Hình 4. Thảm thực vật đặc trng cho điều kiện sa mạc khô hạn
Với thực vật, khi sống trong điều kiện khô hạn, chúng có các hình thức thích
nghi rất đặc trng nh tích nớc trong củ, thân, lá hoặc chống sự thoát hơi nớc bề
mặt bằng cách giảm kích thớc lá (lá kim), rụng lá vào mùa khô (rừng khộp ở Tây
nguyên), hình thành lớp biểu mô sáp không thấm nớc v.v. Hình thức thích nghi
cũng có thể thể hiện qua sự phát triển của bộ rễ. Một số nhóm cây sống ở vùng sa
mạc có bộ rễ phát triển rất dài, mọc sâu hoặc trải rộng trên mặt đất để hút sơng,
tìm tới nguồn nớc. Có những loài cây sa mạc với kích thớc thân chỉ dài chừng vài
chục cm nhng bộ rễ dài tới 8 mét.
Với động vật, biểu hiện thích nghi với điều kiện khô hạn cũng rất đa dạng, thể hiện
ở cả tập tính, hình thái và sinh lý. Biểu hiện cụ thể nh có tuyến mồ hôi rất kém phát
triển hoặc có lớp vỏ có khả năng chống thoát nớc. Một số lạc đà còn có khả năng dự
trữ nớc trong bớu dới dạng mỡ non. Khi thiếu nớc, chúng tiết ra một loại men để ô
xy hoá nội bào lớp mỡ này, giải phóng ra nớc cung cấp cho các phản ứng sinh hoá
trong cơ thể. Một số động vật hạn chế mất nớc bằng cách thay đổi tập tính hoạt động,
chẳng hạn nh chuyển sang hoạt động vào ban đêm để tránh điều kiện khô hạn và nóng
bức của ánh mặt trời.
(A) (B) (C)
Hình 5. Đặc điểm thích nghi của một số loài động vật sống trong điều kiện khô
hạn
(A) Chuột nhảy sống ở sa mạc có tuyến mồ hôi bị tiêu giảm hoàn toàn; (B) Bò sát nhông
gai với lớp da dầy, có gai thô, hứng sơng bằng lng - ở đó có các rẵnh nhỏ dẫn nớc xuống
miệng; (C) Lạc đà với các bớu dự trữ mỡ trên lng có thể tự thiêu huỷ để tạo ra nớc.
4.3. ảnh hởng tổng hợp của nhiệt độ và độ ẩm đến sinh vật
Trong tự nhiên, các yếu tố sinh thái không tác động một cách đơn lẻ mà chúng có
ảnh hởng mang tính tổng hợp lên cùng một đối tợng sinh vật. Hai yếu tố nhiệt độ và
độ ẩm đề cập ở trên là các yếu tố có liên quan rất chặt chẽ với nhau. Mối tơng tác của
chúng là một ví dụ điển hình về tác động tổng hợp của các nhân tố sinh thái lên cùng
một cơ thể sinh vật. Hiệu quả tác động tổng hợp có thể chỉ ra trong điều kiện thời tiết
11


20

40
60
Nhiệt độ (
0
C)
10 15 20 25 3
0

Hình 6. ảnh hởng tổng hợp của nhiệt độ và độ ẩm đến tỷ lệ tử vong của nhộng bớm
Carpocapsa pomonella
ảnh hởng phối hợp của nhiệt độ và độ ẩm có vai trò quyết định đến sự phân bố
của sinh vật. Có thể hai nơi nào đó có lợng ma tơng tự nhau, nhng nhiệt độ khác
nhau thì sự phân bố các kiểu thảm thực vật trên đó hoàn toàn khác nhau. Và ngay các
cá thể trong cùng một loài nhng ở các vùng địa lý khác nhau cũng thích những nơi
sống khác nhau. Khả năng thích nghi của các loài sống trong những điều kiện khí hậu
khác nhau càng lớn thì ảnh hởng của khí hậu ở những nơi sống cụ thể mà chúng đã
chọn lên chúng càng yếu. Khi thay đổi chỗ ở, từng loài đã chọn tổ hợp các nhân tố phù
hợp nhất với sinh thái trị của nó. Bằng cách đó mới có thể khắc phục đợc những giới
hạn của khí hậu.
4.4. ánh sáng
ánh sáng vừa là yếu tố điều chỉnh vừa là yếu tố giới hạn đối với sinh vật. Thực
vật cần ánh sáng nh động vật cần thức ăn, ánh sáng đợc coi là nguồn sống của nó.
Một số sinh vật dị dỡng (nấm, vi khuẩn) trong quá trình sống cũng sử dụng một
phần năng lợng ánh sáng. Tùy theo cờng độ và thời gian chiếu sáng mà ánh sáng
ảnh hởng nhiều hay ít đến quá trình trao đổi chất và năng lợng cũng nh các quá
trình sinh lý khác của cơ thể sống. Ngoài ra ánh sáng còn ảnh hởng đến các nhân
tố sinh thái khác (nhiệt độ , độ ẩm, đất ).

quang chu kỳ. Theo Trần Đức Hạnh
(1997), cây trồng đợc chia ra ra
làm các nhóm theo mức độ thích
nghi với độ dài chiếu sáng trong
ngày nh sau:
Hình 8. Sự phân tầng trong rừng nhiệt đới
- Nhóm cây ngày ngắn: bao gồm những cây có nguồn gốc vùng nhiệt đới hoặc
xích đạo nh lúa nớc, mía, đay Những cây này chỉ ra hoa kết quả trong điều kiện
ngày ngắn. Ngời ta đã làm thí nghiệm chiếu sáng nhân tạo đối với nhóm cây ngày
13
ngắn, hoặc gieo trồng ở các vùng địa lý khác nhau. Kết quả cho thấy, nếu thời gian
chiếu sáng mỗi ngày dới 12 giờ thì chúng nở hoa rất nhanh; nếu kéo dài thời gian
chiếu sáng hàng ngày thì chúng chậm ra hoa hơn hoặc hoàn toàn không nở hoa.
Trong thực tế sản xuất nông nghiệp ở miền Bắc Việt Nam, các giống lúa cũ dài
ngày cấy trong vụ mùa nh nếp, tám, thờng chỉ trỗ vào tháng IX âm lịch mà
không phụ thuộc vào thời gian gieo trồng sớm hay muộn.
- Nhóm cây ngày dài: chỉ ra hoa và kết quả trong điều kiện ngày dài, thời gian
chiếu sáng trên 13 giờ mỗi ngày. Đó là các thực vật có nguồn gốc ở vùng ôn đới nh
khoai tây, bắp cải, lúa mỳ, Nếu trồng các cây này ở vĩ độ thấp (thời gian ngày ngắn)
thì chúng thờng chậm hoặc không thể ra hoa kết quả.
Trong nông nghiệp, các nhà khoa học lợi dụng đặc điểm quang chu kỳ của cây
trồng để điều chỉnh thời vụ gieo cấy hoặc nhập nội giống từ các vùng có điều kiện
chiếu sáng dài, ngắn khác nhau để phục vụ lợi ích kinh tế. Ví dụ dụ: đối với các loại
rau thu hoạch thân lá (bắp cải, su hào, khoai tây ) thì nhập nội từ vùng có điều kiện
chiếu sáng ngày dài về vùng nhiệt đới ngày ngắn để kéo dài thời gian sinh trởng tạo ra
sinh khối lớn. Ngợc lại, các loại cây ngũ cốc thu hoạch quả, hạt thì phải nhập nội
giống từ những vùng có điều kiện chiếu sáng giống nhau mới cho năng suất hạt cao.
Từ sự thích nghi của động vật với ánh sáng, ngời ta cũng chia ra 2 nhóm: nhóm
hoạt động ban ngày và nhóm hoạt ban đêm. Nhóm hoạt động ngày thờng có cơ quan
cảm thụ ánh sáng rất phát triển, màu sắc sặc sỡ, nhóm hoạt động đêm thì ngợc lại.

14
Về vai trò của đất đối với con ngời, ngời ta thờng hay nói tới đất là môi trờng
sống của con ngời và sinh vật ở cạn, đất là nền móng cho toàn bộ công trình xây
dựng, đất cung cấp trực tiếp hay gián tiếp cho sinh vật ở cạn các nhu cầu thiết yếu cho
sự tồn tại và phát triển. Riêng đối với con ngời, đất còn có giá trị cao về mặt lịch sử,
tâm lý và tinh thần.
Khi nghiên cứu về đất trong sinh học, ngời ta thờng quan tâm tới các đặc trng
nh cấu trúc, nớc trong đất, độ chua, tính hấp phụ, thành phần cơ giới, kết câu, độ phì
nhiêu.
Tuy các điều kiện sinh thái trong đất không đồng nhất, nhng dù sao thì đất vẫn là
môi trờng khá ổn định, do đó mà trong đất có một hệ sinh thái rất phong phú.
Ngoài hệ rễ chằng chịt của các loài cây, trong đất còn có rất nhiều sinh vật. Trung
bình trên 1m
2
lớp đất mặt có hơn 100 tỷ tế bào động vật nguyên sinh, hàng triệu
trùng bánh xe, hàng triệu giun tròn, nhiều ấu trùng sâu bọ, giun đất, thân mềm , và
các động vật không xơng sống khác.
Chế độ ẩm, độ thoáng khí và nhiệt độ cùng với cấu trúc lớp đất mặt đã ảnh hởng sâu
sắc đến sự phân bố các loài thực vật và hệ rễ của chúng. Hệ rễ của các loài cây gỗ vùng
băng giá thờng phân bố nông nhng rộng. Vùng sa mạc có loài cây rễ ăn lan sát mặt
đất hút sơng đêm, nhng cũng có loài rễ ăn sâu tới trên 20m, lấy nớc ngầm trong khi
bộ phận trên mặt đất giảm thiểu việc sử dụng đất tới mức tối đa nh cỏ lạc đà (Allagi
camelorum). ở vùng đầm lầy phần lớn các loài cây gỗ đều có rễ cọc chết sớm hoặc
không phát triển, nhng hình thành nhiều rễ bên xuất phát từ gốc thân
Trong phần trên chúng ta đã xem xét mối quan hệ của các loài sinh vật với ngoại cảnh,
những kiến thức đó thuộc về lĩnh vực sinh thái học cá thể (autoecology). Qua sinh thái
học cá thể, xác định đợc yêu cầu sinh thái của từng cá thể của mỗi loài đối với từng
nhân tố ngoại cảnh (nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm ), đồng thời thấy đợc tác động của các
nhân tố ngoại cảnh lên hình thái, sinh lý và tập tính của sinh vật. Theo đó mà giải
thích sự phân bố địa lý, sự phân bố theo sinh cảnh, v.v của sinh vật.