Đề tài:
Lý luận của lê nin về chủ nghĩa t bản nhà nớc trong thời kỳ quá độ lên
chủ nghĩa xã hội và sự vận dụng lý luận đó ở việt nam hiện nay
A. phần mở đầu
V.I.Lênin là ngời Mac-Xit đầu tiên đã có công nghiên cứu sâu sắc vấn
đề Chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong rất nhiều tác phẩm của mình, xay dựng nên
những nền tảng lý luận về Chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong điều kiện chuyên
chính vô sản. Và đã áp dụng lý luận này vào nớc Nga sau thời kỳ cộng sản thời
chiến.
Sau khi thấy rõ sự thất bại trong cái ý định dùng phơng pháp xung
phong, nghĩa là dùng con đờng ngắn nhất, nhanh nhất, trực tiếp nhất để thực
hiện việc sản xuất và phân phối theo nguyên tắc xã hội chủ nghĩa, cùng với
tình hình chính trị lúc đó Lênin nhận thấy cần phải rút lui về vị trí của chủ
nghĩa t bản Nhà nớc, cần phải chuyển từ xung phong sang bao vây. Sự
chuyển đổi ấy đợc đánh dấu bằng chính sách kinh tế mới (N.E.P).
Khi chuyển sang NEP, Lênin đã thẳng thắn thừa nhận Toàn bộ quan
điểm chủ chúng ta về chủ nghĩa xã hội đã thay đổi về cơ bản. Lênin nhấn
mạnh rằng, chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở trong một nớc mà chính quyền thuộc về
t bản, và chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở trong một Nhà nớc mô sản, đó là hai khái
niệm khác nhau. Lênin còn chỉ rõ chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong điều kiện
Nhà nớc vô sản không những là một hiện tợng mới mà còn là Một điều hết
sức bất ngờ, Không ai dự kiến. Ngời nói : Trong một nớc tiểu nông, trớc
hết các đồng chí phải bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc, đi xuyên qua chủ
nghĩa t bản Nhà nớc tiến lên chủ nghĩa xã hội, đây là một bớc lìu chiến lợc,
đúng hơn là trở lại con đờng phát triển hợp kinh tế.
Bằng nhiều luận cuả Lênin đi tới sự khẳng định rằng chủ nghĩa t bản
Nhà nớc dới chính quyền Xô viết Nga thời ấy là điều cần thiết và có lợi, chẳng
những Không đáng sợ, mà đáng mong đợi đến mức nếu không nói đến nó thì
Đó không phải vì chúng ta mạnh và thông minh, mà vì chúng ta kém và dốt.
1
Lý luận về chủ nghĩa t bản Nhà nớc của Lênin không phải đợc hình

1. Những t tởng của Lênin về chủa nghĩa t bản Nhà nớc trong hệ
thống chính sách kinh tế mới (N.E.P).
Sau cuộc thí nghiệm trực tiếp xây dựng chủ nghĩa xã hội trong những
điều kiện khó khăn cha từng thâý, trong điều kiện nội chiến, trong điều kiện
giai cấp t sản buộc nớc Nga Xô Viết phải tiến hành cuộc đấu tranh ác liệt thì
đến mùa xuân năm 1921, những ngời cộng sản Nga đã nhận thấy rõ là cha nên
xây dựng trực tiếp chủ nghĩa xã hội, mà trong nhiều lĩnh vực kinh tế cần phải
lùi về phía chủ nghĩa t bản Nhà nớc, từ bỏ biện pháp tấn công chính diện và bắt
đầu chuyển sang một cuộc bao vây lâu dài, không thích thú, khó khăn và gian
khổ. Sự chuyển đổi ấy đợc đánh dấu bằng Chính sách kinh tế mới.
Toàn bộ nội dung chính sách kinh tế có thể đợc khái quát thành chính
sách phát triển mạnh mẽ lực lợng sản xuất, đặc biệt đối với một nớc tiểu nông
quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Thực chất của chính sách kinh tế mới có thể nói gọn ở hai điểm : một là,
Nhà nớc vô sản cho phép những ngời sản xuất nhỏ đợc tự do buôn bán, hai là,
đối với những t liệu sản xuất của đại t bản, Nhà nớc vô sản áp dụng một số
nguyên tắc của chủ nghĩa t bản Nhà nớc. Lênin nói rõ việc trao đổi hàng hoá
đợc coi là đòn chủ yếu của chính sách kinh tế mới, đợc đặt lên hàng đầu.
Để thực hiện chủ nghĩa xã hội ở một nớc mà tiểu nông chiếm tuyệt đại
bộ phận dân c, theo Lênin cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa chỉ có theer thắng
lợi triệt để với hai điều kiện.
Điều kiện thứ nhất là có sự ủng hộ kịp thời của cách mạng XHCN ở một
nớc hay ở một số nớc tiên tiến. Về điều kiện này, Lênin cho rằng, tuy đã làm
nhiều hơn trớc để có đợc điều kiện ấy song cho đến lúc ấy vẫn còn cha đủ để
cho điều kiện ấy trở thành hiện thực.
Điều kiện thứ hai là sự thoả thuận gia giai cấp vô sản đang thực hiện sự
chuyên chính của mình hoặc đang nắm chính quyền Nhà nớc với đại đa số
nông dân vì lợi ích của hai giai cấp mà hai giai cấp đó có sự khác nhau xa.
Nhng phải thoả thuận đợc với nông dân thì mới duy trì đợc chính quyền của
3

hàng hoá nàu trao đỏi với nông sản hàng hoá khác, điều đó dữ không kích
thích nông dân, nông nghiệp phát triển. Phải có hàng hoá mà nông dân cần.
Mà muốn có những hàng hoá đó phải dựa vào sự phát triển thủ công nghiệp và
công nghiệp. Nhng tỷong một nớc bị tàn phá kiệt quệ sau 7 năm chiến tranh,
4
tuyệt đại đa số nhân dân là nông dân cũng bị phá sản sẽ không giải quyết đợc
ngay vấn đề này nêú không có sự giúp đỡ cảu t bản.
Lênin nói rõ : có sự giúp đỡ của t bản nớc ngoài. Theo Lênin cần phải
du nhập chủ nghĩa t bản từ bên ngoài bằng những hợp đồng buôn bán với
các nớc t bản lớn, bằng chính sách tô nhợng, tóm lại bằng những hình thức
khác nhau của chủ nghĩa t bản Nhà nớc.
2. Vai trò của chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong thời kỳ quá độ lên chủ
nghĩa xã hội.
Từ điều kiện thực tế của nớc Nga không cho phép đi trực tiếp lên chảu
nghĩa xã hội mà phải xuyên qua chủ nghĩa t banr Nhà nớc tiến lên chủ nghĩa
xã hội. Nớc Nga là một nớc chậm tiến ở Châu Âu cho nên nớc Nga mới chỉ có
nguyện vọng kiên quyết tiến lên con đờng xã hội chủ nghĩa mà cha có nền
móng kinh tế. Do đó cần phải rút lui về nhng vị trí của chủ nghĩa t bản Nhà n-
ớc, cần phải chuyển từ Xung phong sang Bao vây.
Bản thân chủ nghĩa t bản Nhà nớc chính là sự kết hợp, liên hợp, phổi
hợp Nhà nớc Xô Viết, nền chuyên chính vô sản với chủ nghĩa t bản do nhà nớc
vô sản kiẻm soát và điều tiết có thể đaảy nhanh sự phát triển ngay tức khắc nền
nông nghiệp. Nhờ việc tăng nhanh lực lợng sản xuất nông nghiệp mà ổn định
xã hội, thoát ra khỏi khủng hoảng, thoát khỏi cảnh giảm sút Tín nhiệm của
nông dân đối với chính quyền Xô Viết, khắc phục tình trạng trộm cắp của công
nặng nề và nạn đầu cơ lan tràn .v.v... Nếu du nhập đợc chủ nghĩa t bản thì sẽ
có thể cải thiện đợc đời sống của nhân dân, nền đại công nghiệp Xô Viết đợc
khôi phục.
Chủ nghĩa t bản Nhà nớc là công cụ để liên hợp nền sản xuất nhỏ lại,
khắc phục tình trạng phân tán và đấu tranh chống tính tự phát tiểu t bản và t

Thông qua Chủ nghĩa t bản mà giai cấp công nhân có thể học tập đợc
cách tổ chức và quản lý một nền sản xuất lớn. Khi ấy giai cấp công nhân Vô
sản Nga, so với bất cứ giai cấp Vô sản ở các nớc phát triển nào khác là giai cấp
tiên tiến hơn về cấp độ chính trị của nớc mình và về sức mạnh của chính quyền
công nông, nhng lạc hậu hơn những nớc lạc hậu nhất ở Tây Âu về mặt tổ chức
một Chủ nghĩa t bản Nhà nớc có quy củ, về trình độ văn hoá, về mức độ chuẩn
bị cho việc thực hiện Chủ nghĩa xã hội trong lĩnh vực sản xuất vật chất. Chủ
nghĩa t bản Nhà nớc (nếu thực hiện đợc) sẽ giúp cho chính quyền Xô Viết khắc
phục dần đợc tình trạng lạc hậu ấy. Cũng qua đây mà họ tập đợc cách tổ chức
của những ngời thông minh và có kinh nghiệm, trong những xí nghiệp hết
sức to lớn thực sự đảm nhận đợc việc cung cấp sản phẩm cho hàng chục triệu
ngời.
6
Chủ nghĩa t bản Nhà nớc thông qua sự du nhập của t bản từ bên ngoài
là hình thức du nhập tiến bộ kỹ thuật hiện đại ; qua đó mà hy vọng đợc trình độ
trang bị cao của Chủ nghĩa t bản. Nếu không lợi dung kỹ thuậtđó thì không
xây dựng tốt đợc cơ sở cho nền đại sản xuất của chính quyền Xô Viết.
Chủ nghĩa t bản Nhà nớc còn mang lại cái lợi là, thông qua sự phát triển
nó mà phục hồi đợc giai cáp công nhân. Nếu chủ nghĩa t bản đợc lợi thế thì sản
xuất công nghiệp cũng sẽ tăng lên và giai cấp vô sản cũng theo đó mà lớn
nhanh lên. Nếu chủ nghĩa t bản đợc khôi phục lại thì cũng có nghĩa là sẽ khôi
phục lại giai cấp vô sản và taọ ra một giai cấp vô sản công nghiệp, vì chiến
tranh, vì bị phá sản nên đã bị mất tính giai cấp, nghĩa là bị đẩy ra khỏi con đ-
ờng tồn tại giai cấp của mình và không còn tồn tại với t cách là giai cấp vô sản
nữa.
Chủ nghĩa t bản Nhà nớc mà Lênin nêu là một thứ chủ nghĩa t bản đặc
biệt. Nó khác với khái niệm thông thờng về chủ nghĩa t bản Nhà nớc vì ở đây
Nhà nớc nằm trong tay giai cấp vô sản và những đỉnh cao của nền kinh tế thì
nằm trong tay Nhà nớc xã hội chủ nghĩa. Lênin viết : Chủ nghĩa t bản Nhà n-
ớc của chúng tôi khác về căn bản so với Chủ nghĩa t bản Nhà nớc của chính

chịu đựng cả một loạt hy sinh thiếu thốn và bất lợi miễn sao có đợc sự chuyển
biến quan trọng và cải thiện tình trạng kinh tế trong các ngành công nghiệp
chủ yếu.
- Ngời tô nhợng có trách nhiệm cải thiện đời sống công nhân trong xí
nghiệp tô nhợng sao cho đạt tới mức sống trung bình của ngời nớc ngoài. Cải
thiện đời sống cảu công nhân các xí nghiệp tô nhợng và ngoài tô nhợng đợc
xem là cơ sở của chính sách tô nhợng.
- Ngoài ra ngời nhận tô nhợng phải bán thêm cho Chính quyền Xô Viết
(nếu có yêu cầu) từ 50 đến 100% số lợng sản phẩm tiêu dùng cho các công
nhân ở Xí nghiệp Tô nhợng cũng với giá bán nh trên, làm nh vậy để cải thiện
đời sống công nhân khác.
- Vấn đề trả lơng cho công nhân ở các xí nghiệp tô nhợng sẽ đợc quy
định theo sự thoả thuận riêng của từng hợp đồng.
- Điều kiện về thuê mớn, về sinh hoạt vật chất, về trả lơng cho công
nhân lành nghề và nhân viên ngời nớc ngoài đợc quy định theo sự thoả thuận
tự do giữa hai bên, Công đoàn không có quyền trong việc này.
- Đối với công nhân Nga có trình độ cao, nếu các xí nghiệp tô nhợng
muốn mời phải có sự đồng ý của các cơ quan chính quyền Trung Ương.
8
- Phải tôn trọng pháp luật của Nga.
- Phải nghiêm chỉnh tuân theo những quy tắc Khoa học và kỹ thuật phù
hợp với pháp luật của nớc Nga và của nớc ngoài.
3.2. Các Hợp tác xã (HTX) cũng là một hình thức của CNTB Nhà nớc.
Căn cứ vào những thời điểm lịch sử trớc và sau, có thể nhận thấy rằng,
thoạt đầu Lênin quan niệm : HTX là hình thức của CNTB Nhà nớc. Về sau từ
thực tiễn nớc Nga, Lênin đã phân biệt tổ chức kinh tế này trong những chế độ
khác nhau. Nghĩa là trong thực tế tồn tại hai chế độ HTX : TBCN và XHCN.
Chế độ Hợp tác xã TBCN trong lòng chế độ Xô Viết đợc coi là một hình thức
CNTB Nhà nớc.
ýnghĩa của chế độ hợp tác xã là ở chỗ không phải xoá bỏ ngời sản xuất