70

2.3.2.8.Thiết bị và dụng cụ trong phản ứng PCR
Thực chất, một thiết bị dùng để tiến hành phản ứng PCR chỉ cần đáp ứng
yêu cầu thay đổi nhiệt độ thật nhanh và chính xác. Các thiết bị hiện nay đã được cải
tiến để tránh tối đa sự bốc hơi nước trong trong quá trình phản ứng, hay cho phép
tiến hành PCR ngay trên mô và tế bào. Tuy nhiên, mỗi thiết bị đều có đặc điểm
khuếch đại riêng nên mọi thí nghiệm của một nghiên cứu cần được tiến hành trên
cùng một loại thiết bị. Hơn nữa, ống nghiệm (eppendorf) dùng cho các phản ứng
của cùng một nghiên cứu phải cùng kiểu vì tính đặc tính truyền nhiệt của các ống
này cũng như nhiệt độ tiếp xúc giữa các ống và bộ phận tạo nhiệt của thiết bị
khuếch đại có ảnh hướng lớn đến kết quả PCR.
2.3.3.Các vấn đề thường gặp trong phản ứng PCR và hướng giải quyết
1. Có nhiều sản phẩm không chuyên biệt có kích thước dài hơn
 Giảm thời gian bắt cặp
 Tăng nhiệt độ bắt cặp
 Giảm thời gian kéo dài
 Giảm nhiệt độ kéo dài đến: 62 – 68
o
C
 Tăng nồng độ KCl trong dung dịch đệm đến 1.2X – 2X nhưng vẫn giữ
nồng độ MgCl
2
ở 1.5 – 2mM
 Tăng nồng độ MgCl
2
lên 3 – 4.5mM nhưng vẫn giữ nồng độ dNTP
không đổi
 Giảm nồng độ primer

 Đảm bảo chắc chắn các thành phần PCR đã được cho vào
 Thay đổi dung dịch dNTP
 Nếu mới mua primer mới thì phải kiểm tra lại để đảm bảo độ tin cậy
 Tăng nồng độ primer
 Tăng lượng DNA khuôn mẫu
 Giảm nhiệt độ bắt cặp xuống 6 – 10
o
C
 Nếu làm như vậy mà thu được sản phẩm (kể cả không đặc hiệu) thì thực
hiện như đã trình bày ở trên
3. Sản phẩm quá yếu
 Giảm dần dần nhiệt độ bắt cặp xuống thấp nhất đến có thể
 Tăng nồng độ primer
 Tăng lượng DNA khuôn mẫu
 Tăng nồng độ Taq polymerase
 Thay đổi nồng độ KCl (cao hơn nếu sản phẩm thấp hơn 1000bp và thấp
hơn nếu sản phẩm lớn hơn 1000bp)
 Thêm chất bổ trợ. Tốt nhất là sử dụng BSA nồng độ cuối 0.1 – 0.8
µg/µL. Có thể thử với DMSO hoặc glycerol nồng độ cuối 5% (v/v)
 Kiểm tra lại trình tự primer xem có lỗi không và/hoặc tăng chiều dài
primer lên 5 nucleotide
 Kết hợp tất cả hoặc một vài yếu tố trên

2.3.4.Ưu, nhược điểm của kỹ thuật PCR 72

Kỹ thuật PCR được sử dụng trong nhiều lĩnh vực nghiên cứu quan trọng do
các ưu điểm sau:
73

Sự sao chép bởi Taq polymerase cho tỉ lệ sai sót khá cao (10
-4
, nghĩa là cứ
10000 nucleotid thì enzyme gắn sai một nucleotid). Ta không thể loại bỏ hoàn toàn
các sai sót này mà chỉ có thể gảm bớt. 2.4.Giới thiệu phương pháp phân tích trình tự DNA
Việc phân tích trình tự được thực hiện bởi máy ABI. Máy ABI có thể phát
hiện cùng một lúc hiện tượng huỳnh quang ở bốn độ dài sóng khác nhau, tạo một
kết hợp cho phép truyền đi bốn màu huỳnh quang khác nhau. Sự phát hiện cùng một
lúc như vậy là nhờ một camera phân biệt rõ ánh sáng với nhiều độ dài sóng khác
nhau được dẫn truyền qua một lưới nhiễu xạ. Đó là camera có tên kỹ thuật CCD,
viết tắt từ chữ “chatge-couple-device” (Bùi Chí Bửu-Nguyễn Thị Lang, 2000).
Có hai hóa chất trong máy ABI, đó là primer nhuộm màu (dye primer) và
terminator nhuộm màu. Ở đề tài này chúng tôi sử dụng dye primer, màu nhuộm
huỳnh quang gắn dính trong primer (Smith và ctv,1986). Phương pháp dye primer
có ưu điểm là tín hiệu ghi nhận được rất đồng nhất.
Máy ABI sẽ phân tích trình tự trực tiếp từ sản phẩm PCR. Kỹ thuật phân tích
trình tự trực tiếp đối với sản phẩm PCR là một cải tiến kỹ thuật rất quan trọng trong
phân tích genome. Theo phương pháp này, chúng ta có thể biết được đặc điểm của
sequence mà mình nghiên cứu một cách nhanh chóng, không cần phải xây dựng
một kho lưu trữ clone, hoặc thanh lọc các clone. 74

Mononucleotide SSR (A)
AAAAAAAAAAA
Dinucleotide SSR (GT)6
GTGTGTGTGTGT
Trinucleotide SSR (CTG)4
CTGCTGCTGCTG
Tetranucleotide SSR (ACTC)4
ACTCACTCACTCACTC
Trinucleotide SSR xuất hiện ít hơn dinucleotide SSR khoảng 10 lần, và
tetranucleotide SSR còn hiếm hơn nữa (Ma và ctv., 1996).
Những đoạn lặp lại của poly A /poly T là kiểu phổ biến nhất trong tất cả các
bộ gen nhưng tần số phân bố giữa các loài rất khác nhau. Tuy nhiên nó không phù
hợp để sử dụng trong lập bản đồ, phân tích quần thể vì nó không ổn định và bền
vững trong quá trình phân tích bằng PCR. Trong quá trình này, dưới tác động của
enzyme Taq polymerase nó có thể làm cho kích thước al bị thay đổi bằng cách
thêm một nucleotide A vào cuối đoạn hoặc chèn vào vùng lặp lại của al (Smith và
ctv., 1996).
Những phân tích gần đây trong số liệu của những đoạn lặp lại chỉ ra rằng cặp
CA/GT là loại thường gặp hơn cả ở động vật có vú, gấp đôi so với AT và gấp 3 so
với AG/TC. Loại dinucleotide thường gặp ở thực vật là AA/TT và AT/TA. Chúng
có thể phân ra ba loại sau:
 Hoàn hảo: không có sự ngắt quãng
CACACACACACA
 Phối hợp: kết hợp nhiều loại lặp lại
CACACACAGAGAGA
 Ngắt quãng: bị chèn bởi một hoặc nhiều bởi một hoặc nhiều
base
CACATTCACACATTCATT
Loại có tính đa hình cao nhất là loại không bị ngắt quãng, nhưng trong thực
tế các microsatellite thường bị ngắt quãng, hoặc kết hợp giữa các trình tự lặp lại.


77
Hình 2.5: Cơ chế trượt lỗi trong quá trình sao mã

2.5.4. Vai trò của microsatellite
Rất nhiều microsatellite đã được tìm thấy ở vùng phía trên của các vùng
khởi đầu sao mã của vùng mang mã. Chức năng rõ rệt của những vùng như vậy vẫn
còn chưa rõ ràng, mặc dù người ta tìm thấy chúng tồn tại giữa các vùng exon và có
liên quan tới các bệnh di truyền.
Microsatellite được dùng như một marker di truyền để nghiên cứu về di
truyền quần thể, quan hệ tiến hóa, lập bản đồ gen. Tuy nhiên có rất nhiều chứng cứ
cho rằng trình tự microsatellite cũng đóng vai trò là yếu tố mang mã hoặc nhân tố
điều hòa. Microsatellite được tìm thấy khắp nơi ở phần trước vùng khởi đầu sao mã
của vùng mang mã, và một số đã được tìm thấy có quan hệ với vùng mã hoá. Số
lượng khác nhau của các đoạn lặp lại của microsatellite ở vùng mã hoá có quan hệ
với sự biểu hiện của gene và chức năng của gene.
Ở một số trường hợp, sự thay đổi (mất hoặc thêm) các đơn vị lặp lại của
microsatellite cũng làm thay đổi chức năng hoạt động của promotor. Vị trí của
microsatellite gần hay xa promotor cũng làm hoạt động của promotor thay đổi.
Vùng điều khiển có chứa microsatellite hoạt động như một nhân tố thúc đẩy quá 78

trình phiên mã và những đột biến mất đoạn microsatellite đã làm giảm chức năng
của gen.
Microsatellite cũng liên kết với các protein bám mà các protein này có


79

kiểu microsatellite bằng các mẫu dò khác nhau. Tuy nhiên xác định chiều dài của
chúng còn bị hạn chế.
Trong phương pháp lai có hai cách: phương pháp phát hiện nhờ đồng vị
phóng xạ và phương pháp nhuộm bạc.
 Phương pháp phát hiện nhờ đồng vị phóng xạ
Phương pháp hiệu quả và được dùng đầu tiên là đồng vị phóng xạ.
Người ta có thể đánh dấu vào một đầu của primer (end-labelling) hoặc đánh dấu và
trộn lẫn một trong bốn thành phần nucleotide A, T, G, C (incorporation-labelling).
Nhưng ngày nay phương pháp dùng đồng vị phóng xạ rất ít được sử dụng vì nguy
hiểm đến sức khỏe con người và đòi hỏi việc xử lý chất thải tốn kém.
 Phương pháp nhuộm bạc (phát hiện không dùng phóng xạ)
Phương pháp này rẻ, không hại nhưng độ nhạy cao, đòi hỏi một số kỹ
thuật rắc rối khi nhuộm.

2.5.5.2.Phương pháp PCR
Phương pháp PCR sử dụng màu huỳnh quang để đánh dấu primer
forward và sử dụng máy giải trình tự tự động. Đây cũng chính là phương pháp được
chúng tôi áp dụng.
Phương pháp này được phát triển cùng với sự phát triển của màng giải
trình tự nucleotide để phát hiện sản phẩm PCR được đánh dấu bởi một chất nhuộm
huỳnh quang (end-labelling primer hoặc incorporation). Khi kích thích bởi tia laser,
các chất nhuộm màu này giải phóng ra một tín hiệu mà máy tính có thể phát hiện
được bằng cách so sánh sự di chuyển của sản phẩm PCR với DNA chuẩn, chúng ta
có thể có kích thước chính xác của đoạn DNA quan tâm.
Chất huỳnh quang này được gắn vào một đầu 5’ của cặp mồi, 40 ng
mồi loại này đủ dùng cho 10000 phản ứng PCR.
Phương pháp này có hiệu quả rất cao và đang được sử dụng phổ biến