DÞch vµ biªn so¹n: TS. NguyÔn ThÕ Yªn
ThS. NguyÔn V¨n Do¨ng N¨m 2005

1chơng trình sử lý thống kê
GenStat6.1 for Windows
Mở đầu
Chơng trình sử lý số liệu IRRISTAT của Viện lúa quốc tế IRRI (International
Rice Research Institute) đ đợc phổ biến và sử dụng trong thiết kế và phân tích số liệu
thống kê thí nghiệm tại Viện Cây lơng thực và Cây thực phẩm (FCRI) từ tháng 5 năm
1996. Tuy có rất nhiều u điểm song Chơng trình IRRISTAT vẫn còn một số nhợc
điểm: Nhập số liệu, sử lý số liệu, đồ thị đều bằng ổ đĩa A (đĩa mềm) và trong môi
trờng MSDOS, nên gặp không ít khó khăn và lỗi cho ngời sử dụng.
Chơng trình GenStat là phần mền phân tích số liệu thí nghiệm trong môi
trờngWindowws rất tiện sử dụng, nhập số liệu, sử lý số liệu, đồ thị cũng nh chạy
chơng trình dều trên ổ dĩa cứng (ổ C) và có thể sử lý đợc rất nhiều chức năng của sử
lý thống kê. Đặc biệt GenStat còn thiết kế đợc các đồ thị biểu diễn sự tơng quan đa
chiều trực tiếp thông qua số liệu thí nghiệm. Ngoài ra GenStat còn rất tiện sử dụng khi
nó có thể nhập số liệu từ Excel, Notepad (trang số liệu trong word) và tạo trực tiếp từ
input của GenStat. Với sự u việt của GenStatnh vậy, chúng tôi giới thiệu và hy vọng
rằng chơng trình này đợc đông đảo các nhà khoa học của Viện đón nhận và sử dụng
để bổ sung nh là công cụ hữu ích trong việc bố trí thí nghiệm và phân tích số liệu đạt

4

Phần I: Nhập số liệu

Muốn thực hiện các chức năng tính toán, sử lý số liệu, vẽ đồ thị trong GenStat,
trớc hết chúng ta phải nhập số liệu. Nh phần giới thiệu trên đối với GenStat có ba
cách vào số liệu thí nghiệm đó là:
Nhập trực tiếp vào trang Input của GenStat.
Nhập số liệu từ Notepad (trang số liệu trong word)
Hoặc nhập số liệu từ Exel

1. Nhập trực tiếp vào trang Input của GenStat
Sau khi khởi động GenStat, màn hình xuất hiện, trên thanh công cụ chuẩn chọn
Spread, chọn New, chọn Create nh màn hình sau:

Sau khi chọn Create màn hình xuất hiện cửa sổ sau: 5

Tuỳ theo phơng pháp bố trí thí nghiệm và số liệu thu thập đợc ta chọn số cột
(Column) hay số hàng (Row) và nhấn OK màn hình xẽ xuất hiện bảng để ta nhập số
liệuvào bảng sau:
- Muốn nhập số liệu vào cột C1 (màn hình phía dới) ta nhấn chuột vào ô (cột

7 Sau khi hoàn tất công việc vào số liệu ta save số liệu dùng File SaveAs
chọn ổ để save. Để đọc trang số liệu này trong GenStat ta nhấn chuột vào Window
(trên menu)

Output. Ngoài ra ta có thể sửa số liệu bằng cách nhấn chuột vào
Spread ở menu

Update data. 82. Nhập số liệu từ Notepad (trang số liệu trongWord): Từ màn hình window
để tạo notepad trên PC ta nhấn chuột vào START

Progam

Accesorries


Notepad màn hình xuất hiện sau: Trong notepad ta nhập số liệu theo hàng và cột tuỳ
theo phơng pháp bố trí thí nghiệm (một nhân tố, nhiều nhân tố và căn cứ theo cách bố
trí thí nghiệm; CRD, RCBD ) Sau khi nhập số liệu vào Notepad xong ta Save As . Để đọc file số liêu nhập

phân tích Sau khi chọn Convert all



OK . Việc đọc số liệu trong Excel đ xong ta có thể
thực hiện các chức năng sử lý thống kê. Phần II: Phần sử lý thống kê dựa theo loại và phơng pháp bố
trí thí nghiệm
Thí dụ I
: Thí nghiệm một nhân tố- bố trí theo PP ngẫu nhiên hoàn toàn (CRD)
1. Cách nhập số liệu:
Số liệu thí nghiệm1"ảnh hởng của đờng đến tỷ lệ callus trong nuôi cấy bao
phấn lúa"
Dựa theo bảng số liẹu ghi chép TN sau:
Đ/C
2%G 2%F 1%F+1%G 2%S
8.55 6.50 6.61 6.61 7.07
7.64 6.61 6.95 6.73 7.52
7.98 6.84 6.38 6.61 7.41
8.55 6.73 6.61 6.95 7.18
7.41 7.07 6.50 6.50 7.30
8.09 6.84 6.38 6.38 7.07
7.64 6.84 6.95 6.61 7.41
7.64 6.50 6.84 6.50 7.41
8.66 6.72 6.50 6.50 7.07

13Từ hình trên ta nhấn chuột vào options để khai báo các chức năng tính toán mà
chúng ta cần sử lý số liệu (hình dới) Kết thúc nhấn OK chuyển sang màn hình phía trên tiếp tục nhấn OK máy sẽ cho
ta kết quả sử lý ở output sheet
GenStat Release 6.1 (PC/Windows 98) 28 March 2003 16:08:27
Copyright 2002, Lawes Agricultural Trust (Rothamsted Experimental Station)
________________________________________
GenStat Sixth Edition
GenStat Procedure Library Release PL14
________________________________________
***** Analysis of variance *****
Variate: %callus
Source of variation d.f. s.s. m.s. v.r. F pr.
Duong 4 14.01295 3.50324 49.66 <.001
Residual 45 3.17442 0.07054
Total 49 17.18737
* MESSAGE: the following units have large residuals.
*units* 5 -0.581 s.e. 0.252
*units* 9 0.669 s.e. 0.252
***** Tables of means *****
Variate: %callus
Grand mean 7.061
Duong 2%F 2%G 2%S d/c F+G
6.633 6.760 7.308 7.991 6.612
*** Standard errors of means ***

của các yếu tố thí nghiệm. Chúng tôi chỉ phân tích thêm về bảng ANOVA. Nhìn vào
bảng sau:
Analysis of variance
Variate: %callus
Source of variation d.f. s.s. m.s. v.r. F pr.
Duong 4 14.01295 3.50324 49.66 <.001
Residual 45 3.17442 0.07054
Total 49 17.18737
Nh vậycó thể kết luận rằng đờng có ảnh hởng đến tỷ lệ tạo callus của bao
phấn lúa. Dựa vào chỉ số F pr (probility) <.001đợc máy tính sẵn dựa theo công thức
M.S của nhân tố thí nghiệm
F = M.S Residual
3.50324

Ví dụ: F pr <.001= /0.07054
Sau khi phân tích giả thiết về sự sai khác của các yếu tố thí nghiệm có ý nghĩa ta
mới sử dụng bảng trong bình để thể hiện và so sánh chi tiết sự sai khác đó. Sử dụng
Standard errors of means (s.e.d) để so sánh sự sai khác có ý nghĩa giữa các số trung
bình
Ví dụ: Duong 2%F 2%G 2%S d/c F+G
6.633 6.760 7.308 7.991 6.612
Sự sai khác có ý nghĩa giữa các nhân tố phải lớn hơn s.e.d.= 0.1188

15

THí nghiệm II: Thí nghiệm một nhân tố- bố trí theo Khối ngẫu nhiên (RCBD)
1. Cách nhập số liệu:
Số liệu thí nghiệm 2 " So sánh năng suất của các giống lúa tại Viện CLT-CTP".
Thí nghiệm này đợc bố trí theo 5 khối nhắc lại); 4 ô phụ (giống) trong mỗi khối.


5 2 C 35.8
5 3 B 34.5
5 4 A 36.5

Từ bảng số liệu ghi chép đồng ruộng trên ta nhậu số liệu trực tiếp trong GenStat
bằng cách nhấn chuột vào Spread New Create. Khai báo 4 cột và 50 hàng màn
hình xuất hiện nh hình sau:
16Nhập số liệu xong ta save số liệu để tiến hành các thao tác sử lý khác

1. Sử lý ANOVA:
Từ menu của GenStat ta nhấn chuột vào Stats

Analysis of Variance Màn
hình xuất hiện Ta chọn one way ANOVA (in blocking) ở cửa sổ Desing. Sau đó khai
báo Y-Variance là Nang suat, và treatment là giống, và block ta đánh block nh sau: Sau khi khai báo xong ta nhấn vào OKvà mở output ta đợc số liệu thống kê nh sau:
17

***** Analysis of variance *****
Variate: NangSuat
Source of variation d.f. s.s. m.s. v.r. F pr.
Block stratum 4 21.462 5.365 2.45
Block.*Units* stratum
Giong 3 134.448 44.816 20.48 <.001
Residual 12 26.262 2.188

Block 4 1.158 3.5
Block.*Units* 12 1.479 4.5
TiÕp ®ã chóng ta trë l¹i Analysis of Variance, chän Recidual Plots, tÝch vµo môc
Mean nh− h×nh d−íi:
18
sau ®ã chän OK ta ®−îc c¸c biÓu ®å vÒ n¨ng suÊt t¹i 4 khèi nh− h×nh d−íi:
19

Tiếp tục trở lại Tiếp theo vào lại mục Further Output để chọn bảng ANOVA mean
Plots và chọn những chỉ tiêu nh sau:
Sau đó chọn OK ta sẽ đợc đồ thị biểu diễn giống và năng suất nh sau: Ta có đồ thị biểu diễn giá trị trung bình về năng suất của các giống nh dới đây:
20
THí nghiệm III:
Thí nghiệm nhiều nhân tố- bố trí theo Khối ngẫu nhiên
(RCBD)

2 180 0 0.4889
2 0 20 0.4689
2 230 40 1.7655
3 0 10 0.7858
3 180 20 1.3652
3 180 10 0.9739
3 180 40 1.4252
3 230 20 1.5111
3 230 10 1.3282
3 180 0 0.9876
3 230 40 1.5302
3 0 0 0.4258
3 0 40 0.3967
3 230 0 0.7383
3 0 20 0.4479

chän file cÇn më, sau ®ã chän Open 22

Sau ®ã chän Convert all ®Ó chuyÓn c¸c thµnh c¸c Factor, råi bÊm OK Sau khi Convert All c¸c factors mµn h×nh cã d¹ng nh− sau:
TiÕp ®ã vµo Stat trªn thanh c«ng cô chän Analysis of Variance ®Ó tiÕn hµnh ph©n tÝch
23