Truyền thông, khoa học và … doanh nghiệp
Nguyễn Văn Tuấn

Mối tương tác giữa khoa học và truyền thông thường diễn ra theo một một
qui ước bất thành văn gọi là “Qui ước Ingelfinger” theo thứ tự sau đây: nhà khoa
học, tập san khoa học, và truyền thông. Hệ thống truyền thông chuyển tải những
thành quả nghiên cứu khoa học đã được bình duyệt và công bố trên tập san do nhà
khoa học soạn thảo.
Theo qui ước này, sau khi hoàn tất một công trình nghiên cứu, nhà khoa
học soạn báo cáo và gửi cho một tập san khoa học; ban biên tập tập san gửi bản
thảo bài báo cho các chuyên gia trong ngành để bình duyệt (hay phản biện); và qua
đề nghị của các chuyên gia bình duyệt, ban biên tập tập san có thể chấp nhận cho
công bố bài báo. Sau khi bài báo được công bố trên tập san, giới truyền thông mới
có quyền đưa tin về công trình nghiên cứu.
Trong thời gian bài báo còn trong vòng bình duyệt và phản biện (thường
kéo dài từ 3 tháng đến 12 tháng), hay đã duyệt xong nhưng chưa in trên tập san,
nhà nghiên cứu không được tiếp xúc với báo chí để nói về kết quả của công trình
nghiên cứu.
Tuy nhiên, trong thực tế thỉnh thoảng vẫn xảy ra những trường hợp mà các
nhà khoa học vì lí do nào đó không tuân hành theo qui ước trên và để lại vài hệ
quả nghiêm trọng. Tháng 4 năm ngoái, tập san New England Journal of Medicine
(NEJM, một tập san y khoa số 1 trên thế giới), thi hành kỉ luật giáo sư Martin
Leon, một chuyên gia tim mạch nổi tiếng của Mĩ, vì ông tiếp chuyện với giới
truyền thông về một nghiên cứu của ông trong khi nghiên cứu đó chưa được
NEJM công bố chính thức trên mặt báo.
Câu chuyện Avandia bên Mĩ …
Mới đây, một trường hợp khác xảy ra cũng thu hút chú ý của công chúng và
giới truyền thông liên quan đến thuốc Avandia, một thuốc được dùng phổ biến
điều trị bệnh đái tháo đường. Ngày 21/5/2007 tập san NEJM công bố một phân
tích tổng hợp của hai tác giả Steve Nissem và Kathy Wolski (Trung tâm y khoa
Cleveland, Ohio, Mĩ) cho thấy bệnh nhân đái tháo đường được điều trị bằng thuốc

GlaxoSmithKline, giáo sư Haffner lúng túng không trả lời được. Ông nói một câu
nói trở thành nổi tiếng: “Tại sao tôi gửi đi là một điều bí ẩn. Tôi thật sự không
hiểu nỗi. Lúc đó tôi cảm thấy không khỏe khoắn trong người. Đó là một sai lầm
về phán đoán” (nguyên văn: Why I sent is a mystery. I don’t really understand it.
I wasn’t feeling well. It was a bad judgment.)
Công ti GlaxoSmithKline cho rằng giáo sư Haffner nghi ngờ về phương
pháp thống kê của giáo sư Nissen và Wolski, nhưng ông không có khả năng bình
duyệt, nên nhờ các chuyên gia trong công ti GlaxoSmithKline giúp đỡ và cho ý
kiến. Tuy nhiên, công ti cho biết họ không trả lời giáo sư Haffner, và do đó, họ
không vi phạm đạo đức khoa học.
Nhưng cũng có người nghi ngờ rằng rất có thể ông muốn báo cho “phe ta”
(tức công ti GlaxoSmithKline) biết trước một tin không tốt, để công ti có thì giờ
chuẩn bị ứng phó. Có dấu hiệu cho thấy iáo sư Haffner không “mặn mà” với công
trình của Nissen và Wolski. Sau khi bài báo được NEJM công bố, ông mỉa mai
bình luận rằng “Ba cái tập san y khoa lớn ngày nay đã trở thành những tờ báo lá
cải kiểu Ăng Lê, chỉ có cái khác là các tập san này chưa in hình phụ nữ phơi bày
vú trên trang 3 mà thôi”!
Vấn đề y đức và mâu thuẫn quyền lợi cũng được nêu lên. Giáo sư Haffner
không dấu diếm rằng là một nhà khoa bảng và chuyên gia, ông từng nói chuyện
trong các hội nghị do công ti GlaxoSmithKline tổ chức, và nhận thù lao lớn từ các
cuộc nói chuyện này, nhưng ông không chịu tiết lộ “lớn” là bao nhiêu. Đồng
nghiệp của giáo sư Haffner hỏi ông làm việc cho trường đại học, vì bệnh nhân, hay
làm việc cho công ti thuốc. Trong bối cảnh quan hệ phức tạp giữa các giáo sư và
công ti thuốc ngày nay, câu chuyện Avandia được quá nhiều báo chí phân tích và
phanh phui, gieo vào công chúng một nghi ngờ về tính khách quan của các vị giáo
sư mang danh nhà khoa học.
Sự việc còn trong vòng điều tra. Tập san NEJM sẽ mở cuộc điều tra. Đại
học Texas cũng sẽ điều tra. Dù kết quả điều tra ra sao, uy tín của giáo sư Haffner
chắc chắn sẽ bị tổn hại. Trong tương lai, ông sẽ không được công bố nghiên cứu
và không được bình duyệt cho tập san NEJM nữa. Ngoài ra, khoa học lại có thêm

tác giả chưa công bố kết quả nghiên cứu trên một tập san chuyên ngành nào! Đây
là một trường hợp có lẽ không bất thường ở nước ta, nhưng rất bất thường đối với
giới khoa học quốc tế.
Và bài học thương hiệu
Trong vài năm gần đây, các nhà quản lí khoa học đã nhận ra rằng nghiên
cứu khoa học ở nước ta chưa đem lại những thành quả tương xứng so với số tiền
do Nhà nước đầu tư. Một trong những lí do là do hoạt động khoa học ở nước ta
chưa đạt được những chuẩn mực quốc tế. Một chuẩn mực trong hoạt động khoa
học là phải công bố kết quả nghiên cứu trên các diễn đàn khoa học quốc tế (gọi tắt
là “công bố quốc tế”). Hai chữ “diễn đàn” ở đây bao gồm các tập san khoa học có
uy tín và các hội nghị khoa học quốc tế.
Công bố quốc tế là một bước tất yếu trong nghiên cứu khoa học. Một công
trình nghiên cứu khoa học không thể xem là kết thúc nếu công trình đó chưa được
báo cáo trên các diễn đàn khoa học, nơi đó có những chuyên gia và đồng nghiệp
có khả năng đánh giá công trình khoa học. Nếu kết quả chưa qua bình duyệt và
phản biện, công chúng không thể biết công trình đó có đạt các chuẩn mực khoa
học hay không.
Nhưng rất tiếc là cho đến nay, một bộ phận lớn giới khoa học trong nước
vẫn chưa có hay chưa tạo nên một văn hóa “công bố quốc tế”. Do đó, đề nghị của
các chuyên gia trong hội đồng phản biện là nên công bố kết quả của công trình
nghiên cứu tế bào gốc là hoàn toàn hợp lí. Nhưng tôi e rằng vấn đề không đơn
giản như thế, vì trong khoa học, nếu không có những chuyên gia có tiếng (tức từng
có công bố quốc tế) đứng tên tác giả thì rất khó mà công bố một công trình như
nghiên cứu tế bào mầm từ Việt Nam. Lí do đơn giản là chúng ta chưa tạo được
một “thương hiệu” khoa học trong ngành này, nên giới khoa học quốc tế vẫn còn
dè dặt khi bình duyệt một công trình nghiên cứu từ nước ta.
Xin nhắc lại một câu chuyện [chẳng mấy hay ho] rằng khi giáo sư Woo Suk
Hwang (Hàn Quốc) muốn công bố công trình nghiên cứu tế bào mầm, vì tự biết
mình chưa có “thương hiệu” rất khó có thể công bố bài báo, nên ông phải nhờ đến
một chuyên gia người Mĩ là giáo sư Gerald Schatten đứng tên tác giả. Trong khoa

biện, trước khi công bố trên hệ thống truyền thông đại chúng.