Phan Quốc Anh- Nghi lễ vòng đời của người Chăm Ahier ở Ninh Thuận [1]
Lời nói đầu
Người Chăm là một trong 54 tộc người anh em của đại gia đình các dân tộc Việt
Nam, đã từng có một nền văn minh phát triển. Trong bức tranh tổng thể của nền
văn hóa Việt Nam, văn hóa Chăm đã có những đóng góp, làm nên sự đa dạng
trong nền văn hóa Việt Nam thống nhất.
Ngoài di s
ản văn hóa vật thể với rất nhiều di tích phong phú rải rác khắp miền
Trung, người Chăm còn đang lưu giữ một kho tàng văn hóa phi vật thể quý báu,
trong đó, nổi lên là hệ thống nghi lễ phong phú mà nghi lễ vòng đời chiếm một vị
trí quan trọng.

Người Chăm ở Việt Nam có số dân khoảng 130 nghìn người. Căn cứ vào địa bàn
cư trú và tôn giáo, chúng tôi chia thành 3 nhóm sau: nhóm cộng đồng Chăm H’roi
ở Bình Định, Phú Yên (không theo tôn giáo nào) có kho
ảng 21.000 người; nhóm
cộng đồng Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận (Chăm Bàlamôn - Ahiêr, Bàni -
awal) có khoảng 87.000 người; nhóm cộng đồng Chăm ở Nam Bộ (Chăm Islam)
có khoảng 24.000 người, cư trú tập trung đông nhất ở Châu Đốc - An Giang, ở
thành phố Hồ Chí Minh và rải rác ở các tỉnh như Đồng Nai, Bình Phước, Tây
Ninh… Người Chăm sinh sống đông nhất và lâu đời nhất ở Ninh Thuận (trên
60.000 người).
Từ trước tới nay, gi
ới nghiên cứu khoa học trong và ngoài nước đều gọi cộng đồng
Chăm ở Ninh Thuận và Bình Thuận có nguồn gốc theo Bàlamôn giáo là người
Chăm Bàlamôn. Trong suốt quá trình dài công tác ở Bình Thuận và Ninh Thuận,
gần gũi với đồng bào Chăm, chúng tôi thấy người Chăm (theo Bàlamôn) không tự
gọi mình là Chăm Bàlamôn mà tự gọi là Chăm Ahiêr và người Chăm Bàni (người
Chăm theo đạo Hồi giáo bản địa hóa) là awal. Theo chúng tôi, nếu đã gọi người
Chăm theo Hồ
i giáo bị bản địa hóa là Bàni, có nghĩa là Hồi giáo du nhập vào trong

tình cảm của tộc người cần nghiên cứu.
Nghi lễ vòng đời người là một môi trường khá bền vững trong việc bảo lưu vốn
văn hóa truyền thống. Bởi chính trong những nghi lễ ấy chứa đựng mọi yếu tố của
bản sắc văn hóa: từ không gian (chiều rộng) đến thời gian (chiều dài) của văn hóa,
từ văn hóa cá nhân đến văn hóa cộng đồng. Đặ
c biệt, nó chứa đựng đời sống tâm
linh, tâm hồn tình cảm của một tộc người. Những nghi lễ vòng đời người như là
những sợi dây vô hình xâu chuỗi, vừa gắn kết, vừa trói buộc các cá nhân với cộng
đồng, giữa thế giới những người đang sống với nhau và với những người đã chết.
Muốn hay không muốn, cuộc đời mỗi con người đều phải gắn kết với cộng đồng
nào đó và phải trải qua những nghi lễ vòng đời người. Chính vì vậy, nghi lễ vòng
đời người là một môi trường tốt nhất để bảo tồn bản sắc văn hóa của mỗi tộc
người.
Nhưng, trong giai đoạn hòa nhập, phát triển hiện nay, cũng như các dân tộc khác,
nghi lễ vòng đời của người Chăm Ahiêr đang nhanh chóng bị biến đổi, cần cấp
thiết nghiên cứu và bảo tồn.
Là một người đã hơn 20 năm làm công tác văn hóa ở Thuận Hải trước đây và Ninh
Thuận sau này, tác giả công trình hàng ngày gắn bó với người Chăm và cũng rất
buồn khi thấy những giá trị văn hóa Chăm đang mai một nhanh chóng. Đề tài này
vừa là một công trình đóng góp về mặt khoa học văn hóa, vừa bổ ích cho công tác
quản lý, bảo tồn và phát huy văn hóa Chăm ở Ninh Thuận, nơi văn hóa cổ truyền
Chăm còn đậm đặc nhất. Với tình cảm và tâm huyết của mình, nhận thấy mảng đề
tài nghi lễ vòng đời của người Chăm Ahiêr còn bỏ ngỏ và đầy sức hấp dẫn, chúng
tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài này để nghiên cứu. Qua đó, chúng tôi mong muốn
thu thập, ghi chép lại những tư liệu khoa học mới, bổ sung thêm một phần vào kho
tàng tư liệu khoa học về văn hóa Chăm, góp phần để cho các dân tộc khác, các nhà
nghiên cứu, các nhà quản lý hiểu biết thêm về người Chăm và văn hóa Ch
ăm.
Trong giai đoạn hiện nay, với sự phát triển của nền kinh tế tri thức, sự đa dạng văn
hóa và bản sắc văn hóa dân tộc đang được đề cao. Văn hóa và biểu hiện văn hóa

Nghiên cứu văn hóa Chăm nói chung và nghi lễ vòng đời của người Chăm
Bàlamôn nói riêng là một việc khó. Tuy có những thuận lợi nhất định, nhưng
chúng tôi cũng còn gặp không ít khó khăn, hạn chế về thời gian, trình độ nên công
trình khó tránh khỏi những thiếu sót. Tác giả rất mong nhận được sự góp ý, chỉ
bảo c
ủa các nhà khoa học và bạn đọc gần xa./.