Hình tượng con người công dân và con người
cá nhân trong văn học Việt nam trung đại

3.1.1.4. Lễ trong mọi cách ứng xử, quan hệ được thể hiện cụ thể bằng
một hệ thống vô cùng phong phú và phức tạp những quy ước, những ký
hiệu mang tính chất tượng trưng, ước lệ, từ những chi tiết nhỏ nhặt như
cách ăn mặc, nói năng, giao tiếp, màu sắc trang phục, đến cái lớn lao
như các biểu hiện quyền lực, nghi thức cúng tế, thiết triều, … với cộng
đồng, ít có ý thức về cá tính, nói tiếng nói chung của cộng đồng, phục vụ
mọi quy định của cộng đồng.

3.1.2. Cơ sở văn hoá, văn học

Thứ nhất, tam giáo đồng nguyên (Nho, Phật, Lão) với tất cả những gì ưu
tú nhất của nó đã được người Việt Nam tiếp nhận. Cùng với những sáng
tạo và tiếp biến tư tưởng của Phật giáo, Nho giáo, Lão giáo đã trở thành
một phần của bản sắc văn học Đại Việt.

Thứ hai, lực lượng sáng tác phần lớn là những người theo cửa Khổng,
sân Trình, nhiều người là những nhà sư có công lớn với triều đình (TK
X – XII), là vua, quan, những bậc công thần, những đấng anh hùng. Có
thể nó không quá rằng, họ cũng chính là thế hệ của những nhà văn vừa
là chiến tướng, vừa là thi sĩ. Chính vì thế, hình tượng mà họ trực tiếp tạo
ra gắn liền với công việc, nhiệm vụ của cả dân tộc.

Ngay cả khi “thưởng lãm”, khẩu khí của bậc đế vương cũng kịp dựng
lên hình tượng con người của cộng đồng quốc gia:

Cảnh thanh u vật diệc thanh u,
Thập nhất tiên châu thử nhất châu.
Bách bộ sinh ca, cầm bách thiệt,

đẩy nhà Lê lao nhanh xuống vực thẳm của sự diệt vong.

Năm 1527, Mạc Đăng Dung tiếm ngôi, lập nên nhà Mạc. Nhưng rồi nhà
Mạc cũng có những hạn chế nhất định trong công cuộc chấn hưng lại đất
nước.

Từ đây bắt đầu cuộc tranh giành Lê - Mạc (Đàng Trong và Đàng Ngoài).
Sau khi lên ngôi, Mạc Đăng Dung không thu phục được lòng người,
nhiều bậc nho sĩ tài năng hoặc bỏ đi ở ẩn, hoặc lẩn tránh tìm phò nhà Lê.
Năm 1533, Nguyễn Kim tôn Lê Ninh xưng là Lê Chiêu Tông ở Thanh
Hóa (Nam triều). Cuộc chiến tranh Lê - Mạc diễn ra [sử cũ còn gọi đây
là cuộc chiến tranh Nam - Bắc triều]. 60 năm (1533 - 1592), hai bên huy
động mọi lực lượng đánh nhau cả thảy 38 trận, kết quả cuối cùng Nam
triều đè bẹp được Bắc triều. Kể từ năm 1592, nhà Lê lại đóng đô tại kinh
thành Thăng Long (sử cũ gọi đây là triều đại Lê Trung Hưng).

Chiến tranh Lê - Mạc vừa dứt, lại bắt đầu cuộc chiến Trịnh - Nguyễn.
Phò nhà Lê chưa đạt thành sở nguyện, năm 1545 Nguyễn Kim bị một
hàng tướng của nhà Mạc đầu độc chết. Con rễ của Kim là Trịnh Kiểm
thâu tóm quyền bính. Con trai của Nguyễn Kim là Nguyễn Hoàng nhanh
trí tìm đường vào Nam mưu nghiệp dài lâu. Cuộc đối đầu lâu dài và
quyết liệt giữa họ Nguyễn và nhà Trịnh thực sự bắt đầu từ năm 1627.
Liên tiếp trong 45 năm trời (1627 - 1672) hai bên đánh nhau cả thảy 7
trận lớn nhỏ nhưng bất phân thắng bại. Cuối cùng hai bên lấy sông
Gianh làm giới tuyến.

Nhà Nguyễn sau khi định đô ở Thuận Hóa, các chúa Nguyễn bằng nhiều
cách thức khác nhau không ngừng mở rộng lãnh thổ xuống phương
Nam. Đến cuối TK XVII, đất Đàng Trong đã mở tới vùng Sài Gòn - Gia
Định (nay là thành phố Hồ Chí Minh). Đất Thuận Hoá (Huế) trở thành


Sau khi Quang Trung Nguyễn Huệ đột ngột qua đời, triều đình Tây Sơn
lại lục đục mâu thuẫn. Điều kiện đó đã tạo cơ hội cho Nguyễn Ánh
nhanh chóng giành lại quyền cai trị đất nước. Năm 1802, Nguyễn Ánh
lên ngôi, đặt quốc hiệu Việt Nam, lãnh thổ nước ta thống nhất hoàn toàn
và có hình dạng cơ bản giống như ngày nay. Do sự bảo thủ, bế quan toả
cảng nghiêm ngặt, năm 1858 bằng nhiều lý do khác nhau, Pháp nổ súng
xâm lược Việt Nam. Lịch sử dân tộc bước sang trang mới.

Về kinh tế và văn hoá cũng có nhiều biến động.

Với tiềm lực lao động mạnh mẽ của nhân dân lao động cùng với chính
sách khuyến khích thương nghiệp của các chúa Trịnh, nền kinh tế hàng
hóa nước ta ở TK XVII đã có nhiều chuyển biến; thành thị trở nên phồn
thịnh, sầm uất.