Líp: K40 - 1107
8

con vật thông tin về các thuộc tính, quan hệ của sự vật bên ngoài và về cả ý nghĩ
của chúng đối với đời sống của con vật. Nhờ vậy mà nó có thể lường trước được
tất cả những tình huống có thể xảy ra và chủ động điều chỉnh, lựa chọn đưa ra
hành động thích hợp nhất. Phản ánh có ý thức là sự phản ánh cao nhất của sự
phản ánh nó chỉ có khi xuất hiện con người và x• hội loài người. Sự phản ánh này
không thể hiện ở cấp độ cảm tính như cảm gíac, tri giác, biểu tượng nhờ hệ thống
tín hiệu thứ nhất mà còn thể hiện ở cấp độ lý tính: khái niệm, phán đoán, suy lý
nhờ tín hiệu thứ hai (ngôn ngữ). Sự phản ánh của ý thức là sự phản ánh có mục
đích, có kế hoạch, tự giác, chủ động tác động vào sự vật hiện tượng buộc sự vật
bộc lộ ra những đặc điểm của chúng. Sự phản ánh ý thức luôn gắn liền với làm
cho tự nhiên thích nghi với nhu cầu phát triển x• hội.
1.1.2.1- Nguồn gốc x• hội.
ý thức là sự phản ánh thế giới bởi bộ óc con người là sự khác biệt về chất
so với động vật. Do sự phản ánh đó mang tính x• hội, sự ra đời của ý thức gắn
liền với quá trình hình thành và phát triển của bộ óc người dưới ảnh hưởng của
lao động, của giao tiếp và các quan hệ x• hội.
Lao động là hoạt động vật chất có tính chất x• hội nhằm cải tạo tự
nhiên,thỏa m•n nhu cầu phục vụ mục đích cho bản thân con người. Chính nhờ lao
động mà con người và x• hội loài người mới hình thành, phát triển.
Khoa học đ• chứng minh rằng tổ tiên của loài người là vượn, người
nguyên thủy sống thành bầy đàn, hình thức lao động ban đầu là hái lượm, săn bắt
và ăn thức ăn sống. Họ chỉ sử dụng các dụng cụ có sẵn trong tự nhiên, vượn
người đ• sáng tạo ra các công cụ lao động mới cùng với sự phát triển bàn tay dần
Líp: K40 - 1107
9

dần tiến hóa thành con người. Lúc này thức ăn có nhiều hơn và quan trọng là tìm
ra lửa để sinh hoạt và nướng chín thức ăn đ• làm cho bộ óc đặc biệt phát triển,

tưởng tình cảm cho nhau, từ đó mà ý thức cá nhân trở thành ý thức x• hội và
ngược lại ý thức x• hội thâm nhập vào ý thức cá nhân. Nhờ ngôn ngữ mà phản
ánh ý thức mới
có thể thực hiện như là sự phản ánh gián tiếp, khái quát và sáng tạo. Vì vậy ngôn
ngữ trở thành một phương tiện vật chất không thể thiếu được của sự trừu tượng
hóa, khái quát hóa hay nói cách kháclà của quá trình hình thành, thực hiện ý
thức. Nhờ khả năng trừu tượng hóa, khái quát hóa mà con người có thể đi sâu
vào hơn vào thế giới vật chất, sự vật hiện tượng? đồng thời tổng kết đúc rút kinh
nghiệm trong toàn bộ hoạt động của mình. Vậy ngôn ngữ là một yếu tố quan
trọng để phát triển tâm lý tư duy và văn hóa con người và x• hội loài người.
1.1.3- Bản chất của ý thức.
1.1.3.1- Bản tính phản ánh và sáng tạo.
ý thức mang bản tính phản ánh, ý thức mang thông tin về thế giới bên
ngoài, từ vật gây tác động được truyền đi trong quá trình phản ánh. Bản tín phản
ánh quy định tính khách quan của ý thức, túc là ý thức phải lấy tính khách quan
Líp: K40 - 1107
11
làm tiền đề,bị cái khách quan quy định và có nội dung phản ánh thế giới khách
quan.
ý thức có bản tính sáng tạo do ý thức gắn liền với lao động. Bản thân lao
đọng là hoạt động sáng tạo cải biến và thống trị tự nhiên của con người. ý thức
không chụp lạc một cách nguyên si, thụ động sự vật mà đ• có cải biến, quá trình
thu thập thông tin gắn liền với quá trình xử lý thông tin. Tính sáng tạo của ý thức
còn thể hiện ở khả năng phản ánh gían tiếp khái quát thế giới khách quan ở quá
trình chủ động tác đọng vào thế giới để phản ánh thế giới đó. Bản tính sáng tạo
quy định mặt chủ quan của ý thức. ý thức chỉ có thể xuất hiện ở bộ óc người, gắn
liền với hoạt động khái quát hóa, trừu tượng hóa, có định hướng, có chọn lọc tồn
tại dưới hình thức chủ quan, là hình ảnh chủ quan phân biệt về nguyên tắc hiện
thực khách quànva sự vật, hiện tượng, vật chất, cảm tính.
Phản ánh và sáng tạo có liên quan chặt chẽ với nhau không thể tách rời.

tạo. Sự thống nhất đó thể hiện ở tính năng đọng chủ quan của ý thức, ở quan hệ
giữa vật chất và ý thức trong hoạt động cải tạo thế giới của con người.
1.1.4 – Sự tác động trở lại vật chất của ý thức
Líp: K40 - 1107
13
Vật chát quyết định nội dung của ý thức bởi vì ý thức là sự phản ánh thế
giới khách quan bên ngoài vào trong bộ óc của con người. Nhưng nếu chỉ thấy
vai trò quyết định của vật chất đối với ý thức mà không thấy được tính năng động
tích cực của ý thức đối với vật chất thì sẽ mắc phải khuyết điểm của chủ nghĩa
duy vật siêu hình.chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng :”ý thức của con người
không phải là sự phản ánh giản đơn ,mà là sự phản ánh tích cực của thế giới vật
chất “
Cùng với sự phát triển của hoạt động biến đổi thế giới ý thức con người phát
triển song song với quá trình đó và có tính độc lập tương đối tác động trở lại đối
với vật chất.Sự tác động trở lại vật chất của ý thức có thể là thúc dẩy hoặc ở một
điều kiện nào đó trong một phạm vi nào đó kìm h•m sự phát triển của các quá
trình hiện thực.
Khi con người có những kiến thức khoa học thì sự tác động trở lại vật chất là
tích cực.Con người sẽ dựa vào những tri thức và những kiến thức khoa học để lập
ra những mực tiêu ,những kế hoạch hoạt động đúng đắn để cải tạo thế giớ vật
chất, thúc đẩy x• hội ngày một phát triển hơn.
Những tri thức sai lầm phản khoa học hoặc lỗi thời lạc hậu có thể kìm h•m sự
phát triển của thế giới vật chất.Do những tư tưởng ,đường lối sai lầm dẫn đến
chiến , đến những chiến lược phát triển kinh tế không hiệu quả No kéo lùi sự
phát triển của x• hôị. ở một khía cạnh nào đó ta thấy những truyền thống ,những
tâm tư tình cảm của con người không phụ thuộc vào vật chẩt .Dựa vào đặc tính
này của vật chất con người có thể cố phấn đấu đi lên bắng lao động và học tập
,xây dựng đất nước và x• hội giàu mạnh hơn ,công bằng hơn.
Líp: K40 - 1107
14