TƯ TƯỞNG “CON NGƯỜI BẠC
MỆNH” TRONG THƠ CA NGUYỄN DU

Theo quan niệm Nho gia, thì trữ tình si tình là trường hợp của những bậc
tài tử giai nhân, mà thâm tình đôn tình là của bậc quân tử. Còn dục tình
là của phàm phu tục tử hay tiểu nhân.

Kinh Lễ viết :

"Người quân tử phản lại thường tình, để điều hoà chí lực cho nên tình
bên trong mà thâm hậu, thì phát lộ ra bên ngoài bằng những vẻ đẹp trong
sáng" (Quân tử phản tình dĩ hoà kỳ chí Thị cố tình thâm nhi văn
minh)[30].

Theo phái Huyền Học đời Tấn, thì yếu tố tình cảm là căn bản nếp sống
của người phong lưu tài tử.

Vương Nhung (234-305) thường nói với các bạn văn nhân :

"Thánh nhân thì quên tình, thứ dân thì chưa biết tới tình, còn như bọn ta
mới có tình vàng đá" (Thánh nhân vong tình, tối hạ bất cập tình, tình chi
sở chung chính tại ngã bối)[31].

Đạm Tiên, Thúy Kiều, Kim Trọng, Thúc Sinh, Từ Hãi đều là những
khách phong lưu trữ tình: Tình cảm của tài tử giai nhân gây cho họ
nhiều xúc cảm mãnh liệt, mà thường nhân không có.

Sách Thế thuyết tân ngữ kể rằng :

"Vương Khâm khóc cảnh phong lưu của mình, mà than rằng : Vương Bá
Dư (tức chính mình) ở đất Lang Da, rồi ắt phải chết vì tình" (Lang Da


Từ đó bài ca chung tình lỡ dở, để cho mối tình tài tử giai nhân càng đi
sâu vào bi thiết rối loạn. Tới khi Thuý Kiều gặp Thúc sinh và cùng
chàng tiếp nối bài ca dang dở, thì tình sâu thẳm vẫn giữ nguyên màu
thẳm sâu :

"Một nhà xúm họp trúc mai,
Càng sâu nghĩa bể, càng dài tình sông".
(ĐTTT câu 1381-82)

Đường đời lại đưa nàng đến cuộc dang dở thứ hai:

"Người lên ngựa, kẻ chia bào,
Rừng phong thu đã nhuộm màu quan san".
(ĐTTT câu 1519-20)

Thế rồi cuộc tình dang dở sê còn dang dở mãi :

"Gác kinh viện sách đôi nơi,
Trong gang tấc lại cách mười quan san".
(ĐTTT câu 1937-38)

Cho đến khi Thúc Sinh nói lên một câu dứt tình, thì thật là hết :

”Liệu mà cao chạy xa bay,
Ái ân ta có ngần này mà thôi".
(ĐTTT câu 1971-72)

Thế là hết những gặp gỡ trao tình. Nhưng tình càng đi sâu vào tâm tư, để
chờ bộc phát trong những kỳ ngộ mai sau. Phải kể cuộc kỳ ngộ với

giụa trên đôi mắt đôi môi chàng :

"Vật mình vẫy gió tuôn mưa,
Dầm dề giọt ngọc, thẫn thờ hồn mai.
Đau đòi đoạn, ngất đòi thôi,
Tỉnh ra lại khóc, khóc rồi lại mê".
(ĐTTT câu 2795-98)

Cho đến khi, vì thể hiện ý của Thúy Kiều mà kết hợp với Thúy Vân, mối
tình tinh túy âm dương nguyên thủy vẫn không nguôi được :

”Nỗi nàng nhớ đến bao giờ,
Tuôn châu đòi trận, vò tơ trăm vòng".
(ĐTTT câu 2847-48)

Có thể người ta nghĩ rằng : Kim Trọng là mẫu người lãng mạn ướt át.
Nhưng đó là kiểu nói thông thường của văn chương bình dân, nó không
hợp với tâm hổn nhân bản của chàng, và không đúng với lẽ tương ứng
tương cầu. Tình lãng mạn ướt át là một thứ tình trôi nổi, không mục
đích, chỉ lắt lay theo đà lòng bột khởi trong lúc nào đó, và thường
thường thiếu thực tế. Ở đây tình của Kim Trọng là tình cốt tủy vàng đá,
do bản tính tạo thành; nó mãnh liệt, mà trung kiên bền vững; tuy nhiên
nó không mấy khi thoát nổi đoạn trường. Nó không thể lãng mạn lắt lay
được, mà chính cuộc đoạn trường da diết lâu dài mới là men nồng cho
tình yêu thêm cường độ.

Chung quy, ta chỉ muốn nhấn mạnh rằng : những đau khổ hay những nổi
đoạn trường chỉ là những hiện tượng tự nhiên của kiếp sống chung đụng.
Nói theo nhân bản thuyết, đó không phải là một điều ác, mà chỉ là một
khía cạnh của đời sống xã hội loài người, một xã hội hiện sinh. Trong đó