CUỘC ĐẤU TRANH CỦA HAI PHE CHỦ
CHIẾN - CHỦ HÒA VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG
ĐỐI VỚI CUỘC ĐẤU TRANH CHỐNG PHÁP
XÂM LƯỢC (1858 – 1888)

I. MỞ ĐẦU

1. Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, nhà Nguyễn là triều đại ở vị trí rất
đặc biệt, đó là điểm giao thời từ Việt Nam độc lập sang nước Việt Nam
nô lệ. Nhà Nguyễn tồn tại 143 năm (1802 – 1945) trong thời kì đất nước
có nhiều biến động, là nhà nước phong kiến cuối cùng trong lịch sử Việt
Nam. Hiếm có triều đại nào thu hút nhiều sự chú ý của các nhà nghiên
cứu lịch sử như triều Nguyễn. Một nguyên nhân quan trọng vì đây là
thời kì gần với lịch sử hiện đại Việt Nam, còn lưu giữ được nhiều những
tư liệu thành văn nhưng phần khác là ở triều Nguyễn luôn tồn tại hai
mảng sáng tối đan xen với nhau, dễ gây nên sự tranh luận của các nhà
khoa học, trong đó nội dung được đề cập nhiều là cuộc đấu tranh
chống Pháp xâm lược (1858 – 1885) và nguyên nhân để mất nước ta
vào tay thực dân Pháp. Đa số các học giả cho rằng, nguyên nhân quan
trọng để mất độc lập, chủ quyền là do nhà Nguyễn thiếu quyết tâm
đánh Pháp đến cùng, sai lầm trong đường lối chỉ đạo chiến lược, từ bỏ
vai trò lãnh đạo của người đại diện cho lợi ích dân tộc nên biến việc mất
nước từ chỗ không tất yếu thành tất yếu. Nhưng cũng có ý kiến đánh
giá nguyên nhân mất nước của dân tộc ta hồi nửa cuối thế kỉ XIX là do
tình trạng lạc hậu và yếu kém so với phương Tây gây nên, do đó để mất
nước vào tay người Pháp là điều khó tránh khỏi.

Chia sẻ quan điểm của các nhà nghiên cứu lịch sử trên đây, chúng tôi
nhận thấy cần đi sâu phân tích những mâu thuẫn, xung đột trong nội bộ
triều đình nhà Nguyễn nhằm làm sáng tỏ những mâu thuẫn về tư tưởng
trong lực lượng quan lại Việt Nam cuối thế kỉ XIX. Đó là cuộc đấu tranh


Trong cuốn Đại cương lịch sử Việt Nam, tập II, NXB Giáo dục – 2000, các
tác giả Đinh Xuân Lâm, Nguyễn Văn Khánh, Nguyễn Đình Lễ đã khẳng
định: “… phe chủ chiến muốn dựa vào phong kiến Trung Quốc để đánh
đuổi Pháp. Tiêu biểu cho phái này có Tô Linh, Phan Hữu Nghị, Hồ Sĩ
Tuấn, phe này chủ trương “phải giữ và đánh thủ để công và công để
thủ, rồi quét sạch địch””. Phái chủ hoà thì lập luận khác khi họ khăng
khăng bảo vệ quan điểm “chiến không bằng hoà, chống giặc duy thủ là
hơn” [5; 20]. Lập luận của phe chủ hoà bị phái chủ chiến và nhân dân
lên án kịch liệt bởi tư tưởng hoà lúc này là đồng nghĩa với đầu hàng
giặc. Lập luận phái chủ chiến được nhân dân ủng hộ và hưởng ứng bởi
tư tưởng đó là có trách nhiệm với quốc gia, dân tộc trong lúc nguy nan.
Đây là nhận định đúng đắn và có cơ sở khoa học giúp chúng tôi định
hướng trong quá trình đặt vấn đề và giải quyết vấn đề.

Nhà sử học Dương Kinh Quốc trong cuốn Việt Nam những sự kiện lịch
sử (1858 – 1918), NXB Giáo dục – 2006, thì có ý kiến khác. Ông cho rằng
khi thực dân Pháp bắt đầu xâm lược Việt Nam thì cũng là lúc trong triều
đình nhà Nguyễn có sự phân hóa sâu sắc khi có đến năm loại ý kiến
khác nhau về chiến lược chống ngoại xâm.

- Lấy thế thủ làm chính vì có giữ vững thì sau mới có thể bàn đến
chuyện hoà hay chiến được. Đại biểu ý kiến này là Viện Cơ mật gồm
Trương Đăng Quế, Phan Thanh Giản, Lưu Lượng.

- kế chống giữ lâu dài làm chính vì thuyền tàu, súng đạn là cái sở trường
của giặc, giặc muốn đánh mau, thắng mau, ta không nên chống lại với
sở trường của chúng mà phải kiên trì chống và giữ để đợi khi chúng mệt
mỏi, cần giảng hoà, lúc đó ta sẽ tuỳ cơ ứng phó. ý kiến này của các đại
thần như Trương Quốc Dụng, Trần Văn Chung, Lâm Duy Hiệp, Chu Phúc

nhanh chóng câu kết với thực dân Pháp để làm tay sai cho chúng đàn
áp và bóc lột nhân dân cả nước. Tác giả đã xác định rõ phe chủ hòa
chính là bọn phong kiến phản động chóp bu. Ý kiến này tiếp tục khẳng
định sự phân chia hai phe chủ chiến và chủ hòa xuất hiện ngay từ khi
cuộc đấu tranh chống Pháp xâm lược bắt đầu, đồng thời nhấn mạnh
trách nhiệm của triều đình nhà Nguyễn mà đứng đầu là vua Tự Đức với
vận mệnh quốc gia dân tộc.

Nhìn chung, các ý kiến này đều thừa nhận sự phân hoá sâu sắc trong
nội bộ triều Nguyễn thành hai phái chủ chiến và chủ hoà. Nhưng các tác
giả này đều chỉ dừng lại ở sự liệt kê mà chưa có sự phân tích và đánh
giá sâu sắc về sự phân hoá đó. Ở bài viết này, chúng tôi sẽ đi vào phân
tích sự phân hoá và đấu tranh của hai phe này khi đối mặt với âm mưu
xâm lược của thực dân Pháp. Chúng tôi hy vọng góp phần làm rõ hơn
bức tranh nội các nhà Nguyễn khi đối diện với thực dân Pháp và coi đó
là nguyên nhân chủ quan quan trọng dẫn đến kết cục không có hậu của
cuộc đấu tranh chống Pháp xâm lược do nhà Nguyễn tổ chức và lãnh
đạo.

3. Đề tài tập trung tìm hiểu các lực lượng chủ chiến và chủ hoà dưới
triều Nguyễn cùng những mâu thuẫn và xung đột của hai phe này trong
suốt tiến trình đấu tranh chống Pháp xâm lược đồng thời làm sáng rõ
thêm một trong những nguyên nhân thất bại của cuộc đấu tranh chống
Pháp xâm lược cuối thế kỉ XIX.

Đề tài tập trung phân tích cuộc đấu tranh của hai lực lượng chính trong
nội các triều Nguyễn là chủ hoà và chủ chiến trong thời kỳ đấu tranh
chống Pháp xâm lược từ 1858 đến 1885. Đề tài làm phải giải quyết
những nội dung sau: