TRIẾT HOC MÁC-LÊNIN: BA QUY LUẬT PHÉP
BIỆN CHỨNG DUY VẬT

Sau khi sự phủ định diễn ra 2 lần thì sự phủ định của phủ định được
thực hiện, sự vật mới hoàn thành một chu kỳ phát triển. Ph.Ăngghen đã
đưa ra một thí dụ để hiểu về quá trình phủ định này:” Hãy lấy ví dụ hạt
đại mạch. Có hàng nghìn triệu hạt đại mạch được xay ra, nấu chín và
đem làm rượu, rồi lại tiêu dùng đi. Nhưng nếu một hạt đại mạch như
thế gặp những điều kiện bình thường đối với nó, nếu nó rơi vào một
miếng đất thích hợp, thì nhờ ảnh hưởng của sức nóng và độ ẩm, đối với
nó sẽ diễn ra một sự biến hoá riêng, nó nẩy mầm: hạt đại mạch biến đi,
không còn là hạt đại mạch nữa , nó bị phủ định, bị thay thế bởi cái cây
do nó đẻ ra, đấy là sự phủ định hạt đại mạch. Nhưng cuộc sống bình
thường của cái cây này sẽ như thế nào? Nó lớn lên, ra hoa, thụ phấn và
cuối cùng sinh ra những hạt thóc mới, và khi hạt đại mạch nó chín thì
thân cây chết đi, bản thân nó bị phủ định. Kết quả của sự phủ định này
là chúng ta lại có hạt đại mạch như ban đầu không chỉ là một hạt thocs
mà nhiều gấp mười, hai mươi, ba mươi lần”.(Các Mác và Ăngghen toàn
tập , NXBCTQG, HN 1994, T20, tr 195)

Ví dụ trên cho thấy, từ sự khẳng định ban đầu (hạt thóc ban đầu), trải
qua sự phủ định lần thứ nhất (cây lúa phủ định hạt thóc) và sự phủ định
lần thứ hai ( những hạt thóc mới phủ định cây lúa) sự vật dường như
quay trở lại sự khẳng định ban đầu (hạt thóc), nhưng trên cơ sở cao
hơn(số lượng hạt thóc nhiều hơn, chất lượng hạt thóc cũng sẽ thay đổi,
song khó nhận thấy ngay).

Sơ đồ cụ thể: Khẳng định (hạt thóc) - phủ định lần 1 ( cây lúa) - phủ định
lần 2 (hạt thóc).
Sự phát triển biện chứng thông qua những lần phủ định biện chứng
như trên là sự thống nhất hữu cơ giữa lọc bỏ, bảo tồn và bổ sung thêm

đặc trưng của quá trình phát triển biện chứng của sự vật: tính kế thừa,
tính lặp lại, tính tiến lên. Mỗi vòng của đường “xoáy ốc” dường như thể
hiện sự lặp lại nhưng cao hơn, thể hiện trình độ cao hơn của sự phát
triển. Tính vô tận của sự phát triển từ thấp đến cao được thể hiện ở sự
nối tiếp từ dưới lên của các vòng trong đường “xoáy ốc”.

Nghiên cứu quá trình phát triển của sự vật theo quy luật phủ định của
phủ định chúng ta không được hiểu một cách máy móc là mọi sự vật
trong thế giới hiện thực đều phải trải qua hai lần phủ định phủ định
mới hoàn thành một chu kỳ nhất định của chúng. Trong hiện thực, một
chu kỳ phát triển của sự vật cụ thể có thể bao gồm số lượng các lần phủ
định nhiều hơn hai. Có sự vật trải qua hai lần phủ định, có sự vật trải
qua ba, bốn, năm lần phủ định … mới hoàn thành một chu kỳ phát
triển. Điều đó phụ thuộc vào từng sự vật cụ thể. Chẳng hạn:

Vòng đời của con tằm: trứng - tằm - nhộng - ngài - trứng. Ở đây vòng
đời của tằm trải qua bốn lần phủ định.

Các nguyên tố hoá học trong bản Hệ thống tuần hoàn do Menđêlêép
thể hiện khá rõ điều khái quát nêu trên. Các nguyên tố hoá học phải trải
qua rất nhiều lần phủ định mới hoàn thành chu kỳ phát triển của chúng.

Từ sự phân tích đã được nêu ra ở trên, chúng ta khái quát về nội dung
cơ bản của quy luật phủ định của phủ định như sau:

Quy luật phủ định của phủ định nêu lên mối liên hệ, sự kế thừa giữa cái
khẳng định và cái phủ định, nhờ đó phủ định biện chứng là điều kiện
cho sự phát triển; nó bảo tồn nội dung tích cực của các giai đoạn trước
và bổ xung thêm những thuộc tính mới làm cho sự phát triển đi theo
đường “xoáy ốc”.

định sạch trơn cái cũ.
Trong giới tự nhiên cái mới xuất hiện một cách tự phát, còn trong xã hội
cái mới ra đời gắn liền với hoạt động có ý thức của con người. Chính vì
thế, trong hoạt động của mình chúng ta phải biết phát hiện cái mới, tích
cực và ủng hộ nó. Khi mới ra đời cái mới luôn còn yếu ớt, ít ỏi, vì vậy,
chúng ta phải ra sức bồi dưỡng, tạo điều kiện cho nó chiến thắng cái cũ,
phát huy ưu thế của nó. Trong khi đấu tranh chống lại cái cũ chúng ta
phải biết “lọc thô, lấy tinh”, cải tạo cái cũ để nó phù hợp với điều kiện
mới, phải biết chân trọng những giá trị của quá khứ. Đồng thời, chúng
ta phải khắc phục tư tưởng bảo thủ, khư khư giữ lấy những cái lỗi thời
cản trở sự phát triển của con người và xã hội. Chẳng hạn, hiện tại có
những người muốn khôi phục lại tục lệ cũ trong việc cưới, việc tang, lễ
hội,…

Theo quan điểm biện chứng về sự phát triển, trong quá trình phủ định,
chúng ta phải biết kế thừa có chọn lọc những cái vốn là tinh hoa của cái
cũ, sử dụng chúng như là tiền đề của sự nảy sinh cái mới tiến bộ hơn,
biết giữ hình thức và cải tạo nội dung cho phù hợp như ông cha ta đã
nói: “bình cũ rượu mới”. Hơn nữa chúng ta phải biết lựa chọn để tiếp
thu cái mới cho phù hợp chống cả tư tưởng “cũ người mới ta” trong đời
sống xã hội và cuộc sống của con người.

Mỗi quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật mà chúng ta nghiên
cứu trên dây, đề cập đến những phương diện khác nhau của quá trình
vận động và phát triển của sự vật. Trong thực tế, sự vận động và phát
triển của bất cứ sự vật nào cũng là sự tác động tổng hợp của tất cả
những quy luật cơ bản do phép biện chứng duy vật trừu tượng hoá và
khái quát hoá. Do đó trong hoạt động của mình, cả hoạt động nhận
thức lẫn hoạt động thực tiễn, chúng ta phải vận dụng tổng hợp những
quy luật đó một cách đầy đủ, sâu sắc, năng động, sáng tạo phù hợp với