Trương Tửu - Từ bài báo
đầu tay đến các công trình
nghiên cứu về "Truyện Kiều" Cuối năm 2007 vừa qua nhân dịp kỷ niệm 95 năm ngày sinh của giáo sư, nhà
nghiên cứu văn học Trương Tửu (1913-2007), nhà xuất bản Lao động, phối hợp với
Trung tâm Văn hóa và Ngôn ngữ Đông Tây, đã in Tuyển tập nghiên cứu, phê bình của
ông
(1)
, do Nguyễn Hữu Sơn và Trịnh Bá Đĩnh tuyển chọn. Tuyển tập sưu tập các công
trình nghiên cứu về Văn học Việt Nam. Về sách đã in lại đầy đủ ba cuốn: Nguyễn Du và
Truyện Kiều, Văn chương Truyện Kiều, Truyện Kiều và thời đại Nguyễn Du, còn về các
bài báo thì chỉ in lại một bài duy nhất - Triết lý Truyện Kiều - đã đăng trên Đông Tây
tuần báonăm 1931.
Dưới đây chúng tôi xin thuật lại ý kiến của ông về hoàn cảnh ra đời của bài báo
này và mối duyên nợ đã gắn bó một đời ông với việc nghiên cứu Truyện Kiều để bạn
đọc tham khảo.
*
Đó là vào ngày Nhà giáo Việt Nam 20 tháng 11 năm 1997, như thường lệ, tôi đến
thăm thầy học cũ - Giáo sư Trương Tửu - nhưng cố ý đến rất muộn để mong có điều
kiện được trò chuyện riêng với Thầy. Khoảng 5-6 giờ chiều tôi bấm chuông nhà C5, phố
Hoàng Cầu, Hà Nội. Trong nhà im lìm, vắng lặng, không một ánh đèn; ý chừng Thầy
đang nằm nghỉ sau khi đã tiếp nhiều đợt học trò cũ đến thăm. Một bà cụ dẫn tôi vào nhà,
đến chân cầu thang lên tầng hai, bà gọi to: - “Ông có khách!”. Từ trên nhà vọng xuống
tiếng Thầy: - “Ai thế?”. Bà cụ trả lời: - “Một anh học trò của ông, tôi chỉ nhớ mặt,
không nhớ tên”.
Tôi đi lên cầu thang và gặp Thầy ở cửa phòng; Thầy nắm chặt lấy hai vai tôi, nhìn

chắc đã nghe nhiều chuyện đố Kiều hay, thế ông đã nghe câu đố về việc có
cả khỉ trong Truyện Kiều chưa?
Ông Mai đáp: - Chưa!
Tôi nói: - Thế ông có thứ lễ cho thì tôi mới dám đọc.
Ông Mai bảo: - Chuyện văn chương, cứ nói cho vui, có gì mà ngại!
Tôi liền đọc: - Truyện Kiều anh đọc đã thông,
Đố anh có khỉ hay không trong Kiều?
- Khỉ tựa gối, khỉ cúi đầu,
Khỉ vò chín khúc, khỉ chau đôi mày!
Ông Mai cười.
Cách đây ba hôm, một bệnh nhân khác làm ở Thư viện Quốc gia bảo tôi:
- Tập báo Đông Tây của Thư viện bị mối xông hết, may mà số in bài của cụ lại
còn, cháu phô tô một bản, biếu cụ, gọi làchâu về Hợp phố!.
Đó là bài Triết lý Truyện Kiều, đăng báo Đông Tây tháng 11 năm 1931. Chính tôi
cũng không giữ được bài đó. Nay sau hơn nửa thế kỷ , đọc lại, gợi nhớ cả một thời trai
trẻ. Năm đó tôi đang tự học để đi thi “Bát-sô”
(2)
. Cuộc đời tôi toàn tự học. Vốn kiến thức
có được chủ yếu nhờ tự học. Nghe nói có lần trò chuyện với một người bạn về tôi, ông
Đặng Thai Mai đã nhận xét: Cái mạnh, cái yếu của Trương Tửu đều do tự học. Có lẽ
đúng thế. Số phận đã sớm đẩy tôi vào con đường tự học. Khoảng cuối năm 1926 tôi
đang học Moyen
(3)
ở trường tiểu học Hàng Than. Lúc này tôi mới 13 tuổi, Phạm Tất Đắc
16 tuổi, làm bài Chiêu hồn nước, liền bị bắt. Tôi đi học, tình cờ nhặt được một tờ truyền
đơn, kêu gọi bãi khoá, đòi thả Phạm Tất Đắc. Đến cổng trường thấy một đám đông học
sinh, không hiểu từ đâu kéo đến, kêu gọi học sinh trường tôi đi biểu tình. Thế là một
bên, các thầy giáo thúc giục sắp hàng vào lớp, một bên là đám học sinh kia rủ chúng tôi
đi biểu tình. Không hiểu tại sao trường tôi có 17 đứa bỏ học, nhập bọn đi biểu tình. Đi
được một quãng thì bị phu-lít chặn lại. Cả bọn sợ, bỏ chạy tán loạn. Kết quả cả 17 đứa

tô này đấy.
Hồi đó có ông Lê Thành Ý dạy trung học ở Hà Nội, một hôm dạy đến Truyện
Kiều, ông bảo học trò: - “Gần đây báoĐông Tây đăng bài Triết lý Truyện Kiều có nhiều
ý kiến hay lắm, các anh nên tìm đọc”. Một học trò của ông, bạn của tôi, liền nói: - “Đó
là bài viết của một anh bạn con”. Ông rất ngạc nhiên, nhưng có vẻ không tin, nên bảo: -
“Thế hôm nào dẫn anh ấy đến chơi”. Nhưng tôi không dám đến, vì nghe nói ông ấy tính
nghiêm lắm.
*
Trong cuộc sống có khi một việc ngẫu nhiên lại tạo ra một bước ngoặt lớn của đời
mình. Từ bài báo đầu tay được đăng đó, tôi nảy ra hứng thú nghiên cứu Truyện Kiều.
Mười năm sau khi bài báo đó ra đời, tôi xuất bản cuốn nghiên cứu thứ nhất:Nguyễn Du
và Truyện Kiều (1942); ba năm tiếp sau, cuốn thứ hai: Văn chương Truyện Kiều (1945);
hơn mười năm sau nữa cuốn thứ ba: Truyện Kiều và thời đại Nguyễn Du (1956). Hai
cuốn đầu ký bút danh Nguyễn Bách Khoa; lúc này tôi còn trẻ, hung hăng lắm! Cuốn thứ
ba ký tên thật Trương Tửu và bắt đầu có sự chín chắn về quan điểm nghiên cứu.
Tôi hỏi Thầy: - Khoảng cuối năm 1952, tôi vào thăm Thầy ở Quần Tín, trên vách
phòng làm việc của Thầy đã thấy viết bằng phấn, các chương dự kiến cho cuốn thứ ba,
trong đó có Chương I nhan đề là Nguyễn Bách Khoa tự phê bình. Tại sao khi cuốn sách
được in ra lại không thấy có chương đó?
Thầy trả lời: - Đúng thế, khi bắt tay vào viết tôi lại thấy nên để nội dung của
chương đó tản vào các chương sau thì hơn, tuy vậy trong Lời nói đầu tôi đã viết rõ
rằng: Trước đây tôi áp dụng phương pháp phê bình văn học mác xít một cách phiến
diện, máy móc nên đã có nhiều nhận định sai lầm về kiệt tác của Nguyễn Du.
Chắc anh cũng có thể nhận thấy: khác với giáo trình về Truyện Kiều giảng ở Ban
Trung học chuyên khoa trường Thiếu sinh quân Liên khu IV (1949), giáo trình giảng ở
Dự bị Đại học năm 1952 tôi đã bắt đầu có sự điều chỉnh về quan điểm và phương pháp
nghiên cứu.
Năm 1954, hòa bình được lập lại, trở về Hà Nội, tôi tiếp tục nghiên cứu thêm về
lý luận văn nghệ Mác - Lênin, nghiền ngẫm ý kiến của Lê-nin về Tôn-xtôi. Giữa lúc tôi
đang viết cuốn nghiên cứu thứ ba thì được dự cuộc toạ đàm giữa ông Trường Chinh với

Tôi suy nghĩ về tất cả các ý kiến phản bác ấy và bắt đầu nghĩ đến việc viết một
cuốn nghiên cứu thứ tư về Truyện Kiều. Đọc lại Truyện Kiều, tôi vẫn thấy Truyện
Kiều thật là lạ, nhưng tôi sinh năm 1913, theo cách tính tuổi của ta, thì năm nay tôi đã
85, quỹ thời gian của tôi không còn bao nhiêu nữa! Anh sướng thật, tôi bây giờ chỉ ước
được tụt xuống bằng tuổi anh, để lại tiếp tục nghiên cứu Truyện Kiều”