TRANG TỬ VÀ NAM HOA KINH

Chương 5: Đức sung mã và tự nhiên
1

Tại nước Lỗ có người cụt chân tên là Vương Đài. Số đệ tử theo học cũng ngang
với Trọng Ni.

Thường Quí hỏi Trọng Ni:

- Vương Đài cụt mất một chân, vậy mà ở nước Lỗ bọn đệ tử đông như môn đệ của
ông. Khi đứng, hắn không giảng dạy gì cả, khi ngồi hắn cũng không nghị luận gì
cả, mà đệ tử khi tới học không biết gì cả, khi thôi học thì trí, đức sung mãn. Vậy là
có một cách dạy mà không nói, mặc nhiên mà cảm hoá được chăng? Con người đó
ra sao?

Trọng Ni đáp:

- Ông ấy là thánh nhân. Khâu tôi chưa kịp lại thăm. Tôi muốn nhận ông ấy làm
thầy, huống hồ là những người còn kém tôi. Mà nào phải riêng nước Lỗ mà thôi,
tôi còn muốn dắt cả thiên hạ lại học ông ấy nữa kia.

- Con người cụt chân ấy mà hơn ông thì chắc hơn các người thường nhiều lắm.
Đời sống nội tâm của ông ấy ra sao?[1]

Trọng Ni đáp:

- Sống, chết là việc lớn, mà ông ấy coi thường; trời đất có sập, ông ấy cũng không
bị huỷ diệt; ông ấy xét kĩ cái chân thực[2], không bị cái giả làm mê hoặc; ông ấy
biết rằng vạn vật đều biến hoá, nên giữ cái căn bản chân chính[3].


Thân Đồ Gia cụt một chân, cùng với Tư Sản nước Trịnh[7] theo học Bá Hôn Vô
Nhân. Tử Sản bảo với Thân Đồ Gia:

- Nếu tôi ra trước thì anh ở lại một chút rồi sẽ ra sau; nếu anh ra trước thì tôi ở lại
rồi ra sau.

Hôm sau, hai người cùng ngồi một phòng, chung một chiếu. Tử Sản bảo Thân Đồ
Gia:

- Chúng mình đã hẹn với nhau ai ra trước thì người kia ở lại. Bây giờ tôi muốn ra
trước, anh ở lại đây một chút được không? Anh thấy tôi là một vị đại thần cầm
quyền mà anh không tránh tôi, bộ anh ngang hàng với viên đại thần cầm quyền ư?

Thân Đồ Gia đáp:

- Ở trong nhà thầy mà có đại thần cầm quyền nữa ư? Anh tự khoe như vậy thì chỉ
tỏ rằng anh kém người khác thôi[8]. Tôi nghe nói: “Gương mà sáng thì không bị
bụi đóng vào; nếu bị bụi đóng vào thì gương bị mờ. Ở với hiền nhân lâu thì không
còn lầm lỗi nữa”. Nay anh học đạo của thầy, noi gương thầy[9], mà còn ăn nói như
vậy, chẳng phải là lầm ư?

- Anh đã tàn tật như vậy mà còn đòi tranh hiền với vua Nghiêu. Xét hành vi của
anh đi[10], không đủ cho anh phản tĩnh sao?

- Nhiều người không nhận lỗi của mình, tự cho bị chặt chân là oan; nhưng rất ít
người nhận lỗi của mình mà tự cho rằng mình không đáng còn giữ hai chân. Biết
rằng sự thể không làm sao khác được mà vui lòng thuận mệnh, chỉ bậc hiền đức
mới được như vậy. Ai mà đi ngang qua đường bắn của ông Nghệ[11] thì thế nào
cũng bị một mũi tên, may mà thoát được là người mạng tốt đấy. Nhiều người còn
cả hai chân, mỉa mai tôi. Trước kia tôi nổi giận lên, nhưng từ khi lại học thầy thì

nào, thân thể còn vẹn toàn như các anh lại không chịu cố sức học tập.

Người cụt ngón chân đó kể lại chuyện ấy cho Lão Đam nghe; rồi hỏi:

- Khổng Khâu chưa là bậc chí nhân ư? Sao mà dạy nhiều học trò [để cầu danh]
như vậy?[13] Hình như ông ấy dùng những lời kì quái, nguỵ biện để được danh
tiếng, không hiểu rằng một bậc chí nhân chỉ coi cái đó là gông, cùm mà thôi.

Lão Đam đáp:

- Sao ông không giảng cho ông ấy hiểu rằng sống với chết chỉ là một, cái khả[14]
và cái bất khả thì cũng như nhau, như vậy may ra cởi được gông cùm cho ông ấy?

- Trời phạt ông ấy như vậy rồi, làm sao tôi cởi gông cùm cho ông ấy được.

4

Vua Ai Công nước Lỗ bảo Trọng Ni:

- Nước Lỗ có một người [tên là Đà] xấu như quỉ, người ta gọi nó là thằng quỉ
Đà[15]. Người đàn ông nào ở chung với hắn, hễ xa hắn là nhớ. Thiếu nữ nào đã
trông thấy hắn rồi thì về thưa với cha mẹ thà làm vợ bé hắn còn hơn là vợ cả một
người nào khác. Số thiếu nữ đó có trên một chục.

Không hề nghe hắn xướng xuất[16] điều gì, chỉ thấy hắn phụ hoạ thôi. Hắn không
có quyền vị gì để cứu mạng cho ai, cũng không có tiền cứu đói cho người khác,
mà lại xấu xí làm cho mọi người phát sợ. Hắn chỉ phụ hoạ chứ không xướng xuất
mà kiến thức của hắn không vượt khỏi phạm vi trong nước[17] [nghĩa là không
rộng gì], ấy thế mà đàn ông đàn bà bu lại chung quanh hắn, chắc hắn phải có gì
khác người. Trẫm triệu hắn tới xem, quả thực nó xấu xí phát sợ. Hắn ở với trẫm.


- Tử sinh, đắc thất, cùng đạt, giàu nghèo, hiền ngu, chê khen, đói khát, nóng lạnh,
đó là những biến hoá của sự vật, sự chuyển vận của luật trời như ngày rồi đến
đêm, mả không ai biết gốc ở đâu. Ai đạt được lẽ ấy, thì tâm thần không bị hỗn
loạn, ngày đêm giữ được cái khí thuần hoà, ung dung, vui vẻ như khí xuân mà
thích ứng với mọi sự biến hoá. Như vậy có cái tài toàn vẹn.

- Thế nào là đức không hiện ra?

- Nước thật yên lặng rồi thì mực nước bình[19], vì vậy mà nó có thể làm chuẩn tắc
cho mọi việc; nó giữ được mực của nó ở trong mà không tràn ra ngoài. Có đức tức
giữ được sự điều hoà hoàn toàn. Đức không hiện ra, nên không ai rời mình được.

Sau đó, một hôm Ai Công hỏi [một môn đệ của Trọng Ni là] Mẫn Tử Khiêm:

- Khi mới lên ngôi, trẫm giữ kỉ cương mà dắt dân, lo cho đời sống của dân, tự cho
như vậy là thông đạt lắm rồi. Nay nghe lời của bậc chí nhân [tức Trọng Ni], trẫm
ngại rằng mình không thực có đức, đã khinh suất mà làm hại nước. Trẫm với
Khổng Khâu không phải là vua tôi, chỉ là bạn bè lấy đức giao du với nhau thôi.

5

Một người gù, chân quẹo, không có môi, lại thuyết vua Linh Công nước Vệ. Nhà
vua thích quá tới nỗi thấy người nào bình thường cũng chê là cổ ngẳng. Một người
có một cái bướu lớn như cái hủ ở cổ lại thuyết vua Hoàn Công nước Tề, nhà vua
thích quá tới nỗi thấy người nào bình thường cũng chê là cổ ngẳng.

Vậy có đức lớn thì có thể làm cho người khác quên hình thể xấu xa kì quái của
mình đi. Người nào không quên cái đáng quên [tức hình thể], mà quên cái không
đáng quên [tức cái đức], người đó mới thực là quên[20] [nghĩa là không nhớ cái gì


- Nhưng đã là người thì làm sao không có tình cho được?

Trang tử đáp:

- Cái ông gọi là tình đó, tôi không gọi nó là tình[26]. Tôi bảo vô tình là thế này:
không để yêu, ghét làm thương tổn thiên tính, cứ theo luật tự nhiên, đừng làm gì
thêm cho đời sống cả[27].

- Đừng làm gì thêm thì làm sao bảo tồn được thân thể?

- Đạo cho ta dong mạo ấy, trời cho ta hình thể ấy, thì đừng để cho sự yêu, ghét làm
thương tổn thiên tính. Hiện nay ông hướng tinh thần vào ngoại vật làm lao khổ
tinh lực ông, dựa vào cây mà biện luận, gục vào cái án mà ngủ[28]. Trời cho ông
hình hài mà ông dùng nó để phiếm luận về “cứng và trắng”[29].

NHẬN ĐỊNH

Sáu bài thì năm bài đầu dùng những nhân vật tưởng tượng, kì quái: cụt một chân,
cụt năm ngón chân, gù lưng, không môi… mà cảm hoá được nhiều người, để tỏ
rằng thân thể không đáng kể gì cả, tinh thần mới quan trọng. Người nào có đức
thật cao thì chẳng làm gì cả, cũng được người khác quí mến, quên hình dáng xấu
xa ghê tởm của mình đi nữa.

Cái đức đó là đức tự nhiên, nghĩa là giữ thiên chân, theo thiên tính, không bận
tâm đến sinh tử, thị phi, đắc thất, đói khát, nóng lạnh… vì tất cả những cái này chỉ
là những biến hoá của sự vật, sự chuyển vận của luật trời (bài 4), coi thân thể
mình như chỗ cư ngụ tạm (mất một chân cũng như mất một cục đất), coi thanh sắc
là ảo tưởng; trút bỏ hết thế tình, không dùng đến trí tuệ, lễ tín, đức huệ, cũng
không chế tạo, sản xuất một cái gì (bài 5) (như vậy là được trời nuôi), mà cũng

[11] Tức Hậu Nghệ, một người đời Hạ (có sách bảo là đời Đường Nghiêu), bắn rất
giỏi.
[12] Nguyên văn: chủng là đi bằng gót chân.
[13] Nguyên văn: bỉ hà tân tân dĩ học tử vi? Có sách dịch là: Sao ông ấy hâm hở
học ông như vậy? Lại có sách dịch: Sao ông ấy đi đâu cũng tự khoe là một học giả
như vậy?
[14] Khả là cái nên làm, hoặc cái có thể được.
[15] Nguyên văn: Ai Đài Đà. Có sách cho Ai Đài là tên họ, có sách bảo ai đài là
rất xấu xí.
[16] L.K.h. dịch là cất tiếng ca hát.
[17] Nguyên văn: tri bất xuất hồ tứ vực; có sách giảng là danh tiếng không ra khỏi
nước.
[18] Có sách dịch là: vui cái ngôi vua này với ai?
[19] Tức thăng bằng.
[20] Nguyên văn: nhân bất vong kì sở vong, nhi vong kì sở bất vong, thử vị thành
vong. Có người giảng là: Người nào quên thân thể mình là không quên gì cả, chỉ
người nào không quên thân thể mà quên cái đức, thì mới thực là quên. Có sách
giảng là: người nào không quên thân thể mình mà quên cái đức của mình mới thực
là quên mình. L.K.h. dịch là: người nào làm cho người khác quên sự hoàn toàn của
mình, người đó đạt được sự toàn phúc.
[21] Hoặc cái mầm ác, vì thời Trang tử có lẽ chưa phân biệt chữ nghiệt có chữ tử
với chữ nghiệt có chữ mộc ở dưới; hai chữ ấy dùng thay nhau.
[22] Vì chế tạo thì phải bán. Mà thời đó người ta khinh thương mại.
[23] Sách in nhầm là kéo. Keo: chữ Hán là giao 膠 (chất dính).
[24] Tiếp dẫn: chữ Hán là án 按, Nguyễn Duy Cần dịch là tiếp nối.
[25] Tức âm dương.
[26] Nguyên văn: Thị phi ngô sở vị tình dã. L.K.h. dịch là: quan niện thị phi đó là
tình.
[27] Nguyên văn: bất ích sinh. L.K.h. dịch là: đừng lạm dụng, lợi dụng đời sống.
H.C.H. dịch là: đừng làm gì để thêm vào cái bản tính tự nhiên. Tôi cho rằng ba