BÀI GING
TRIT HC MÁC - LÊNIN

Biên son: NGUYN TH HNG VÂN
 MINH SN
TRN THO NGUYÊN Chng 1: Trit hc và vai trò ca nó trong đi sng xã hi
1 Chng 1: TRIT HC VÀ VAI TRÒ CA NÓ
TRONG I SNG XÃ HI
1.1. TRIT HC LÀ GÌ?
1.1.1. Trit hc và đi tng ca trit hc
1.1.1.1. Khái nim trit hc
Trit hc xut hin c  phng ông và phng Tây vào khong th k th VIII đn th
k th III (TrCN)
(1)
.
-  phng ông:
+ Trung Quc: Ngi Trung quc c đi quan nim “ trit” chính là “ trí”, là cách thc và

nào không? tr li các câu hi y chính là trit hc.
+ Trit hc là mt hình thái ý thc xã hi có tính khái quát và tính tru tng cao, do đó,
trit hc ch xut hin khi con ngi đã có trình đ t duy tru tng hoá, khái quát hoá, h thng
hoá đ xây dng nên các hc thuyt, các lý lun.
- Ngun gc xã hi:
Lao đng đã phát trin đn mc có s phân công lao đng thành lao đng trí óc và lao đng
chân tay, xã hi phân chia thành hai giai cp c bn đi lp nhau là giai cp ch nô và giai cp nô
l. Giai cp thng tr có điu kin nghiên cu trit hc. Bi vy ngay t khi Trit hc xut hin đã
t mang trong mình tính giai cp, phc v cho li ích ca nhng giai cp, nhng lc lng xã hi
nht đnh.
Nhng ngun gc trên có quan h mt thit vi nhau, mà s phân chia chúng ch có tính
cht tng đi.
1.1.1.3. i tng ca Trit hc; S bin đi đi tng trit hc qua các giai đon lch s
* Khi mi xut hin, Trit hc C đi còn đc gi là Trit hc t nhiên - bao hàm trong
nó tri thc v tt c các lnh vc, không có đi tng riêng. ây là nguyên nhân sâu xa làm ny
sinh quan nim sau này cho rng Trit hc là khoa hc ca mi khoa hc.
* Thi k Trung c,  Tây Âu khi quyn lc ca giáo hi Thiên chúa bao trùm mi lnh vc
đi sng xã hi thì Trit hc tr thành mt b phn ca thn hc. Trit hc ch có nhim v lý gii
và chng minh cho s đúng đn ca ni dung trong kinh thánh. Trit hc t nhiên b thay th bi
nn Trit hc kinh vin.
* T th k 15 đn th k 18, đ đáp ng yêu cu ca sn xut công nghip, các b môn
khoa hc chuyên ngành có tính cht là khoa hc thc nghim đã ra đi vi tính cách là các khoa
hc đc lp. Trit hc lúc này có tên gi là Siêu hình hc - Khoa hc hu vt lý. i tng ca
Trit hc thi k này là nghiên cu cái n du, cái bn cht đng sau các s vt, hin tng “vt
th” có th thc nghim đc.
+ Trit hc duy vt da trên c s tri thc ca khoa hc thc nghim đã phát trin nhanh
chóng, đt ti đnh cao mi vi các đi biu nh Ph. Bây cn, T.Hpx (Anh), Diđrô, Hen Vêtiúyt
(Pháp), Xpinôda (Hà Lan)
+ Mt khác, t duy Trit hc cng đc phát trin trong các hc thuyt duy tâm mà đnh
cao là Trit hc Hêghen.

và cái o, cái thn và cái ngi hoà quyn vào nhau th hin quan nim v th gii.
+ Th gii quan tôn giáo: Nim tin tôn giáo đóng vai trò ch yu, tín ngng cao hn lý trí,
cái o ln át cái tht, cái thn tri hn cái ngi.
+ Th gii quan trit hc din t quan nim di dng h thng các phm trù, qui lut đóng
vai trò nh nhng bc thang trong quá trình nhn thc. Nh vy, Trit hc đc coi nh trình đ
t giác trong quá trình hình thành phát trin ca th gii quan. Trit hc là ht nhân lý lun ca
th gii quan, đóng vai trò đnh hng, cng c và phát trin th gii quan ca mi cá nhân, mi
cng đng trong lch s.
1.2. VN  C BN CA TRIT HC. CH NGHA DUY VT VÀ CH NGHA
DUY TÂM TRIT HC.
1.2.1. Vn đ c bn ca trit hc
* Khái nim vn đ c bn ca trit hc: Trit hc cng nh các khoa hc khác phi gii
quyt rt nhiu nhng vn đ có liên quan vi nhau, trong đó vn đ cc k quan trng, là nn tng
và là đim xut phát đ gii quyt nhng vn đ còn li đc gi là vn đ c bn ca trit hc.
ngghen đnh ngha vn đ c bn ca trit hc nh sau: “Vn đ c bn ln ca mi Trit
hc, đc bit là Trit hc hin đi, là vn đ quan h gia t duy vi tn ti”.
11
Mác-ngghen toàn tp Nxb, Chính tr quc gia, HN, 1995, t.21, tr.403

5
Chng 1: Trit hc và vai trò ca nó trong đi sng xã hi
* Vn đ c bn ca trit hc có hai mt:
+ Mt th nht: Gia t duy và tn ti thì cái nào có trc, cái nào có sau, cái nào quyt
đnh cái nào?
+ Mt th hai: Con ngi có kh nng nhn thc đc th gii hay không?
* Ti sao nó là vn đ c bn ca trit hc:
+ Trên thc t nhng hin tng chúng ta gp hàng ngày hoc là hin tng vt cht tn ti

gii thích gii t nhiên t chính bn thân t nhiên, không vin dn thn linh hay thng đ.

6
Chng 1: Trit hc và vai trò ca nó trong đi sng xã hi
+ Ch ngha duy vt máy móc siêu hình th k th XVII - XVIII.
Là kt qu nhn thc ca các nhà trit hc t th k XV đn th k XVIII. T s phát trin
rc r ca c hc khin cho quan đim xem xét th gii theo kiu máy móc chim v trí thng tr
và tác đng mnh m đn các nhà duy vt.
+ Ch ngha duy vt bin chng.
Là kt qu nhn thc ca các nhà sáng lp ch ngha Mác. Mác, ngghen, Lênin đã k tha
nhng tinh hoa ca các hc thuyt trc đó, đng thi khc phc nhng hn ch, sai lm ca ch
ngha duy vt siêu hình, da trên nhng thành tu ca khoa hc hin đi đã sáng lp ra ch ngha
duy vt bin chng. Ch ngha duy vt bin chng ca trit hc Mác Lênin mang tính cht cách
mng trit đ và bin chng khoa hc, không ch phn ánh hin thc đúng nh bn thân nó mà
còn là công c hu ích giúp con ngi ci to hin thc đó.
* Ch ngha duy tâm và các hình thc c bn ca nó:
+ Duy tâm ch quan tha nhn ý thc là tính th nht, ph nhn s tn ti khách quan ca
hin thc. Mi s vt hin tng ch là phc hp cm giác ca cá nhân, ca ch th.
+ Duy tâm khách quan cng tha nhn tính th nht ca ý thc, nhng đó là th tinh thn
khách quan có trc và tn ti đc lp vi con ngi. Thc th tinh thn khách quan này thng
mang tên gi khác nhau nh: ý nim; tinh thn tuyt đi; lý tính th gii
Mt hình thc bin tng ca ch ngha duy tâm khách quan là ch ngha duy tâm tôn giáo,
vi s tha nhn thng đ; chúa tri sáng to th gii. Tuy nhiên có s khác nhau đó là, ch ngha
duy tâm tôn giáo thì lòng tin là c s ch yu, đóng vai trò ch đo; còn ch ngha duy tâm trit hc
li là sn phm ca t duy lý tính da trên c s tri thc và lý trí.
Ngun gc ca ch ngha duy tâm:
+V phng din nhn thc lun, sai lm ca ch ngha duy tâm bt ngun t cách xem xét
phin din, tuyt đi hoá, thn thánh hoá mt mt, mt đc tính nào đó ca quá trình nhn thc
mang tính bin chng ca con ngi. Ví d: kh nng sáng to đc bit ca t duy, tính vt
trc ca ý thc đi vi vi hin thc.

(nhà trit hc c). Theo Hium, chng nhng chúng ta không th bit đc s vt là nh th nào,
mà cng không th bit đc s vt đó có tn ti hay không. Còn Cant thì tha k nhn có mt th
gii s vt tn ti, ông gi đó là “vt t nó”; nhng chúng ta không th nhn thc đc bn cht th
gii y mà ch là nhn thc nhng hin tng ca nó mà thôi.
Thuyt không th bit đã b Hêghen và Phoibc phê phán gay gt. Song, đúng nh Ph.
ngghen đã nhn xét, chính thc tin ca con ngi đã bác b thuyt không th bit mt cách
trit đ nht. “S bác b mt cách ht sc đanh thép nhng s vn vo trit hc y, cng nh tt
c nhng trit hc khác, là thc tin, chính là thc nghim và công nghip. Nu chúng ta có th
chng minh đc tính chính xác ca quan đim ca chúng ta v mt hin tng t nhiên nào đó,
bng cách t chúng ta làm ra hin tng y, bng cách to ra nó t nhng điu kin ca nó, và
hn na, còn bt nó phi phc v mc đích ca chúng ta, thì s không còn có cái “vt t nó”
không th nm đc ca Cant na”
1
.
1.3. SIÊU HÌNH VÀ BIN CHNG
Trong lch s trit hc không nhng có s đi lp gia CNDV và CNDT khi tìm hiu bn
cht ca th gii, mà đng thi còn phi tr li các câu hi: th gii là bt đng, đng im hay là
không ngng vn đng và phát trin? Các s vt, hin tng ca th gii  trng thái cô lp, tách
ri nhau hay có liên h vi nhau, tác đng qua li và chuyn hoá ln nhau.
Lch s đã bit đn hai quan đim, hai cách xem xét nhìn nhn trái ngc nhau trong khi
gii đáp nhng câu hi trên. ó là phng pháp bin chng và phng pháp siêu hình
1.3.1. S đi lp gia phng pháp siêu hình và phng pháp bin chng
b. Phng pháp bin chng a. Phng pháp siêu hình
+ Tha nhn đi tng  trng thái cô
lp, tách ri vi các chnh th khác và gia
các mt đi lp nhau có mt ranh gii tuyt
đi.
+ Tha nhn đi tng qua các mi liên
h ca nó vi các đi tng khác và s nh
hng, ràng buc ln nhau gia chúng.

- T duy ca nhà siêu hình ch da
trên nhng phn đ tuyt đi không th dung
nhau đc, h nói có là có, không là không.
i vi h, mt s vt hoc tn ti hoc không
tn ti, mt hin tng không th va là chính
nó li va là cái khác, cái khng đnh và cái
ph đnh tuyt đi bài tr ln nhau, v.v…
- Phng pháp bin chng th hin t
duy mm do, linh hot trong s phn ánh
hin thc, - Phng pháp bin chng tha
nhn trong nhng trng hp cn thit thì bên
cnh cái “ hoc là hoc là” còn có cái “va
là va là”; đi tng hay chnh th trong lúc
tn ti là nó thì cng đng thi bao hàm s tn
ti không là nó; cái khng đnh và cái ph đnh
va loi tr nhau va gn bó nhau. Do đó, nó
phn ánh hin thc ngày càng chân thc chính
xác, và nó tr thành công c hu hiu giúp con
ngi nhn thc và ci to th gii.
Ngun gc ca phng pháp siêu hình:
Là bt ngun t vic mun nhn thc đi
tng, trc ht con ngi phi tách đi tng
ra khi nhng mi liên h và nhn thc nó 
trng thái không bin đi trong mt không
gian và thi gian xác đnh. Tuy phng pháp
đó là cn thit và có tác dng trong mt phm
vi nht đnh, nhng thc t thì hin thc
không ri rc và ngng đng nh phng
pháp này quan nim.


* Tn ti trong mi quan h vi th gii xung quanh, dù mun hay không con ngi cng
phi nhn thc th gii và nhn thc bn thân mình. Nhng tri thc này cùng vi nim tin vào nó
dn dn hình thành nên th gii quan.
* Th gii quan là nhân t đnh hng cho quá trình hot đng sng ca con ngi. Th
gii quan nh mt “thu kính” qua đó con ngi xác đnh mc đích, ý ngha cuc sng và la
chn cách thc đt mc đích đó.
* Trình đ phát trin ca th gii quan là tiêu chí quan trng v s trng thành ca mi cá
nhân cng nh mi cng đng nht đnh.
* Trit hc ra đi vi t cách là ht nhân lý lun ca th gii quan, làm cho th gii quan
phát trin nh mt quá trình t giác da trên s tng kt kinh nghim thc tin và tri thc do các
khoa hc đa li. ó là chc nng th gii quan ca trit hc.
+ Ch ngha duy vt và ch ngha duy tâm là c s lý lun ca hai th gii quan c bn đi
lp nhau. Chính vì vy chúng đóng vai trò là nn tng th gii quan ca các h t tng đi lp.
Cuc đu tranh gia ch ngha duy vt và ch ngha duy tâm trong trit hc biu hin bng cách
này hay cách khác cuc đu tranh gia nhng giai cp, nhng lc lng xã hi đi lp nhau.
Do vy:
+ Th gii quan đúng đn là tin đ đ xác lp nhân sinh quan tích cc giúp cho con ngi
sáng to trong hot đng.
+ Th gii quan sai lm làm cho con ngi sng th đng hoc sai lch trong hot đng.
+ Vic nghiên cu trit hc giúp ta đnh hng hoàn thin th gii quan.
1.4.1.2. Vai trò phng pháp lun ca trit hc
Phng pháp lun là lý lun v phng pháp; là h thng quan đim có tính nguyên tc ch
đo vic tìm tòi, xây dng, la chn và vn dng các phng pháp.

10
Chng 1: Trit hc và vai trò ca nó trong đi sng xã hi
* Trit hc thc hin chc nng phng pháp lun chung nht
+ Tri thc trit hc là h thng tri thc chung nht v th gii và vai trò con ngi trong th
gii, nghiên cu các qui lut chung nht chi phi c t nhiên, xã hi và t duy.
+ Mi lun đim trit hc đng thi là mt nguyên tc trong vic xác đnh phng pháp, là

Ngày nay trong k nguyên cách mng khoa hc công ngh, s gn bó càng tr nên đc bit
quan trng. Trong k nguyên này, cuc đu tranh ch ngha duy vt và ch ngha duy tâm không
b th tiêu mà vn tip tc din ra vi nhng ni dung và hình thc biu hin mi. Trong tình hình
đó, lý lun trit hc s tr nên khô cng và lc hu, nu không đc phát trin da trên s khái
quát khi tri thc ht sc ln lao ca khoa hc chuyên ngành. Ngc li, nu không đng vng

11
Chng 1: Trit hc và vai trò ca nó trong đi sng xã hi
trên lp trng duy vt khoa hc và thiu t duy bin chng thì đng trc nhng phát hin mi
m ngi ta có th mt phng hng và đi đn kt lun sai lm v trit hc.
Tuy nhiên, trit hc Mác không phi là đn thuc vn nng cha sn mi cách gii quyt các
vn đ đt ra trong hot đng nhn thc cng nh hot đng thc tin.  có th tìm li gii đáp
đúng đn cho nhng vn đ đó, bên cnh tri thc trit hc cn có hàng lot nhng tri thc khoa hc
c th cùng vi nhng tri thc kinh nghim do cuc sng to nên mt cách trc tip  mi con
ngi. Thiu tri thc đó, vic vn dng nhng nguyên lý trit hc không nhng khó mang li hiu
qu, mà trong nhiu trng hp có th còn dn đn nhng sai lm mang tính giáo điu.
Do vy, trong hot đng nhn thc và hot đng thc tin, chúng ta cn tránh c hai thái
cc sai lm:
+ Xem thng trit hc s sa vào tình trng mò mm, d bng lòng vi nhng bin pháp c
th nht thi, đi đn ch mt phng hng, thiu nhìn xa trông rng, thiu ch đng và sáng to
trong công tác;
+ Tuyt đi hóa vai trò ca trit hc s sa vào ch ngha giáo điu, áp dng mt cách máy
móc nhng nguyên lý, nhng quy lut vào tng trng hp riêng mà không tính đn tình hình c
th trong tng trng hp riêng và kt qu là d b vp váp, tht bi.
Bi dng th gii quan duy vt và rèn luyn t duy bin chng đ phòng và chng ch
ngha ch quan, tránh phng pháp t duy siêu hình, đó va là kt qu va là mc đích trc tip
ca vic nghiên cu lý lun trit hc nói chung, trit hc Mác - Lênin nói riêng.
KT LUN
Nghiên cu khái nim và ngun gc ca trit hc cho chúng ta hiu đc Trit hc là h
thng tri thc lý lun chung nht ca con ngi v th gii; v v trí vai trò ca con ngi trong

vn, sáng to ra lch pháp, gii thích hin tng nht thc, nguyt thc, đã bit qu đt xoay tròn
và t xoay xung quanh trc ca nó.  đây, toán hc cng xut hin rt sm. T thi đó h đã phát
minh ra s thp phân, bit đi s, bit l
ng giác, bit phép khai cn, gii phng trình bc 2, 3.
V y hc,  đây đã xut hin nhng danh y ni ting, cha bnh bng cây thuc, bng thut châm
cu, chng đu, ngoi khoa, v.v
Nét ni bt ca vn hóa n  c, trung đi là thng mang du n sâu đm v mt tín
ng
ng, tôn giáo, tâm linh và có yu t thn bí.
Trit hc n  c đi đc chia ra làm hai phái: chính thng và không chính thng.
Phái chính thng (àstika) là phái tha nhn kinh Vêda gm có: Sàmkhya, Mimànsa,
Vedànta, Yoga, Naya và Vai’sesika.
Phái không chính thng hay tà giáo (nàstika) là phái không tha nhn kinh Vêda gm có:
Jaina, Lokàyata và Buddha (pht giáo).
b. c đim ca trit hc n đ c đi
Th nht: Nn trit hc chu nh hng ln ca nhng tôn giáo, trit hc có s đan xen
vi tôn giáo, các quan nim trit hc, k c các quan nim duy vt đu b n sau các nghi l huyn

13
Chng 2: Khái lc lch s trit hc trc Mác
bí ca kinh Vêda, các quan nim hin thc pha trn các quan nim huyn thoi, cái trn tc trc
quan xen ln cái o tng xa xôi, cái bi kch ca cuc đi xen ln cái thn tiên, cõi nit bàn
Tôn giáo n  đu tp trung lý gii và thc hành nhng vn đ nhân sinh quan di góc
đ tâm linh tôn giáo nhm đt ti s “ gii thoát”, tc là đt ti s đng nht tinh thn cá nhân vi
tinh thn v tr (Át man vi Brahman).
Th hai: Trit hc n  c trung đi thng tôn trng quá kh và có khuynh hng phc c:
+ a s các h thng trit hc đu da vào tri thc đã có trong kinh Vê da, ly các t tng
trong kinh Vê da làm đim xut phát.
+ Các lun thuyt trit hc v sau thng da vào các lun thuyt trit hc có trc và
tuyên b s l thuc vào h thng trit hc có trc.

14
Chng 2: Khái lc lch s trit hc trc Mác
Hai là: Trng phái Mimànsà
* Xut phát đim ca nó ch yu da vào b kinh Vêda và Upanishad.
* Mc đích c bn là chú gii, din t nhng phng pháp cúng bái, l nghi, t l và thc
hin các quy tc xã hi theo bn phn ca mi ngi mt cách c th, cht ch.
* Các nhà trit hc Mimànsà s k không tha nhn s tn ti ca thn. H cho rng, không
tìm đc bng chng nào v s tn ti ca thn. Cm giác không th nhn ra thn mà các ngun
khác ca tri thc thì suy cho cùng cng da trên cm giác.
H chng li quan đim trit hc duy tâm vì nu tin rng th gii hin thc là không tn ti, ch
do ý thc sinh ra thì nghi l mà Mimànsà coi trng và hiu qu ca nó tr nên vô ngha.
* Nhng nhà trit hc Mimànsà hu k tha nhn s tn ti ca thn.
Ba là: Trng phái Vedànta
Vêdànta chính là:
+ S hoàn thin kinh Vêda.
+ Là hc thuyt trit hc Tôn giáo, ra đi trên c s t tng ca Upanishad.
+ Trên c s chú gii kinh Vêda và Upanishad, trng phái Vêdànta đa ra nhng kt lun
trit lý siêu hình bin gii duy tâm v nguyên nhân hình thành v tr và vn vt.
H coi Brahman là linh hn v tr, vnh hng; còn Atman là linh hn cá th, mt b phn
ca linh hn ti cao, tc Thng đ Brahman.
Bn là: Trng phái Yoga
Là trng phái có tính cc đoan ca ch ngha duy tâm, biu hin khuynh hng suy
thoái v t tng ca xã hi n  trong thi k c đin.
Yoga có ngha là “ s liên kt” hay “ hp nht tâm th v mt khi”. Ni dung c bn là
đ cp ti nhng phng pháp tu luyn mà ngi tu hành phi thc hin, nhm gii thoát linh hn
khi s tác đng ca các giác quan và s giàng buc ca th xác, ca th gii vt cht đ tr nên
trong sch, đ đt dc s hiu bit siêu phàm, ti cao và vnh hng.
Trng phái Yoga, Vedànta và Mimànsà đu có xu hng gii quyt vn đ nhân sinh quan
theo ch đích đt ti s “gii thoát” ti hu: hòa đng cái Tôi (Tiu ngã) vi cái v tr (i ngã).
Nm là: Trng phái Nyàya - Vai’sesika

Các phái Nyàya và Vai’sesika ban đu có t tng vô thn đu tranh chng ch ngha duy
tâm trit hc. Song  giai đon cui, h li có thn và cho rng thn đã dùng nguyên t đ xây
dng nên th gii.
b. Các trng phái không chính thng
Mt là: Trng phái Jaina
Jaina là mt tôn giáo xut hin gn đng thi vi pht giáo. Ngi sáng lp trng phái này
tên là Mahavira, còn có hiu là Jaina (ngha là chin thng).
Trng phái này t đt cho mình nhim v là tìm ra con đng và phng tin đa li s gii
thoát cho con ngi, nhng li ph nhn s tn ti ca Brahman (tinh thn v tr).
* V bn th lun: Hc thuyt trit hc này đ cao thuyt tng đi, theo thuyt này:
+ Tn ti đu tiên là bt bin, vô thy, vô chung, s bin chuyn ca vn vt là không cùng.
+ Th gii vn vt va bt bin va bin chuyn. Cái bt bin, vnh hng là vt cht; cái
không bt bin, không vnh hng là các dng ca vt cht, ging nh đt sét không thay đi,
nhng nhng cái bình nn bng đt sét thì luôn thay đi.
* V nhn thc lun: Jaina cho rng nhn thc là s phn ánh th gii, phn ánh tính bin
chuyn liên tc ca th giiTôma.
 nhn thc th gii phi xây dng và s dng h thng các khái nim nh là các công c
đng thi cng là kt qu ca s nhn thc. Mt s khái nim ch yu nh sau:

16
Chng 2: Khái lc lch s trit hc trc Mác
- Tn ti - không tn ti.
- Va tn ti va không tn ti.
* Jaina tin vào thuyt “luân hi” và “nghip”.  gii thoát luân hi, con ngi cn phi tu
luyn theo lut Ahimsa ( không sát sinh, không bo lc, sng kh hnh )
Hai là: Trng phái Lokàyata
Lokàyata là trng phái duy vt tng đi trit đ và vô thn.
* V bn th lun: phái này cho rng: mi s vt, hin tng ca th gii đu to ra bi bn
yu t vt cht (đt - nc - la - không khí). Nhng yu t này có kh nng t tn ti, t vn
đng trong không gian và cu thành vn vt, k c con ngi.


17
Chng 2: Khái lc lch s trit hc trc Mác
+ Pht giáo cho rng v tr là vô thu vô chung, nu đi tìm nguyên nhân th nht ca c tr
thì ung công vô ích, vì khi vt v đi tìm nguyên nhân th nht, chúng ta s phát hin ra rng
trc nguyên nhân th nht li có mt nguyên nhân na, ri c th xoay vn mãi không thôi, s
mãi mãi không tìm ra nguyên nhân th nht c đnh, bt bin.
Pht giáo cho rng vn vt v tr là do “ nhân duyên hi t” li mà thành, không có vt nào
li tn ti mãi mãi mà không bin đi, nhân duyên hp thì sinh, nhân duyên ri là dit.
+ Phm trù “vô ngã” bao hàm t tng cho rng, vn vt trong v tr ch là s “gi hp” do
hi đ nhân duyên nên thành ra có (tn ti). Ngay bn thân s tn ti ca thc th con ngi chng
qua cng là do “ng un” (nm yu t) hi hp li ng un đó là: sc (vt cht), th (cm giác)
tng (n tng), hành (suy lý) và thc (ý thc). Nh vy, thì không có cái gi là “tôi” (vô ngã).
+ Phm trù “vô thng” ngha là vn vt bin đi vô cùng theo chu trình bt tn: sinh - tr -
d - dit. Vy thì “có có”
- “không không” luân hi bt tn; “thoáng có”, “thoáng không”, cái còn
mà chng còn, cái mt mà chng mt.
* V nhân sinh quan
Pht giáo đc bit chú trng trit lý v nhân sinh, Pht giáo đt vn đ tìm kim mc tiêu
nhân sinh  s “gii thoát” (Moksa) khi vòng “luân hi”, “nghip báo” đ đt ti trng thái tn
ti Nit bàn (Nirvana).
Ni dung trit hc nhân sinh ca pht giáo tp trung  bn lun đ (“t diu đ”), đc Pht
giáo coi là bn chân lý v đi.
Lun đ th nht: Kh đ, là lun đim khái quát v thc trng ca đi ngi, theo trit lý
nhân sinh ca Pht giáo thì cuc sng nhân có 8 ni kh trm luân bt tn mà t bt c ai cng
phi gánh chu:
Sinh; Lão; Bnh;T (cht); Th bit ly (yêu thng nhng phi chia lìa ); Oán tng hi (oán
ghét nhau mà phi sng vi nhau); S cu bt đc (cái mong mun mà không đt đc); Ng th
un( 5 yu t vô thng nung nu làm nên s đau kh)
Lun đ th hai: tp đ hay nhân đ: là lun đ lý gii v nhng nguyên nhân gây đau

4. Chính nghip (gi đúng trung nghip, không sát sinh, không trm cp, không tà dâm).
5. Chính mnh (gi ngn dc vng, tuân theo các điu rn).
6. Chính tinh tin (rèn luyn không mt mi).
7. Chính nim (có nim tin vng chc vào s gii thoát).
8. Chính đnh (tp trung t tng cao đ, làm c s cho chính kin, chính t duy 
trình đ cao).
(Tám nguyên tc này có th thâu tóm vào ba điu hc tp, rèn luyn là: Gii - nh -
Tu (tc là: Gi gii lut, thc hành thin đnh và khai thông trí tu Bát nhã).
Tóm li: Pht giáo là mt trào lu trit hc ln  n  c đi,  giai đon đu, hc thuyt
trit hc y cha đng nhng yu t duy vt và t tng bin chng, nó nói lên đc ting nói
phn kháng ch đ đng cp khc nghit, phê phán s bt công, đòi t do, bình đng xã hi. ng
thi nó cng nêu lên khát vng gii thoát con ngi khi nhng bi kch ca cuc đi, khuyên con
ngi sng lng thin, t bi, bác ái. Chính vì th, ngay t đu hc thuyt y đã đi sâu vào lòng
ngi, truyn bá mt cách nhanh chóng và rng rãi không ch  n
 mà  nhiu nc khác.
Tuy nhiên, đim hn ch ln ca trit hc pht giáo là lý gii con đng gii thoát con ngi khi
ni kh đau ca cuc đi có tính cht duy tâm và o tng.
TNG KT.
Trit hc n  c trung đi là mt trong hai nn t tng ln ca phng ông, có mt
vai trò rt ln trong quá trình phát trin t tng vn hoá vùng châu Á
.

19
Chng 2: Khái lc lch s trit hc trc Mác
Mt là: So vi các nn trit hc khác, trit hc n  c trung đi là mt trong nhng trào
lu trit hc ra đi và phát trin rt sm, là mt trong nhng ci ngun, cái nôi ca trit hc th
gii nói riêng và ca nn vn minh nhân loi nói chung.
Hai là: Vi b dày thi gian hàng ngàn nm y, nn trit hc n đ c trung đi đã làm nên
mt vóc dáng đ s, cha đng nhng t tng quý báu ca nhân loi. Tính đ s ca nó không ch
 quy mô, s lng ca các tác phm đ li,  s đa dng ca các trng phái mà còn  s phong

k t th k VIII tr.CN đn cui th k III tr.CN.
Trong thi k th nht: Gm các triu đi nhà H, nhà Thng và Tây Chu:
Bt đu t khong th k XXI tr.CN, kt thúc vào khong th k th XI tr.CN vi s kin
nhà Chu đa ch đ nô l  Trung Hoa lên ti đnh cao.

20
Chng 2: Khái lc lch s trit hc trc Mác
Trong thi k th nht này, nhng t tng trit hc ít nhiu đã xut hin, nhng cha đt
ti mc là mt h thng. Th gii quan thn thoi, tôn giáo và ch ngha duy tâm thn bí là th
gii quan thng tr trong đi sng tinh thn xã hi Trung Hoa lúc by gi.
Thi k th hai (thng gi là thi Xuân Thu-Chin Quc) là thi k chuyn bin t ch
đ chim hu nô l sang ch đ phong kin vi nhng đc đim c bn sau đây:
+ t đai trc đây thuc v nhà Vua thì nay b mt tng lp mi, tng lp đa ch chim
làm t hu.
+ Mt s phân hóa sang hèn da trên c s tài sn bt đu xut hin.
+ Xã hi lúc này  vào tình trng ht sc đo ln: s tranh giành đa v xã hi ca các th
lc cát c đã đy xã hi Trung Hoa c đi vào tình trng chin tranh khc lit liên miên. ây
chính là điu kin lch s đòi hi phi gii th ch đ nô l th tc, hình thành xã hi phong kin.
Trong tình hình đó, mt lot hc thuyt chính tr - xã hi và trit hc đã xut hin và hu ht
đu có xu hng gii quyt nhng vn đ thc tin chính tr - đo đc ca xã hi. Lch s gi thi
k này là thi k “bách gia ch t” (trm nhà trm thy), “bách gia minh tranh” ( trm nhà đua
ting). iu đó tr thành nét đc trng ch yu ca trit hc Trung Hoa c đi.
b. c đim ca trit hc Trung hoa c, trung đi:
* Th nht: Trit hc Trung hoa c, trung đi là nn trit hc nhn mnh tinh thn nhân
vn, còn trit hc t nhiên có phn m nht.
* Th hai là các trit gia Trung hoa đu xem thc hành đo đc nh là hot đng thc tin
cn bn nht ca mt đi ngi, là v trí th nht ca sinh hot xã hi, do đó, trit hc Trung hoa
c, trung đi là nn trit hc chính tr đo đc, đây cng là nguyên nhân trit hc dn đn s kém
phát trin v nhn thc lun và s lc hu v khoa hc thc chng ca Trung hoa.
* Th ba là nhn mnh s hài hoà thng nht gia t nhiên và xã hi. Khi kho cu các

này đã bao hàm nhân t ca na kia (trong phn đen có nhân t ca phn trng và ngc li), biu
tng cho nguyên lý: trong Âm có Dng và trong Dng có Âm.
- S khái quát s đ hình Thái cc Âm - Dng còn bao hàm nguyên lý: Dng tin đn
đâu thì Âm lùi đn đó và ngc li, đng thi “Dng cc Âm sinh”, “Âm thnh thì Dng khi”.
 gii thích lch trình bin hoá trong v tr, ngi Trung Hoa đã đa ra cái Lôgic tt đnh:
Thái cc sinh Lng nghi (Âm – Dng); Lng nghi sinh T tng (Thái Dng - Thiu Âm -
Thiu Dng - Thái Âm) và t tng sinh Bát quái (Càn - Khm - Cn - Chn - Tn - Ly - Khôn -
oài); Bát quái sinh vn vt (vô cùng vô tn).
T tng trit hc v Âm - Dng đt ti mc là mt h thng hoàn chnh trong tác phm
kinh dch, Tinh hoa ca kinh dch là dch, tng, t vi nguyên lý Âm-Dng, c th:
+ “ Dch”: là s bin hoá, phát trin ca vn vt ( bin dch ) vi quy lut là: không rõ ràng
å rõ ràng å sâu sc å kch lit å cao đim å mt trái. Nguyên nhân cn bn to nên s bin
hoá ca s vt là s giao cm ca Âm-Dng trong thái cc.
+ “ Tng”: ch s bin dch ca vn vt, biu hin qua các qu.
+ “ T”: là biu th tng v phng din lành hay d, đng hay tnh.
+ “ Nguyên lý Âm-Dng” nói lên kh nng bin đi Âm - Dng đã bao hàm trong mi
mt đi lp ca Thái cc, là nguyên nhân cn bn to nên s bin hoá trong v tr.
Hai là: nhng t tng trit hc v Ng hành
* T tng trit hc v ng hành có quan h vi vic sùng bái ca con ngi vi 5 loi vt
cht ca t nhiên cn thit, đó là: Kim – Mc – Thy – Ha – Th, nm loi vt cht y luôn vn
đng bin đi, và khi tác đng vào các giác quan ca con ngi cho ta nhng bin thái v tâm
sinh lý:
* Nm yu t này không tn ti bit lp tuyt đi, mà trong mt h thng nh hng sinh –
khc vi nhau theo hai nguyên tc sau:
+Tng sinh (sinh hóa cho nhau): Th sinh Kim; Kim sinh Thy; Thy sinh Mc; Mc sinh
Ho; Ha sinh Th;.v.v.
+ Tng khc (ch c ln nhau); Th khc Thy; Thy khc Ha; Ha khc Kim; Kim
khc Mc; và Mc khc Th;.v.v

22

ca quan h thì vua - cha - chng xp  hàng làm ch. iu này phn ánh t tng chính tr
quân quyn và ph quyn ca Nho gia.
Th hai, xut hin trong bi cnh lch s quá đ sang xã hi phong kin, mt xã hi đy
nhng bin đng lon lc và chin tranh, nên lý tng ca Nho gia là xây dng mt “xã hi đi
đng”. ó là mt xã hi có trt t trên - di, có vua sáng – tôi hin, cha t - con tho, trong m
- ngoài êm; trên c s đa v và thân phn ca mi thành viên t vua chúa, quan li đn th dân.
ó chính là thuyt chính danh ( theo Khng t ch có mt li đ phc hng trt t xã hi là thu
xp th nào đ cho vua  đa v ca vua, thn  đa v ca thn, dân  đa v ca dân, nh vy thì
vt nào  đa v chính danh ca vt đó, trong xã hi ai cng thc hin đúng chính danh ca mình
thì xã hi n đnh).
Th ba, Nho gia ly giáo dc làm phng tin ch yu đ đt ti xã hi lý tng “đi
đng”. Nn giáo dc Nho gia ch yu hng vào vic rèn luyn đo đc con ngi, mà chun

23
Chng 2: Khái lc lch s trit hc trc Mác
mc gc là “Nhân”. Nhng chun mc khác nh: L, Ngha, Trí, Tín, Trung, Hiu, v.v đu là
nhng biu hin ca Nhân.
Th t, Nho gia không có s thng nht quan đim v vn đ bn cht con ngi.
Ví d:
+ Mnh T: Theo ông “bn tính ngi vn là thin”. Thin là tng hp nhng đc tính
ca con ngi t khi mi sinh: Nhân, Ngha, L…Do đó, ông đ cao s giáo dc đ con ngi
tr v đng thin vi nhng chun mc đo đc có sn.
+ Tuân T li coi bn tính ngi vn là ác. Mc dù bn tính con ngi là ác, nhng có
th giáo hóa thành thin (Nhân, Ngha, L, Trí, Tín…).Do đó, Tuân T ch trng đng li tr
nc là kt hp Nho gia vi Pháp gia.
So vi các hc thuyt khác, Nho gia là hc thuyt có ni dung phong phú và mang tính h
thng hn c; hn th na đ tr thành h t tng chính thng, Nho gia đã đc b sung và hoàn
thin qua nhiu giai đon lch s trung đi: Hán, ng, Tng, Minh, Thanh, nhng tiêu biu hn
c là di triu đi nhà Hán và nhà Tng, gn lin vi tên tui ca các bc danh Nho nh ng
Trng Th (thi Hán), Chu ôn Di, Trng Ti, Trình Ho, Trình Di, Chu Hy (thi Tng).

tp th đã bin thành ch ngha gia trng chuyên quyn đc đoán. Nho giáo không khuyn khích
thúc đy s phát trin ca các ngành khoa hc t nhiên Nhng mt tiêu cc đó phn ánh tính
cht bo th và lc hu ca nho giáo  nc ta.
c. o gia (hay hc thuyt v o)
Ngi sáng lp ra o gia là Lão T (khong th k VI tr.CN). Hc thuyt ca ông đc
Dng Chu và Trang Chu thi Chin Quc hoàn thin và phát trin theo hai hng ít nhiu
khác nhau.
Quan đim v o :
- “o” là bn nguyên ca vn vt – tt c t o mà sinh ra và tr v vi ci ngun ca o.
- “o” là cái vô hình, hin hu, là cái “có”, song o và hin hu không th tách ri nhau
mà trái li, o là cái bn cht, hin hu là cái biu hin ca o. Bi vy có th nói: o là
nguyên lý thng nht ca mi tn ti.
- “o” là nguyên lý vn hành ca mi hin hu, nguyên lý y là “o pháp t nhiên”.
Chính trong quan nim v “o” đã th hin mt trình đ t duy khái quát cao v nhng vn
đ bn nguyên th gii, nhìn nhn th gii trong tính chnh th thng nht ca nó.
Quan nim v tính bin chng:
- Mi hin hu đu bin dch theo nguyên tc “bình quân” và “phn phc” (cân bng và
quay tr li cái ban đu).
- Các mt đi lp trong th thng nht, quy đnh ln nhau, là điu kin tn ti ca nhau,
trong cái này đã có cái kia.
o gia không nhn mnh t tng đu tranh vi t cách là phng thc gii quyt mâu
thun nhm thc hin s phát trin; trái li, đã đ cao t tng điu hòa mâu thun, coi đó là trng thái
lý tng. Bi vy, trit hc ca o gia không bao hàm t tng v s phát trin.
Ct lõi ch thuyt chính tr - xã hi là lun đim “Vô vi”.
Vô vi là khuynh hng tr v vi ngun gc đ sng vi t nhiên, tc hp th vi đo.Vô
vi không phi là cái th đng, bt đng hay không hành đng mà có ngha là hành đng theo bn
tính t nhiên ca “o”.
V nhn thc lun: Lão t đ cao t duy tru tng, coi thng nghiên cu c th. Ông cho
rng” không cn ra ca mà bit thiên h, không cn nhòm qua khe ca mà bit đo tri”.
d. Mc gia

- Tha nhn s bin đi ca đi sng xã hi, cho rng không th có ch đ nào là không
thay đi. Do đó không th có khuôn mu chung cho xã hi. Ông đã phân tích s tin trin ca xã
hi làm ba giai đon chính: thi thng c, thi trung c, và thi cn c. ng lc cn bn ca s
thay đi xã hi đc ông quy v s thay đi ca dân s và ca ci xã hôi.
- Ch thuyt v tính ngi: ông cho rng bn tính con ngi vn là “ác”, tc là tính cá
nhân v li, luôn có xu hng li mình hi ngi, tránh hi cu li…
Trên c s nhng lun đim trit hc c bn y Hàn Phi T đã đ ra hc thuyt Pháp tr,
nhn mnh s cn thit phi cai tr xã hi bng lut pháp. Ông phn đi phép nhân tr, đc tr ca
Nho gia và phép “vô vi tr”ca o gia. Phép tr quc ca Hàn Phi T bao gm ba yu t tng
hp: Pháp, Th và Thut.
KT LUN V TRIT HC TRUNG HOA C, TRUNG I.
Nghiên cu trit hc Trung Hoa c, trung đi, chúng ta rút ra mt s kt lun sau đây:
Mt là: S ra đi và phát trin ca các hc phái t tng trit hc Trung Hoa thng xuyên
chu s chi phi trc tip ca nhng vn đ chính tr. iu này đc bit rõ nét trong thi k Xuân
thu - Chin quc.

26