Đề án Kinh tế chính trị
Lời nói đầu

Phát triển kinh tế là vấn đề quan trọng nhất từ trớc tới nay của xã hội loai ngời.
Kể từ khi con ngời xuất hiện , xã hội loài ngời đã trải qua và hình thành xã hội :
cuộc sống nguyên thuỷ , chiếm hữu nô lệ , phong kiến , t bản chủ nghĩa và đỉnh
cao đang huớng tới xã hội chủ nghĩa . Tơng ứng với mỗi tình thái xã hội trong
một hình thái kinh tế mang nét đặc trng riêng . T bản chủ nghĩa cũng vậy , đây
là một giai đoạn mà của cải vật chất của xã hội đợc sản xuất ra nhiều hơn tất cả
các giai đoạn trớc cộng lại . Một giai đoạn chứng kiến bao sự biến đổi cả về mặt
chất lẫn về mặt lợng của xã hội loài ngời : kinh tế , khoa học kĩ thuật , chính trị ,
văn hoá ... Tuy nhiên trong giai đoạn này cũng là một giai đoạn phát triển còn
nhiều thiếu sót nh phân biệt giàu nghèo , khủng hoảng king tế , chiến tranh bất
công bằng trong xã hội ... Từ những khuyết tật đó , con ngời muốn hớng tới một
xã hội ở đó con ngời có quyền bình đẳng , không còn đói nghèo và áp bức bóc
lột , vật chất sản xuất ra có thể đáp ứng mọi nhu cầu của con ngời... đó chính là
chế độ xã hội chủ nghĩa.
Nhng liệu xã hội tiến lên cộng sản chủ nghĩa bằng con đờng nào và trong
bao lâu , đây là một bài toán nan giải đã đang và sẽ đặt ra với tất cả nhân loại.
Để tiến lên xã hội chủ nghĩa thì cần phải trải qua hai giai đoạn : đó là giai đoạn
chủ nghĩa xã hội và giai đoạn chủ nghĩa cộng sản. Hiện nay nớc ta đang ở trong
thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội ; một thời kì mang tính chất quá độ, cái mới
thì cha thành cái cũ thì ch hoàn toàn dứt bỏ , thời kí này có sự giao nhập của
nhiều t tởng . Dới ngọn cờ của Đảng là kim chỉ nam la Mác - Lê nin và t tởng
Hồ Chí Minh chúng ta cúng khong thể đốt cháy giai đoạn hay phủ nhận hoàn
toàn những thành tựu mà chủ nghĩa t bản đạt đợc , nhất là c3 chủ nghĩa t bản
nhà nớc . Theo Lênin thì trong giai đoạn quá độ lên xã hội chủ nghĩa , chúng ta
không thể vứt bỏ hoàn toàn chủ nghĩa t bản nhà nớc mà phải thấy đợc những
điểm mạnh của nó dể phát huy.
Sau sự sụp đổ của Liên xô và các nớc Đông Âu , hệ thống các nớc theo
chủ nghĩa xã hội bị ảnh hởng rất lớn . Tuy nhiên Đảng và nhân đân Việt Nam

cuộc nội chiến với nền kinh tế lâm vào tình trang khủng hoảng trầm trọng :
Thiếu lơng thực , thiếu năng lợng , sản xuất đình đốn , nông dân nghèo đói ,
khối liên minh công nông có nguy cơ tan vỡ ... thì chỉ sau một thời gian ngắn
hầu hết các ngành đều đã đạt và vợt mức trớc chiến tranh , nền kinh tế đợc phục
hồi dần , nhân dân hăng hái thi đua lao động sản xuất . Nớc Nga nh đợc thổi
một luồng sinh lực mới kể từ khi chính sách kinh tế mới ra đời . Thực tiễn đó đã
bác bỏ những kể thù của Nhà nớc Xô viết và những bọn hoài nghi khách coi
chính sách kinh tế mới nh là một chính sách quay về chủ nghĩa t bản .
Khi kế thừa những lý luận của Mác- Anghen , Lê Nin đã nói đến một thời
kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đặc điểm nổi bật của thời kỳ này là những nhân
tố của xã hội mới và những tàn tích của xã hội cũ tồn tại đan xen lẫn nhau , đấu
tranh với nhau trên mọi lĩnh vực của đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá, xã
hội , t tởng , tập quán trong xã hội ... trong giai đoạn này, cha có một lực lợng
nào thắng thé tuyệt đối , có nghĩa là việc tiếp tục áp dụng phơng thức sản xuất
và phân phối cộng sản chủ nghĩa là một sai lầm đáng tiếc và ngay giai đoạn
thấp của Chủ nghĩa cộng sản chúng ta cũng không thể đạt tới đợc .
Sự thiên tài của Lê Nin đợc thểhiện ở việc ngời đã nhận ra sự ấu trĩ ấy và đã
phát triển ngay lý luận của Mác khi cách mạng Xã hội Chủ nghĩa mới giành đợc
thắng lợi chỉ trong một thời gian rất ngắn . Lênin nhấn mạnh việc cần phải xác
định xem mình đang ở giai đoạn nào của quá trình phát triển. Những xí nghiệp
3
Đề án Kinh tế chính trị
nhỏ trớc đây bị Quốc hữu hoá nay cho t nhân thuê hay mua lại đẻ kinh doanh tự
do , chủ yếu là xí nghiệp sản xuất hàng tiêu dùng . Cho phép mở rộng trao đổi
hàng hoá giữa thành thị và nông thôn , giữa công nghiệp và nông nghiệp cho th-
ơng nhân đợc tự do hoạt động ( chủ yếu là bán lẻ ) để góp phần khôi phục kinh
tế thay thế chính sách trng thu lơng thực bằng chính sách thuế lơng thực . Theo
chính sách này ngời nông dân phải nộp thuế lơng thực với một mức cố định
trong nhiều năm . Mức thuế này căn cứ vào điều kiện tự nhiên của đất đai canh
tác . Nói cách khác thuế nông nghiệp chính là địa tô mà ngời nông dân canh tác

kiểu sản xuất hàng hoá và vận động theo các quy luật kinh tế hoàng hoá , kinh
tế thị trợng . Giai cấp vô sản lãnh đạo cần thiết phải biết sử dụng tốt các quan hệ
hàng - tiền , các phạm trù kinh tế của sản xuất hàng hoá để thực hiện đợc mục
đích của mình . chính sách kinh tế mới ( NEP ) ra đời . Vậy thực chất của chính
sách này là nh thê nào và nó có u điểm gì hơn so với chính sáchsách cộng sản
thời chiến.
Có thể khái quát toàn bộ nội dung của chính sách kinh tế mới thành chính
sách phát triển mạnh mẽ lực lợng sản xuất , đặc biệt đối với một nớc tiểu nông
quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đây đợc coi là nhiệm vụ cơ bản và bức thiết nhất ,
phù hợp với cơng lĩnh mà Đảng đã đề ra .
Chúng ta biết rằng bất cứ một lí luận nào đa ra đều phải dựa trên những cơ
sở thực tế khách quan . Nớc Nga lúc bấy giờ là một nớc trung nông , nông dân
chiếm đại đa số nhng sau chiến tranh nó lại rơi vào tình trạng thiếu lơng thực
trầm trọng , nạn đầu cơ tích trữ lúa mì gia tăng khiến cho chính phủ không thể
kiểm soát đợc tình hình . Các hoạt động sản xuất đều bị đình trệ , toàn bbộ nền
đại công nghiệp bị phá huỷ toàn bbộ sau chiến tranh , công nhân thiếu việc
làm , thiếu lơng thực , đời sống hết sức khó khăn . Kể cả đối với một nớc giàu
nhất và phát triển nhất thì sau cuộc chiến tranh đế quốc tàn phá cũng chỉ có thể
khôi phục đợc nền đại sản xuất công nghiệp sau nhiều năm . Vậy với một nớc
tiểu nông , giải pháp tối u để khôi phục nền kinh tế phải chăng là cải thiện đời
sống của ngời nông dân và nâng cao lực lợng sản xuất của họ , đồng thời trong
một chừng mực nào đó có thể khôi phục nền tiểu công nghiệp để giúp đỡ ngay
một phần nào đó cho nền king tế nông dân ?
Lênin khẳng định
((
phải bắt đầu đầu t nông dân , ngời nào không hiểu
điều đó , ngời nào có ý đa vấn đề nông đân lên hàng đầu nh thế là một sự từ bỏ
hoặc tơng tự nh sự từ bỏ chuyên chính vô sản , thì chẳng qua là vì ngời đó
5
Đề án Kinh tế chính trị

chính của mình , giai cấp vô sản chỉ có thể thừa nhận cho chủ nghĩa t đợc phát
triển ở một chừng mực nào đó . T bản t nhân cần phải đợc phát triển theo sự
điều tiết của Nhà nớc , và điều đó tất dẫn đến sự ra đời của chủ nghĩa t bản Nhà
nớc .
Một nguyên nhân nữa dẫn đến sự ra đời của chủ nghĩa t bản nhà nớc là ở
ngay tình trạng sản xuất của nớc Nga lúc bấy giờ . Mác và Anghen dự báo
6
Đề án Kinh tế chính trị
rằng : Cách mạng vô sản và do đó chủ nghĩa xã hội và Chủ nghĩa cộng sản sẽ nổ
ra và thắng lợi cùng một lúc , hoặc trong phần lớn các nớc t bản tiên tiến ở tây
âu . Thế nhng nớc Nga là một nớc t bản trung bình - theo cách đánh giá của
Lênin - đang muốn tiến lên con đờng chủ nghĩa xã hội . Nó không phải là nớc
Anh xã hội chủ nghĩa hay nớc Đức xã hội chủ nghĩa . Vì vậy nếu chỉ muốn
không thôi mà không có nền tảng kinh tế vững chắc thì con đờng tiến lên chủ
nghĩa xã hội đột phá vào tơng lai là một điều không tởng . Lênin nói rõ thêm
không có kĩ thuật t bản chủ nghĩa đựoc xây dựng trên những trên những phát
minh mới nhất của khoa học hiện đại thì không thể nói đến chủ nghĩa xã hội đ-
ợc . Nhiệm vụ của chính quyền vô sản Nga là hết sức nặng nề . Làm sao để nớc
Nga vốn lạc hậu về khoa học kĩ thuật , trình độ dân chí thấp lên một nớc có
trình độ khoa học kĩ thuật phát triển , khoa học kĩ thuật tiến tiến khi mà đại đa
số nhân dân là nông dân nghèo chỉ có biết sản xuất nông nghiệp . Mối quan hệ
giữa công nghiệp và nông nghiệp , nông dân với công nhân không chỉ mang
tính chất một chiều mà ngời nông dân cũng cần những sản phẩm , hàng hoá của
công nghiệp và thủ công nghiệp, điều đó sẽ kích thích cả công nghiệp và nông
nghiệp phát triển . Thế nhng sau chiến tranh nớc Nga còn lại gì ?
Chỉ nh " một ngời bị đánh gần chết ... và may mà nó vẫn có thể chống
nạng mà đi đợc " . Không có bất kỳ sự ủng hộ của cách mạng xã hội chủ nghĩa
ở một nớc hay một số nớc nào, nuớc Nga phải dựa vào nỗ lực của mình là chính
nhng điều đó vẫn chua đủ . Dân tộc Nga cần phải dựa vào thời đại để tồn tại , để
xây dựng lý tởng của mình . Trong khi chủ nghĩa t bảnvẫn mạnh thì tại sao ta

sách đó bchẳng hạn nh vấn đề quan hệ hàng hoá - tiền tệ , nguyên tắc liên minh
công nông , sử dụng nền kinh tế nhiều thành phần .
Chính sách kinh tế mới đợc quán triệt trong các ngành kinh tế và lấy việc
khôi phục nông nghiệp làm nhiệm vụ hàng đầu , là vấn đề cấp bách trớc mắt .
Đến cuối xuân năm 1922 , Liên Xô đã vợt qua đợc nạn đói và đếnnăm 1925 ,
nông nghiệp Liên Xô đã vợt mức trớc chién tranh .
Tổng sản lợng công nghiệp năm 1925 so với năm 1913 mới đặt 75.5%. tuy
nhiên ngành iện và cơ khí chế tạo vợt mức trớc chiến tranh , nhiều xí nghiệp
công nghiệp nhẹ và công nghiệp thực phẩm đã đặt và vợt mứ trớc chiến tranh .
Trong việc thực hiện chính sách kinh tế mới , Lênin coi thơng nghiệp là mắt
8
Đề án Kinh tế chính trị
xíchtrong chuỗi dây xích các sự biến lịch sử mà Nhà nớc phải đem toàn lực ra
mà nắm lấy nó . Do đó thơng nghiệp đã đợc tăng cờng mạnh mẽ .
II-Chủ nghĩa t bản nhà nớc
1.Khái niệm:
Chủ Nghĩa T Bản là một hình thái kinh tế xã hội lớn của xã hội loài ng-
ời với các giai đoạn phát triển khác nhau.Chủ Nghĩa T Bản Nhà Nớc là một
trong những giai đoạn lịch sử quan trọng của Chủ Nghĩa T Bản .Không một ai
có thể phủ nhận thành quả của Chủ Nghĩa T Bản đã đạt đợc ,đó là một bứơc
ngoặt của lịch sử.
C.Mac đã có nhận xét xác đáng rằng trong vòng cha đầy một thế kỷ
thống trị của mình Chủ Nghĩa T Bản đã tạo ra một mức sản xuất khổng lồ bằng
tất các thế hệ loài ngời trớc đó đã tạo ra .Từ lúc xuất hiện loài ngời ,họ đã sốnng
lâu dài trong nền sản xuất nhỏ lạc hậu,phân tán ,năng xuất vô cùng thấp kém,
không bảo đảm tái sản suất giản đơn.Từ đầu thế kỷ XVI đến nay,lần đầu tiên
trong lịch sử ,Chủ Nghĩa T Bản đã chuyển nền sản xuất nhỏ lên nền sản xuất lớn
với đặc trng về chất so với sản xuất nhỏ.Sự thắng lợi này diễn ra đầu tiên ở nớc
Anh rồi lần lợt sang các nớc Pháp ,Đức, và các n ớc khác . Cùng với đà phát
triển của lực lợng sản xuất ,quá trình xã hội hoá sản xuất cũng đạt đợcnhỡng b-

đầy đủ nhất cho Chủ Nghĩa Xã Hội ,là phòng chờ đi vào Chủ Nghĩa Xã Hội mà
giữa nấc thang đó với nấc thang Chủ Nghĩa Xã Hội không còn một nấc thang
nào nữa cả .Nh vậy xã hội cộng sản chỉ có thể xuất hiện một cách tự nhiên khi
những tiền đề vật chất và tiền đề xã hội đợc chuẩn bị đầy đủnhất , một phòng
chờ lý tởng cho Chủ Nghĩa Xã Hội đã sẵn sàng.
Nhng thắng lợi của Cách Mạng Tháng 10 Nga không xuất phát từ tiền đè
nói trên.Là một nớc t bản phát triển trung bình và còn nhiều mặt hạn che , nớc
Ngak có cơ sở vật chất kĩ thuật , không có lực lợng sản xuất phàt triển nhằm tạo
tiền đề vật chất cho Chủ Nghĩa Xã Hội ra đời .Chính vì vậy nó không thể quá
độ trực tiếp lên Chủ Nghĩa Xã Hội mà phải lấy mô hình gián tiếp đi lên Chủ
Nghĩa Xã Hội .ngời nói trong bối cảnh đó ,phải biết bắc chiếc cầu nhỏ xuyên
qua Chủ Nghĩa T Bản lên Chủ Nghĩa Xã Hội ,đó là Chủ Nghĩa T Bản Nhà nớc
_một sự trở lại con đờng phát triển hợp quy luật kinh tế.
10
Đề án Kinh tế chính trị
Khi LÊ_NIN đã đa quan niệm về Chủ Nghĩa T Bản nhà nớc ,đã có rát
nhiều ngời hoang mang giao động .ngay cả bản thân LÊ_NIN cũng bất ngờ về
thứ Chủ Nghĩa T Bản Nhà nớc không ai dự kiến này .Mọi ngời cho rằng
Chủ Nghĩa T BảnNhà nớc là Chủ Nghĩa T Bản ,và ta có thể cần hiểu nh thế
thôi .LÊ-nin đã thuyết phục mọi ngời rằng đó là cách hiểu kinh viện ,sai lầm vi
rơi vào cái bệnh trí thức và chủ nghĩa tự do .bây giờ muốn xây dựng thành công
Chủ Nghĩa Xã Hội thì chúng ta phải thẳng thắn thừa nhận rằng toàn bộ quan
điểm của chúng ta về Chủ Nghĩa Xã Hội đã thay đổi về cơ bản.Theo
LÊN_NiN,Chủ Nghĩa Xã Hội Nhà nớc là sản phẩm của sự can thiệp tích cực
của nhà nớc và hoạt động của các xí nghiệp t bản .Nếu là nhà nớc t sản thì Chủ
Nghĩa T Bản Nhà nớc phucv vụ lợi ích giai cấp t sản,nếu là nhà nớc Xã hội chủ
nghĩa thì phục vụ cho lợi ích giai cấp công nhân và nhân dân lao động.
Trong thời kì quá độ lên Chủ Nghĩa Xã Hội ,Chủ Nghĩa T Bản Nhà nớc
mang tính chất đặc biệt đó là tính chất chính trị nhà nớc thay đổi ,nhà nớc Xã
hội chủ nghĩa Nhà nớc của dân do dân ,vì dân .Nhà nớc này có trong tay một

chuyển giao khoa học kỹ thuật,công nghệ ,khoa học kinh tế và quản lý kinh tế ở
các nớc t bản tiên tiến.
-Việc coi trọng lợi ích kinh tế ,hiệu quả kinh tế thông qua việc nhà nớc vận
dụng cơ chế thị trờng với t cách là động lực kinh tế của sự phát triểnnề kinh tế
quốc dân.
Từ các khía cạnh trên có thể quan niệm sự hình thành và phát triển Chủ Nghĩa
T Bản.Nhà nớc trong thời kỳ quá độ lên Chủ Nghĩa Xã Hội ,về nội dung gắn
liền với 3 mức độ:
-ở mức cao nhất và toàn diện nhất , Chủ Nghĩa T Bản Nhà Nớc đợc quan
niệm nh là một hình thức kinh tế-xã hội quá độ
-ở mức hẹp và thấp hơn ,Chủ Nghĩa T Bản Nhà Nớc đợc quan niệm là một
chính sách,một công cụ mà nhà nớc Xã Hội Chủ Nghĩa dùng để điều tiết và
quản lý hoạt động của các thành phần kinh tế ,nhất là kinh tế t bản t nhân trong
thời kỳ quá độ lên Chủ Nghĩa Xã Hội .
-Dới góc nhìn kinhtế,Chủ Nghĩa T Bản Nhà Nớc đợc quan niệm là các hình
thức kinh tế trung gian quá độ.Các hình thức này dựa trên hình thức sở hữu hỗn
hợp giữa kinh tế nhà nớc và kinh tế t bản t nhân trong và ngoài nớc.
12
Đề án Kinh tế chính trị
2.Điều kiện thực hiện Chủ Nghĩa T Bản nhà nớc và việc sử dụng có hiệu
quả hình thức này.
Bản thân Chủ Nghĩa T Bản không thể tự nó phát triển trong lòng chế độ Xã
Hội Chủ Nghĩa dù rằng sự phát triển của nó có là khách quan ,tất yếu đi chăng
nữa.Vì vậy muốn duy trì Chủ Nghĩa T Bản Nhà Nớc thì chính quyền vô sản
phải tạo ra các điều kiện để thứ Chủ Nghĩa T Bản nàycó thể tồn tại và phát
triển.Việc sử dụng sao cho có hiệu quả hình thức kinh tế T bản Nhà Nớccũng là
một vấn đề cần đợc quan tâm .
Theo lý luận của V.I.Lênin về Chủ Nghĩa T Bản Nhà Nớc thì Chủ Nghĩa T
Bản Nhà Nớc là sản phẩm của sự can thiệp tích cực của nhà nớc vào hoạt động
trong các xí nghiệp t bản.Vậy muốn Chủ Nghĩa T Bản Nhà Nớc ra đời thì điều

giữa giai cấp công nhân và nhà nớc của họ với nhà nớc t bản .Kinh tế t bản nhà
nớc là một kiểu tổ chức kinh tế do nhà nớc của họ với các nhà t bản.Kinh tế t
bản nhà nớc là một kiểu tổ chức kinh tế do nhà nớc của giai cấp công nhân chủ
động tạo ra để khai thác ,thu hút các nguồn lực định hớng các thành phần kinh
tế khác phát triển theo con đờng Xã Hội Chủ Nghĩa .Khi áp dụng Chủ Nghĩa
T Bản Nhà Nớc vào nền kinh tế Nga thì Chủ Nghĩa T Bản sẽ có điều kiện phát
triển trong lòng một nớc đi theo định hớng Xã Hội Chủ Nghĩa .và nh vậy thì
Chủ Nghĩa T Bản hay giai cấp vô sản sẽ chiến thắng? Liệu rằng nhà nớc vô sản
có khống chế đợc các nhà t sản mà phát triển theo những định hớng ,kế hoạch
mà mình đặt ra hay không hay lại bi lật đổ và bị chế nhạo.ở đây vai trò của nhà
nớc là rất to lớn .Để định hớng sự phát triển của Chủ Nghĩa T Bản theo chế độ
Xã Hội Chủ Nghĩa thì nhà nớc vô sản không chỉ đơn thuần đóng vai trò ngời
quản lý,điều hành kinh tế quốc dân mà còn phải có thực lực kinh tế làm cơ
sở .Do đó nhà nớc cần trực tiếp đầu t vào những lĩnh vực , những ngành trọng
yếu , những vị trí pháo đài ,huyết mạch của nền kinh tế quốc dân nh: kết
cấu hạ tầng kinh tế xã hội , hệ thống tài chính ngân hàng, quốc phòng an ninh
Nhà nứơc vô sản tác động đến quá trình tuần hoàn TB thông qua các chính
sách về thuế

14