NHỮNG NGÔI SAO XA XÔI - LÊ
MINH KHUÊ
Trong đội ngũ cả dân tộc ra trận thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, có
sự góp mặt của một "binh chủng" đặc biệt: Thanh niên xung phong.
Trên tuyến đường Trường Sơn huyền thoại nối liền Bắc - Nam, lực
lượng thanh niên xung phong có một vai trò hết sức quan trọng: tham
gia mở đường, phá bom, san lấp hố bom, bảo đảm cho con đường
huyết mạch ấy luôn được thông suốt cho những đoàn quân, đoàn xe ra
trận. Viết về Trường Sơn, không thể thiếu hình ảnh các cô gái thanh
niên xung phong - bởi chiếm số đông trong lực lượng này là nữ thanh
niên. Văn học thời kỳ kháng chiến chống Mỹ đã ghi lại được nhiều hình
ảnh đẹp, chân thực, cao cả của các cô gái thanh niên xung phong, trong
thơ Phạm Tiến Duật (Trường Sơn Đông - Trường Sơn Tây; Gửi em, cô
gái thanh niên xung phong), Lâm Thị Mỹ Dạ (Khoảng trời - hố bom),
Nguyễn Đình Thi (Lá đỏ), truyện ngắn của Đỗ Chu (Ráng đỏ), tiểu thuyết
của Đào Vũ (Con đường mòn ấy) Truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi
của Lê Minh Khuê góp thêm những chân dung đẹp, chân thực và sinh
động vào loại hình tượng nhân vật khá quen thuộc ấy của văn học một
thời.

2. Truyện kể về cuộc sống và công việc thường ngày của một tổ trinh
sát mặt đường gồm ba cô gái thanh niên xung phong tại một trọng
điểm trên tuyến đường Trường Sơn. Nhiệm vụ của họ là quan sát địch
ném bom, đo khối lượng đất đá phải san lấp do bom địch gây ra, đánh
dấu vị trí các trái bom chưa nổ và phá bom. Công việc của họ hết sức
nguy hiểm vì thường xuyên phải chạy trên cao điểm, giữa ban ngày và
máy bay địch có thể ập đến bất cứ lúc nào. Họ ở trong một cái hang,
dưới chân cao điểm, tách xa đơn vị. Cuộc sống của ba cô gái ở nơi trọng
điểm giữa chiến trường dù khắc nghiệt và nguy hiểm nhưng vẫn có
những niềm vui hồn nhiên của tuổi trẻ, những giây phút thanh thản,
mơ mộng và đặc biệt là rất gắn bó, yêu thương nhau trong tình đồng


Thống nhất với sự lựa chọn vai kể như trên, truyện đã có một thứ ngôn
ngữ và giọng điệu rất phù hợp với nhân vật. Truyện thường dùng các
câu ngắn, loại câu kể xen với câu tả và cách diễn đạt rất gần với khẩu
ngữ. Ví dụ đây là lời nhân vật Phương Định kể về công việc của các cô:
Còn chúng tôi thì chạy trên cao điểm cả ban ngày. Mà ban ngày chạy
trên cao điểm không phải là chuyện chơi. Thần chết là một tay không
thích đùa. Hắn ta lẩn trong ruột những quả bom. Mối hiểm nguy và sự
căng thẳng luôn phải đối mặt với cái chết đã được các cô gái cảm nhận
với sự bình tĩnh, không chút sợ hãi, qua cái giọng bình thản pha một
chút hóm hỉnh, nhưng vẫn rất tự nhiên, không hề lên gân, cao giọng.
Đấy đúng là ngôn ngữ của tuổi trẻ ở giữa chiến trường. Chúng ta nhớ
đến chi tiết về cô thanh niên xung phong trong thơ Phạm Tiến Duật: Em
ở Thạch Kim sao lại đùa anh nói là Thạch Nhọn Cái miệng em ngoa
cho chúng bạn cười giòn.

4. Truyện có ba nhân vật: Phương Định, Nho và Thao. Ba cô gái có nhiều
nét giống nhau và họ là một tập thể nhỏ rất gắn bó, yêu thương nhau.
Nhưng mỗi nhân vật vẫn là một cá tính, và đó chính là thành công của
tác giả trong xây dựng nhân vật.

Ba cô gái từ những miền quê khác nhau đến với con đường Trường
Sơn, tại một vùng trọng điểm ác liệt và ở họ đều hình thành những
phẩm chất chung của người chiến sĩ thanh niên xung phong: Tinh thần
trách nhiệm cao đối với nhiệm vụ, lòng dũng cảm không sợ hy sinh, tình
đồng đội gắn bó. Ở họ còn có những nét chung của các cô gái trẻ: dễ
xúc cảm, nhiều mơ ước, hay mơ mộng, dễ vui mà cũng dễ trầm tư. Họ
cũng thích làm đẹp cho cuộc sống của mình, ngay cả trong hoàn cảnh
chiến trường (Nho thích thêu thùa, chị Thao chăm chép bài hát, Định
thích ngắm mình trong gương, ngồi bó gối mơ mộng và hát). Trong ba

bản truyện đưa vào sách giáo khoa đã lược đi nhiều đoạn hồi tưởng của
nhân vật).

Tâm lý nhân vật Phương Định được bộc lộ qua những lời kể, lời tự bạch
một cách tự nhiên như lời trò chuyện với bạn đọc - một kiểu độc thoại
nội tâm đơn giản. Đây là cảm giác của một người chạy trên cao điểm
giữa ban ngày và giữa những loạt bom của máy bay địch. Có ở đâu như
thế này không: đất bốc khói, không khí bàng hoàng, máy bay đang ầm ì
xa dần. Thần kinh căng như chão, tim đập bất chấp cả nhịp điệu, chân
chạy mà vẫn biết rằng khắp chung quanh có nhiều quả bom chưa nổ.
Có thể nổ bây giờ, có thể chốc nữa. Nhưng nhất định sẽ nổ Rồi khi
xong việc, quay lại nhìn cảnh đoạn đường một lần nữa, thở phào, chạy
về hang.

Tâm lý nhân vật Phương Định trong một lần phá bom đã được miêu tả
rất cụ thể, tinh tế đến từng cảm giác, ý nghĩ dù chỉ thoáng qua trong
giây lát. Mặc dù đã rất quen công việc nguy hiểm này, thậm chí một
ngày có thể phải phá tới năm quả bom, nhưng mỗi lần vẫn là một thử
thách với thần kinh cho đến từng cảm giác. Từ khung cảnh và không khí
chứa đầy sự căng thẳng đến cảm giác là các anh cao xạ ở trên kia đang
dõi theo từng động tác, cử chỉ của mình, để rồi lòng dũng cảm ở cô như
được kích thích bởi sự tự trọng: Tôi đến gần quả bom. Cảm thấy có ánh
mắt các chiến sĩ dõi theo mình, tôi không sợ nữa. Tôi sẽ không đi khom.
Các anh ấy không thích kiểu đi khom khi có thể cứ đàng hoàng mà bước
đi. Ở bên quả bom, kề sát với cái chết im lìm và bất ngờ, từng cảm giác
của con người như cũng trở nên sắc nhọn hơn: Thỉnh thoảng lưỡi xẻng
chạm vào quả bom. Một tiếng động sắc đến gai người cứa vào da thịt
tôi. Tôi rùng mình và bỗng thấy tại sao mình làm quá chậm. Nhanh lên
một tí! Vỏ quả bom nóng. Một dấu hiệu chẳng lành. Tiếp đó là cảm giác
căng thẳng chờ đợi tiếng nổ của quả bom.