Đọc hiểu bài thơ "Nhàn" của Nguyễn Bỉnh Khiêm 1. Tác giả

Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 – 1585) người làng Trung Am, huyện
Vĩnh Lại, Hải Dương (nay thuộc Vĩnh Bảo, Hải Phòng), từng thi
đỗ Trạng nguyên. Làm quan được tám năm, ông dâng sớ xin
triều đình chém mười tám kẻ lộng thần nhưng không được chấp
nhận. Sau đó ông xin về trí sĩ ở quê nhà, tự đặt tên hiệu là Bạch
Vân cư sĩ, dựng am Bạch Vân, lập quán Trung Tân, mở trường
dạy học.

Tác phẩm của Nguyễn Bỉnh Khiêm gồm có tập thơ chữ Hán Bạch
Vân am thi tập, tập thơ Nôm Bạch Vân quốc ngữ thi, tập sấm kí
Trình Quốc công sấm kí,…

2. Tác phẩm

Bao trùm trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm từ khi về trí sĩ ở quê nhà
là cảm hứng thanh nhàn, tự tại, gắn bó với thiên nhiên, không tơ
tưởng bon chen phú quý. Cảm hứng ấy được thể hiện bằng
những bài thơ có ngôn từ giản dị, tự nhiên mà cô đọng, giàu ý vị.
Bài thơ Nhàn trích trong tập thơ Nôm Bạch Vân quốc ngữ thi là
một trường hợp tiêu biểu.

Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm sống gần trọn thế kỉ XVI, giai
đoạn có nhiều biến cố phức tạp, nội chiến tranh giành quyền lực
giữa các tập đoàn phong kiến diễn ra liên miên, nhân dân lầm
than đói khổ trong cảnh "nồi da nấu thịt". Sáng tác của Nguyễn
Bỉnh Khiêm thể hiện thái độ phê phán những thói đời bạc bẽo,

(Nguyễn Hàng, Tịch cư ninh thể phú)

Cuộc sống tự nhiên, thanh tao miền tịch cư đã giúp các nhà nho
tránh được những phiền phức chốn quan trường. Cuộc sống
nhàn tịch miền thôn dã được tác giả miêu tả ở hai câu đề và hai
câu thực :

Một mai, một cuốc, một cần câu,
Thơ thẩn dầu ai vui thú nào
Thu ăn măng trúc, đông ăn giá,
Xuân tắm hồ sen, hạ tắm ao.

Cách dùng số từ, danh từ, từ "thơ thẩn" trong câu thơ thứ nhất và
nhịp điệu hai câu đề gợi nên dáng vẻ ung dung trong công việc
lao động hàng ngày và thể hiện những nhu cầu khiêm tốn của
cuộc sống ẩn dật. Cuộc sống thật gần gũi với tự nhiên, đơn giản
mà thanh sạch, vô tư, dường như không mảy may vướng bận
những lo toan của cuộc sống bon chen nơi đông đúc. Cuộc sống
đơn giản, với những sinh hoạt đạm bạc, mùa nào thức ấy, không
phải lo lắng gì nhiều. Đủ cả bốn mùa, mỗi mùa một sản vật, vừa
thể hiện thời gian quanh năm, vừa thể hiện được mối quan hệ
gần gũi, hoà nhập cùng thiên nhiên. Một trong những đặc điểm
nổi bật của lối sống ẩn dật là hoà nhập cùng thiên nhiên. Những
nhu cầu giản dị của người ẩn sĩ đều được thiên nhiên thoả mãn
một cách dễ dàng. Những sinh hoạt của người ẩn sĩ thật giản dị
và thanh cao, giống như một tiên khách chốn trần gian. Bằng lòng
với cuộc sống ẩn dật, người ẩn sĩ tự hào với sự lựa chọn của
chính mình :

Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ,

trong vòng danh lợi :

Thành thị vốn đua tranh giành giật
(Thơ Nôm, bài 19)

Không nơi nào không có đua chen, tranh giành : "ở triều đình thì
tranh nhau cái danh, ở chợ búa thì giành nhau cái lợi" (Bài bi kí
quán Trung Tân). Ở câu thơ kết, một lần nữa tác giả khẳng định
quan điểm sống của mình, đó là một cách thể hiện thái độ với
cuộc đời của một nhà Nho :

Rượu, đến cội cây, ta sẽ uống,
Nhìn xem phú quý tựa chiêm bao.

Phú quý ở đời chỉ là chuyện phù du. Câu thơ cuối có cách ngắt
nhịp khác hẳn các câu thơ còn lại. Thủng thẳng nói về cái thú
nhàn dật rồi buông ra một câu kết như thế, nhà thơ đã thể hiện
một cách dứt khoát thái độ của mình đối với chuyện công danh
phú quý. Nguyễn Trãi cáo quan về ở ẩn nhưng khi được vời lại
sẵn sàng ra giúp vua, giúp nước bởi tấm lòng luôn "cuồn cuộn
nước triều dâng" khiến ông không thể yên tâm hưởng thanh nhàn
nơi thông reo bốn mùa. Để rồi ông đã không thoát được cái án
oan khiên thảm khốc. Còn Nguyễn Bỉnh Khiêm, với một thế thời
khác đã kiên định lối sống ở ẩn. Trong một chừng mực nào đó,
cách lựa chọn của Trạng Trình chưa hẳn đã là đúng. Song vì thế
thời, để giữ gìn phẩm giá thanh sạch của mình, việc lựa chọn
cách sống ấy cũng là một điều đáng để chúng những nhà nho
chân chính.ta trân trọng họ

Bài thơ nói về cái chí. Trước hiện thực xã hội rối ren thế kỉ XVI,

Cửa vắng ngựa xe không quýt ríu(4)
Cơm no tôm cá, kẻo thèm thuồng
Sơn tăng trêu khách xui người bấy
Sơ nguyệt kình kình(5) đã gióng chuông.
(Thơ Nôm – bài 38)

(1) Phao tuông : (tiếng cổ) nghĩa là : bày đặt ra (phao) chuyện
này chuyện kia một cách bừa bãi (tuông), không đúng sự thực.
(2) Cả câu ý nói : ở bếp hâm xong trà thì nấu măng trúc.
(3) Cả câu ý nói : nương cỏ cày xong rồi thì vãi hạt muồng.
(4) Quýt ríu : (tiếng cổ) chỉ sự bận rộn, bề bộn.
(5) Sơ nguyệt : lúc chập tối, khi mặt trăng mới ló lên ; kình kình :
điệp từ mô phỏng tiếng chuông gióng, tác giả vận dụng cả âm lẫn
nghĩa. Làm người có dại mới nên khôn
Chớ dại ngây si(1) chớ có khôn
Khôn được ích mình, đừng rẻ dại(2)
Dại thì giữ phận, chớ tranh khôn
Khôn mà hiểm độc là khôn dại
Dại vốn hiền lành ấy dại khôn
Chớ cậy rằng khôn khinh kẻ dại
Gặp thời, dại cũng hoá nên khôn(3).
(Thơ Nôm – bài 94)

(1) Dại ngây si : dại quá độ.
(2) Rẻ dại : khinh rẻ người dại.
(3) Đây là bài thơ độc vận với chỉ một chữ "khôn".