VUA TRẦN NHÂN TÔNG VÀ CUỘC CHIẾN TRANH
VỆ QUỐC NĂM 1285
8

Trận Như Nguyệt: Trần Quốc Toản hy sinh
Rút khỏi Thăng Long vào ngày mồng 6 tháng 5, đại quân Thoát Hoan nhắm
hướng sông Như Nguyệt để tiến lên. Tại đây, các sử liệu Trung Quốc thống nhất là
đã sảy ra một trận đánh và người chỉ huy trận đánh này đã anh dũng hy sinh. Đó là
Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản. An Nam truyện của Nguyên sử 209 tờ 8a10 chép:
“Quan quân đến sông Như Nguyệt, thì Nhật Huyên sai Hoài Văn Hầu đến đánh”.
Kinh thế đại điển tự lục trong Nguyên văn loại 41 tờ 27b 1-2 viết: “Đến sông Như
Nguyệt, Nhật Huyên sai Hoài Văn Hầu đến đuổi thì bị giết”.
Về phía sử ta không thấy ghi trận sông Như Nguyệt này. Tuy nhiên, viết về cuộc
hội nghị quân sự Bình Than vào tháng 10 năm Nhâm Ngọ (1282), khi kể tới
chuyện Hoài Văn Hầu Trấn Quốc Toản vì tuổi nhỏ không được tham dự hội nghị,
bèn “lấy làm xấu hổ, tức giận, tay cầm quả cam, bóp nát lúc nào không biết. Tới
khi lui về, huy động gia nô và thân thuộc hơn nghìn người, làm binh khí, đóng
chiến thuyền, viết vào cờ sáu chữ ‘Phá giặc mạnh, báo ơn vua’. Sau đối trận với
giặc, tự mình xông lên trước quân sĩ, giặc trông thấy phải tránh lui, không kẻ nào
giám đối địch. Đến khi chết, vua rất thương tiếc, tự mình làm văn tế, lại truy
phong tước vương”. Vậy, dù ĐVSKTT không nói đến trận Như Nguyệt, nhưng đã
nói đến cái chết của Hoài Văn Hầu và việc vua Trần Nhân Tông thương tiếc làm
bài văn tế, thì rõ ràng ĐVSKTT đã nói tới sự hy sinh anh dũng của Hoài Văn Hầu
tại trận Như Nguyệt, mà các sử liệu Trung Quốc đã đề cập.
Chiến thắng Tây Kết, chém đầu Toa Đô
Trong khi quân ta đang truy kích đại quân của Thoát Hoan tại sông Như Nguyệt,
thì vào ngày mồng 7 tháng 5 năm At Dậu (1285) ĐVSKTT 5 tờ 47a ghi tin thám
báo nói “Toa Đô từ Thanh Hoá kéo quân ra ( )
Ngày 17 Toa Đô cùng Ô Mã Nhi từ ngoài biển lại đánh vào sông Thiên Mạc,
muốn họp quân ở Kinh Sư để giúp lẫn nhau ( ) Ngày 20 hai vua tiến quân đóng
ở bến Đại Mang. Tổng quản nhà Nguyên là Trương Hiển đầu hàng. Ngày hôm ấy


Vậy căn cứ vào Toa Đô truyện và An Nam chí lược thì Toa Đô đã từ Thanh Hoá
kéo quân ra bình nguyên Bắc Bộ.
Nhưng những sự việc sau đó thì chúng lại không thống nhất với nhau. Toa Đô
truyện thì bảo Toa Đô đi tìm gặp Thoát Hoan, mà không gặp, trên đường về, bị
quân ta chặn ở sông Càn Mãn và Toa Đô đã tử trận tại đây. Mục Sơn xuyên của
tỉnh Bắc Ninh trong Đại Nam nhất thống chí cho rằng sông Càn Mãn là sông Thị
Cầu. Thế phải chăng Toa Đô đã chết tại trận Như Nguyệt ?
Trả lời câu hỏi này ta có tài liệu từ An Nam chí lược và ĐVSKTT. An Nam chí
lược chép quân Toa Đô đến Bái Khanh thì một trong những tướng của hắn đã trở
giáo làm phản. Đó là Lễ cước Trương. Trương dẫn quân Đại Việt tiến đánh quân
Toa Đô. Toa Đô phóng ngựa rớt xuống sông bị chém đầu. ĐVSKTT thì chép khi
vua Trần Nhân Tông và Thượng hoàng đến Đại Mang bộ, thì tổng quản nhà
Nguyên là Trương Hiển đầu hàng. Thế thì Lễ cước Trương cũng chính là Trương
Hiển. Và Đại Mang bộ chính là Bái Khanh. Chính ngày Trương Hiển đầu hàng,
quân Đại Việt do chính vua Trần Nhân Tông và Thượng hoàng chỉ huy đã thắng
lớn, chém đầu Toa Đô, rượt Ô Mã Nhi và Lưu Khuê chạy ra biển. Đạo quân phía
Nam của nhà Nguyên hoàn toàn bị tiêu diệt.
Chiến thắng Vạn Kiếp
Đồng thời với chiến thắng Tây Kết vang dội ở phía Nam, do chính vua Trần Nhân
Tông và Thượng hoàng chỉ huy, thì ở phía Bắc, chiến dịch truy kích ráo riết quân
thù dưới sự chỉ huy trực tiếp của Trần Hưng Đạo lại tiến hành. Sau chiến thắng
sông Như Nguyệt của quân Đại Việt, đại quân của Thoát Hoan đã chạy xuống Vạn
Kiếp. Ở đây chúng đã gặp quân của Hưng Đạo Vương. ĐVSKTT 5 tờ 47b đã viết:
“Ngày 20 ( ) Hưng Đạo Vương lại cùng với Thoát Hoan và Lý Hằng đánh nhau
ở Vạn Kiếp. Giặc thua, chết đuối rất nhiều. Lý Hằng đem quân hộ vệ Thoát Hoan
chạy về Tư Minh. Quân ta lấy tên độc bắn trúng vào đầu gối trái của Hằng. Hằng
chết. Tỳ tướng Lý Quán thu nhặt 5 vạn quân còn lại, lấy đồ đồng giấu Thoát Hoan
vào trong để trốn về Bắc. Đến Tư Minh, Hưng Vũ Vương đuổi theo, lấy tên độc
bắn trúng Lý Quán chết. Quân Nguyên vỡ lớn”.