên cuốn từ điển già
Không còn từ nguyên lão! cũng chẳng còn từ dân đen.
Tôi gọi lợn bằng tên của nó, tại sao không ?
[4]Chính vì thế khi đặt cho bài thơ cái tên Latin gợi ấn tượng về sự
trang trọng, hẳn Hugo muốn lưu ý nhấn mạnh tới cảm xúc mang tính triết
lý. Đại dương không chỉ là biển thông thường, đêm cũng không hẳn là
một khoảng thời gian trong ngày. Đó vừa là biểu tượng của không gian,
vừa là biểu tượng của thời gian. Hai hình ảnh vừa tương hỗ, vừa tương
phản với nhau tạo nên một âm vang rất lớn trong lòng người đọc. Bởi vì
quả thật, đối với Victor Hugo, đêm đen là biển cả của thời gian, còn đại
dương là đêm đen của không gian. Ấn tượng về sự bí ẩn cứ trùng trùng
lớp lớp bao phủ tâm trí người đọc. Vì thế sẽ là khá thú vị nếu chúng ta thử
so sánh ở đây cách thể hiện của văn học phương đông và phương tây khi
cùng bàn tới sức mạnh của thời gian trong nghệ thuật.

Nếu như Hoàng Hạc lâu quan tâm tới việc thể hiện triết lý về sự đối
diện của con người trước thời gian vô thuỷ vô chung bằng một bút pháp
chấm phá tiêu biểu cho thơ Đường, thì Hugo lại nhấn rất nhiều ở những
chi tiết cụ thể sinh động làm nên da thịt cho bài thơ. Dòng thời gian trong
thơ Đường hiện ra qua hình ảnh của mây trắng bay vĩnh viễn (bạch vân
thiên tải không du du), và cũng chỉ có một dòng thơ ngắn ngủi như thế với
bảy chữ. Còn trong bài thơ của Hugo, đó là biển cả bao la và bóng đêm
với những hình ảnh trùng trùng lớp lớp. Thử lược đi những chi tiết miêu
tả cảnh chìm lấp của số phận người thuỷ thủ trong không gian và thời
gian để tóm lại trong vài chữ, cái đặc sắc trong nghệ thuật thơ của Hugo
sẽ không còn. Vì thế khi nhìn vào bài thơ ta có nhận ra rất rõ ngay trên bề

sàng chấp nhận cái chết đến với mình để thoả khát vọng chinh phục.
Chàng dám đem tính mạng vào cuộc thử sức, dám và sẵn sàng đối mặt
với hiểm nguy và cái chết. Tư thế đó chỉ có ở những con người biết rõ giá
trị của cuộc đời, giá trị của chính mình và những gì mà mình sẽ đem đánh
đổi. Đó hoàn toàn không phải là cách làm liều lĩnh của những kẻ cầu
mong một vận may trong cuộc đỏ đen với số phận mà không biết rõ cái
mà mình sẽ đối chọi. Chính vì thế nhân vật Đăm Săn hoàn toàn có tư thế
của một người anh hùng cộng đồng trở nên bất tử nhờ chiến bại lớn nhất
trong cuộc đời mình chứ không phải là những chiến công đánh thắng các
tù trưởng. Cũng như ông lão Santiago trong Ông già và biển cả nhận ra
rằng mình đã thất bại vì đi quá xa. Có một âm vang sử thi cổ sơ của nhân
loại, nhưng hình như lại là một phản đề: con người đối chọi với thiên
nhiên và dám chấp nhận thất bại.

Vậy cảm hứng trong văn học nhân loại từ cổ chí kim, từ Đông sang
Tây khi ngợi ca tư thế con người trước thiên nhiên dù không phải lúc nào
cũng hướng về chiến thắng nhưng không bao giờ đượm vẻ bi quan. Đọc
bài thơ Đêm đại dương, chúng tôi nhớ tới một câu nói của nhà triết học
người Pháp, B.Pascal: “con người ta chỉ là một cây sậy nhỏ bé trước
thiên nhiên, nhưng là một cây sậy biết tư duy. Thiên nhiên kia tuy to lớn
nhưng không hề biết rằng nó đầy sức mạnh ”. Phải chăng có thể dùng
câu nói kia để kết thúc bài viết về bài thơ của một nhà thơ lãng mạn tích
cực./.