LỜI MỞ ĐẦU
Đất nước ta đang bước vào một thời kỳ phát triển mới, thời kỳ đẩy tới một
bước công nghiệp hóa hiện đại hóa vì mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công
bằng văn minh từng bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Cơ chế quản lý kinh tế mới ở
nước ta hiện nay là cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước bằng pháp luật,
chính sách, kế hoạch và các công cụ khác. Nhà nước đóng vai trò điều hành nền
kinh tế vĩ mô (định hướng và điều tiết) nhằm phát huy vai trò tích cực, hạn chế và
ngăn ngừa mặt tiêu cực của kinh tế thị trường. Trong quá trình thực hiện đổi mới và
và cải cách hành chính hiện nay cải cách công cụ quản lý kinh tế vĩ mô được đổi
mới và hoàn thiện. Chiến lược phát triển kinh tế xã hội là định hướng cơ bản cho sự
vận động cơ chế thị trường của nước ta. Chúng ta đang đẩy nhanh, mạnh việc xây
dựng hệ thống pháp kuật, các thể chế kinh tế, tăng cường việc sử dụng các công cụ
tài chính và tiền tệ điều tiết thị trường. Như vậy nền kinh tế hàng hoá và kinh tế thị
trường đòi hỏi tăng cường chứ không làm giảm nhẹ vai trò quản lý của Nhà nước
bbất luận là nhà nước TBCN hay là nhà nước XHCN. Hơn nữa chúng ta đang xây
dựng nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần áp dụng cơ chế thị trường theo định
hướng XHCN và mở rộng quan hệ quốc tế đi vào thị trường thế giới không phân
biệt chế độ chính trị kinh tế của nhà nước ngày càng cao.
Thực tế đã chứng minh vai trò quản lý kinh tế của nhà nước trong nền kinh tế
thị trường ở nước ta hết sức quan trọng đặc biệt là trong những năm gần đây, dưới
sự quản lý vĩ mô của nhà nước đã và đang khắc phục dần những mặt tích cực và
khắc phục những mặt hạn chế.
Do đó việc nghiên cứu vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở
nước ta hiện nay là hết sức nghiêm túc và cần thiết. Đây là một vấn đề lớn nhưng
trong giới hạn cho phép xin đề cập và giải quyết một số nội dung cơ bản được phản
ánh ở các vấn đề:
1
I. LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ KINH TẾ CỦA NHÀ NƯỚC
1. Vai trò kinh tế của Nhà nước nói chung trong lịch sử
Nhà nước luôn là vấn đề trung tâm của những cuộc đấu tranh chính trị. Mọi
Đảng trong cương lĩnh hoạt động của mình bao giờ cũng hướng mục tiêu vào việc

Ngược lại với chủ nghĩa trọng thương các nhà kinh tế học cổ điển mà nổi bật
là Adam Smith (1732 – 1790) lại cho rằng nhà nước chỉ nên thực hiện các chức
năng nguyên thuỷ của mình. Lập pháp bảo vệ an ninh quốc gia xét xử những tranh
chấp chứ không nên can thiệp vào các quá trình kinh tế. Theo Adam Smith việc tổ
chức nền kinh tế hàng hoá cần theo nguyen tắc tự do. Ông ủng hộ tự do cạnh tranh
và cũng chính ông đưa ra thuyết “Bàn tay vô hình và nguyên lý nhà nước không
can thiệp hoạt động của nền kinh tế”. Sự hoạt động toàn bộ của nền kinh tế là do
các quy luật khách quan tự phát chi phối, sự vận động thị trường là do quan hệ
cung cầu và sự biến đổi tự phát của giá cả hàng hoá trên thị trường quyết định. Có
nghĩa là “bàn tay vô hình” tự điều chỉnh một cách năng động, linh hoạt theo những
quy luật khách quan của thị trường còn nhà nước không nên can thiệp vào nền kinh
tế thị trường và hoạt động của các doanh nghiệp. Việc đề cao “bàn tay vô hình” và
xem nhẹ “bàn tay nhà nước” đã thực hiện ở các nước TBCN trong giai đoạn cạnh
tranh tự do đã đem lại sự tăng trưởng nhất định trong kinh tế. Tuy nhiên với một thị
trường tự do cạnh tranh hoạt động không có sự can thiệp của nhà nước ngày càng
bộc lộ nhiều khiếm khuyết như tình tranhg độc quyền, ô nhiễm môi trường, hoạt
động kinh tế chồng chéo triệt tiêu nhau và đặc biệt là các chu kỳ kinh tế thể hiện
qua khủng hoảng kinh tế liên tục mà rõ nhất là thời kỳ đại suy thoái nền kinh tế
TBCN (1929-1933). Hơn nữa trình độ xã hội hoá sản xuất ngày càng cao chỉ cho
các nhà kinh tế học thấy rằng cần phải có sự can thiệp của nhà nước vào quá trình
hoạt động kinh tế, điều tiết nền kinh tế. Nhà kinh tế học người Anh Meynard
Keyness, người được coi là đã cứu sống CNTB thì lập luận rằng “ nguyên nhân đưa
đến khủng hoảng kinh tế và thất nghiệp gia tăng đó là nhà nước không can thiệp
3
vào kinh tế hoặc can thiệp vào nhưng chính sách kinh tế lạc hậu bảo thủ”. Do vậy
theo ông để hạn chế, ngăn chặn khủng hoảng kinh tế, thất nghiệp thì phải can thiệp
vào kinh tế bằng những chính sách kinh tế vĩ mô thích hợp đó là các chính sách về
tài chính tiền tệ, lãi suất điều tiết ở tầng vĩ mô. Nhà nước trực tiếp phát triển các
doanh nghiệp sản xuất kinh doanh và làm dịch vụ công cộng. Quan điểm này xuất
phát từ chỗ cho rằng sự tăng lên của thu nhập sẽ làm tăng lên tiêu dùng so với tiêu

Trên thực tế qua các giai đoạn phân tích đánh giá các quan điểm của các
trường phái, chúng ta rút ra được tính tất yếu khách quan của vai trò quản lý kinh tế
vĩ mô của nhà nước. Nếu như chỉ thuần tuý sử dụng “bàn tay vô hình” hay “ bàn
tay nhà nước” thì đều không thể đảm bảo cho nền kinh tế tăng trưởng và phát triển
lâu dài, muốn đạt được điều đó thì phải biết sử dụng chúng hoà hợp, cần thiết phải
có cả “hai” cùng tham gia vài hoạt động kinh tế, đó là thị trường và nhà nước. Vì
vậy nhà nước giữ vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế tự nhiên, sự can thiệp của
nhà nước ở đây chỉ là tầm vĩ mô.
2. Vai trò của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường ở Việt Nam
Những năm trước giả phóng do điều kiện lịch sử lúc đó cho nên cơ chế quản
lý kinh tế của nước ta đước sao chép gần như nguyên vẹn mô hình phương pháp
kinh tế xã hội và cơ chế quản lý kinh tế của các nước XHCN với điển hình là Liên
Xô cũ, Cơ chế quản lý kinh tế của nước ta trong giai đoạn này đề cao công cụ kế
hoạch hoá mang tính pháp lệnh bắt buộc mọi ngành mọi cấp mọi cơ quan đơn vị và
cá nhân phải tuân theo thông qua hệ thống chỉ tiêu kế hoạch để quyết định tất cả
các vấn đề kinh tế xã hội. Cơ chế quản lý kinh tế kế hoạch hoá tập trung quan liêu
bao cấp mang những đặc điểm cơ bản:
Nhà nước quản lý kinh tế bằng mệnh lệnh hành chính là chủ yếu, điều này
được thể hiện ở sự chi tiết hóa các nhiệm vụ do Trung Ương giao bằng một hệ
thống chỉ tiêu pháp lệnh từ một trung tâm.
5
Các doanh nghiệp, xí nghiệp cố gắng hoàn thành chỉ tiêu kế hoạch hoá đề ra,
lãi nhà nước thu, lỗ nhà nước bù, không kinh tế.
Các cơ quan hành chính – kinh tế cấp trên can thiệp qúa sâu vào hoạt động
kinh doanh của các đơn vị kinh tế cơ sở nhưng lại khôn g chịu trách nhiệm gì về
mặt vật chất đối với các quyết định của mình.
Bỏ qua quan hệ hàng hoá tiền tệ, hiệu quả kinh tế quản lý và kế hoạch hoá
bằng chế độ cấp phả và giao nộp sản phẩm, quan hệ hiện vật là chủ yếu do đó
hoạch toán kinh tế chỉ là hình thức. Chế độ bao cấp được thực hiện dưới các hình
thức: bao cấp qua giá, bao cấp qua tiền lương hiện vật ( chế độ tem phiếu) và bao