TƯ TƯỞNG “CON NGƯỜI BẠC
MỆNH” TRONG THƠ CA NGUYỄN DU

Thực ra tận bản tính, Thúy Kiều đã mang nợ đoạn trường, tức là nàng đã
mắc vào luật vay trả của trời đất : lãnh thụ nhiều thì phải đền trả nhiều.
Đó không phải là định mệnh, mà là luật thiên nhiên. Cuộc đoạn trường
càng da diết cũng một phần do mặc cảm của nàng và phần nào do tính
tình của nàng, mà ta gọi là cái nhi nữ thường tình của nàng. Nói cách
khác : chính Thúy Kiều cũng tự tay tạo nên cái nghiệp của mình. Sau
này Đạo Cô Tam Hợp cũng phải xác nhận cách hợp lý rằng :

"Sư rằng : phúc họa đạo Trời,
Cõi nguồn cũng ở lòng người mà ra.
Có Trời mà cũng tại ta,
Tu là cõi phúc tình là dây oan.
Thúy Kiều sắc sảo khôn ngoan,
Vô duyên là phận hồng nhan đã đành.
Lại mang lấy một chữ tình,
Khư khư mình buộc lấy mình vào trong.
Vậy nên những chốn thong dong,
Ở không yên ổn, ngồi không vững vàng.
Ma đưa lối quỷ đưa đường,
Lại tìm những chốn đoạn trường mà đi".
(ĐTTT câu 2655-66)

Ta thấy rằng nguyên nhân bạc phận ở đây là do Mệnh, lại do tự tính tức
tài năng, mà còn do tự tình, tức là tự do của mình.

Qua bài Độc Tiểu thanh ký, Nguyễn Du cũng xác nhận như vậy :

"Son phấn có thần chôn vẫn hận,

Du cũng không chủ ý nói tới luân lý - mà chỉ có ý nhận xét khách quan
về tâm lý thường tình và cuộc hiện sinh của xã hội loài người. Trai gái
ham luyến nhau là truyện tâm lý thường tình, và những kẻ lợi dụng sự
yếu hèn của kẻ khác để lấp đầy hố tham vọng của mình là những thực tại
“buồn nôn" của xã hội, bất cứ ở đây hay ở đâu.

Đạm Tiên là một điển hình cụ thể. Trời cho nàng sắc đẹp, một thứ sắc
đẹp khiêu khích dục vọng của đàn ông, như một bông hoa có bao nhiêu
ong bướm qua lại, tất nhiên phải tan nát sa rụng. Vì nàng "nổi danh tài
sắc một thì", cho nên mới có cảnh giành giật "xôn xao ngoài cửa thiếu gì
yến oanh". Cũng vì có nhiều yến oanh tranh chiếm xôn xao náo động,
nàng mới mắc nợ đoạn trường :

"Sống làm vợ khắp người ta,
Hại thay! Thác xuống làm ma không chồng".
(ĐTTT câu 87-88)

Nếu xét theo luân lý khách quan, phải coi Đạm Tiên là kẻ vô luân.
Nhưng như trên vừa nói : chính Nguyễn Du cáng không chủ ý nói tới
luân lý, nên ông mới để Thúy Kiều biện hộ cho nàng :

"Kiều rằng : những đấng tài hoa
Thác là thể phách, còn là tinh anh".
(ĐTTT câu 115-116)

Nàng còn tự cho mình là hiện thân của Đạm Tiên :

”Hữu tình ta lại gặp ta,
Chớ nề u uẩn mới là chị em".
(ĐTTT câu 127-128)

Chị sao phận mỏng đức dầy,
Kiếp xưa đã vậy lòng này dễ ai.
Tâm thành đã thấu đến Trời,
Bán mình là hiếu, cứu người là nhân.
Một niềm vì nước vì dân,
Âm công cất một đồng cân đã già.
Đoạn trường sổ rút tên ra,
Đoạn trường thơ phải đưa mà trả nhau”.
(ĐTTT câu 2711-22)

Vì có số đoạn trường, nên đời nàng mới chết chìm nhiều lần trong hố
tình duyên. Nàng gắn bó với Kim Trọng, lại phải xa cách chàng :

"Ông Tơ gàn quải chi nhau,
Chưa vui xum họp đã sầu chia ly".
(ĐTTT câu 549-50)