nghiên cứu trung quốc số 6(65) - 200526
(tiếp theo và hết)
Hoàng Thế Anh*
III. Vai trò chính quyền địa
phơng ở Bát Tràng: chủ yếu
quản lý hành chính
Bát Tràng là một xã thuộc huyện Gia
Lâm, thành phố Hà Nội, có hai thôn Bát
Tràng và Giang Cao, là một khu sản
xuất và kinh doanh gốm sứ lâu đời và
nổi tiếng ở Việt Nam (bài viết này coi
đây nh là một khu chuyên doanh). Diện
tích toàn khu là 164 ha, năm 1989, số
dân toàn khu là 4964 ngời với 1170 hộ.
Đầu năm 2002, dân số toàn khu là 6655
ngời với 1628 hộ (Phan Huy Lê,
Nguyễn Đình Chiến, Nguyễn Quang
Ngọc, 1995, tr. 18; Đảng uỷ, Hội đồng

phát triển so với các làng xã khác ở nông
thôn Việt Nam.
Nh trên đây đã trình bày, ở Phong
Khê, Triều Châu, Quảng Đông, Trung
Quốc, chính quyền địa phơng là nhân
tố quan trọng thúc đẩy kinh tế phát
triển, ngợc lại, qua những t liệu do Uỷ
* TS. Viện Nghiên cứu Trung Quốc.
Vai trò chính quyền địa phơng trong phát triển kinh tế: 27

ban nhân dân xã Bát Tràng cung cấp và
t liệu phỏng vấn sâu năm 2003, 2004,
2005, cho thấy rằng chính quyền địa
phơng không phải là nhân tố quan
trọng thúc đẩy kinh tế địa phơng phát
triển. Chính quyền địa phơng ở Bát
Tràng cũng nh chính quyền địa phơng
những nơi khác ở Việt Nam ngoài việc
quản lý nông nghiệp ra, chủ yếu nghiêng
về quản lý hành chính. Trong quá trình
chuyển đổi từ kinh tế kế hoạch sang
kinh tế thị trờng, do việc phân cấp
quản lý, chính sách thuế còn nhiều bất
cập, nên cha kích thích đợc quan chức
địa phơng tích cực thúc đẩy kinh tế
phát triển.
1. Chủ yếu quản lý hành chính

chính quyền không để ý nữa. ở những
vùng xung quanh, bao gồm cả Bát Tràng
trớc đây sản xuất nông nghiệp, cán bộ ở
ủy ban xã đều làm nông nghiệp. Trớc
đây chúng tôi còn làm ở xí nghiệp gốm
sứ Bát Tràng, chúng tôi không biết ông
Chủ tịch xã là ai cả, đến với uỷ ban
xã là làm việc đăng ký kết hôn, đến làm
giấy khai sinh, chúng tôi cũng không để
ý đến hội đồng nhân dân là ai, ủy ban
nhân dân có những ai. (Ghi chép từ
phỏng vấn bà O, nguyên Th ký công
đoàn Xí nghiệp gốm sứ Bát Tràng,
Chánh văn phòng Hội gốm sứ Bát
Tràng).
Hoặc theo ông Đ, Chủ tịch Hội
khuyến học xã Bát Tràng, ở đây chính
quyền địa phơng chỉ bảo vệ cho những
Hội mang tính chất chính trị xã hội, nh
Đoàn thanh niên, Hội phụ nữ, Hội cựu
chiến binh, Hội nông dân, Hội khuyến
học, thực ra đối với Hội khuyến học của
tôi các ông ấy cũng hững hờ ông Chủ
tịch xã hôm vừa rồi đến nhà tôi chơi, qua
câu chuyện thấy rằng, ông này rất chú
trọng đến Hội nông dân, nhng bây giờ
tất cả đất trả lại Nhà nớc hết rồi, Hội
nông dân không còn nữa, tất cả dân Bát
Tràng sống nhờ Hội gốm, nhng ông
quản lý lỏng lẻo, chẳng biết gì cả (Ghi

phải có hiệu quả. Xã lại phân công làm
công tác tổ chức các đoàn thể. Đến bây
giờ cùng tập thể bàn xã đóng góp gì cho
ngời lao động ở đây, thực ra thì cũng
khó, nhng tại sao các hộ t nhân cung
cấp đợc nguyên liệu cho bà con, là vì
ngời ta có vốn, ngời ta dám mua chịu,
ngời ta dám cho chịu, ông xã lấy tiền
đâu ra vài trăm triệu, xã đợc Nhà nớc
bao cấp, Nhà nớc cho đồng nào đợc
đồng đó, làm gì ra có vài trăm triệu để
cung cấp nguyên liệu cho bà con. Vì vậy,
thứ nhất, xã chỉ có thể khuyến khích cho
các hộ nhập nguyên liệu, kể cả hoá chất
mua từ nớc ngoài, nhng cũng phải
động viên họ mua phải mua rõ ràng.
Thứ hai, là bảo vệ tốt an ninh trật tự cho
nhân dân sản xuất, vì có an ninh tốt bà
con mới an tâm sản xuất, nếu an ninh
không tốt thì vứt đi. (Ghi chép phỏng
vấn ông M, Bí th Đảng Uỷ xã Bát
Tràng).
Tuy trong giai đoạn này chính quyền
Bát Tràng không trực tiếp phục vụ hoặc
can thiệp vào hoạt động sản xuất kinh
doanh của doanh nghiệp và hộ gia đình,
nhng chính quyền đã tạo điều kiện cho
các doanh nghiệp, hộ gia đình tự do phát
triển. Nh ông H, Phó Chủ tịch, kiêm
Trởng công an xã nói:
29

trong Báo cáo kết quả các đề án phát
triển kinh tế năm 2002 phơng hớng
nhiệm vụ năm 2003 của Uỷ ban nhân
dân xã Bát Tràng chỉ ra rằng: Đến năm
2003, việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa
phơng đã đạt đợc kết quả: kết thúc HTX
nông nghiệp, hết kinh tế nông nghiệp,
chuyển toàn bộ quỹ đất, lao động sang sản
xuất tiểu thủ công nghiệp. (tr. 2).
Cũng bắt đầu từ năm 2000, ngoài chú
trọng vào công tác hành chính và thực
hiện đờng lối, chính sách của Đảng,
Nhà nớc ra, chính quyền địa phơng
Bát Tràng bắt đầu chú trọng đến thúc
đẩy kinh tế thủ công nghiệp phát triển.
Nh nghiên cứu đề xuất các giải pháp
trên cơ sở pháp luật và đặc thù làng
nghề để kích cung cầu sản xuất (UBND
xã Bát Tràng, 2000, tr.1). Năm 2001,
quy hoạch chi tiết làng nghề truyền
thống đã đợc phê duyệt, Uỷ ban nhân
dân xã phối hợp với các cơ quan thuộc
UBND huyện, các đơn vị t vấn, lập dự
án khả thi xây dựng trung tâm thơng
nghiệp, cụm sản xuất gốm sứ tập trung.
Tiến tới quy hoạch lại sản xuất bảo đảm

đặc biệt. Chỉ có là việc thành lập Hội,
chính quyền chỉ thúc đẩy việc thành lập
Hội, giúp cho việc thành lập Hội xong,
chính quyền không giúp gì nữa. Hy vọng
chính quyền ở Hà Nội, cụ thể là Bát
Tràng có những đầu t cho Hội, chẳng
hạn nh mặt bằng, Hội cũng phải đi
mợn, cái thiết thực nhất đó còn cha có,
thì nói gì đến cái khác nữa. (Ghi chép
phỏng vấn chị T, Giám đốc Trung tâm
xúc tiến xuất khẩu gốm sứ Bát Tràng
thuộc Hội gốm sứ Bát Tràng).
Sau khi thành lập, Hội gốm sứ Bát
Tràng đã có một số hoạt động tổ chức
đợc các cuộc hội thảo quy mô, tổ chức
cho các doanh nghiệp đi tham quan khảo
sát v.v
Trớc đây cha có Hội xã cũng làm
một số việc, nhng cha có buổi hội thảo
nào quy mô nh thế này. Có Hội thì mới
tổ chức đợc cuộc Hội thảo nh vậy, nếu
không có Hội thì ai đứng lên tổ chức.
Xã thì chỉ thúc đẩy thành lập ra Hội, từ
đó đến nay chẳng làm gì hết, chẳng tổ

nghiên cứu trung quốc số 6(65) - 200530


tra, thấy rằng chế độ tiền lơng của Nhà
nớc đối với cán bộ địa phơng còn nhiều
bất cập, thậm chí, trớc đây có khi còn
chậm trả lơng cho cán bộ. Nh ông Đ
cán bộ xã kể lại:
Trớc đây lơng ít quá, không thu
đợc thuế thì lấy đâu ra tiền. Trớc đây,
mỗi khi hội nghị, hội hè động viên chính
trị, tiền không có thì vay tạm quỹ lơng
của anh em, Chủ tịch đồng ý cho vay, vài
cuộc nh vậy thì cán bộ làm gì có lơng
nữa. Lơng lúc đó có đáng là bao nhiêu
đâu, tôi làm Thờng vụ Đảng uỷ xã, Uỷ
viên uỷ ban phụ trách mảng văn hoá
xã hội, thời đó hơn 100.000 đ. Có khi còn
lĩnh lơng theo quý. (Ghi chép từ
phỏng vấn ông Đ, Chủ tịch Hội khuyến
học xã Bát Tràng).
Mặc dù hiện nay theo chế độ công
chức xã, lơng Chủ tịch xã cũng chỉ
khoảng gần 600.000 đồng, Phó Chủ tịch
xã khoảng 500.000 đồng, còn các vị trí
khác thì càng ít hơn. Với đồng lơng nh
vậy, cán bộ xã ngoài việc làm hành
chính ở xã ra còn về nhà tổ chức sản
xuất, kinh doanh, có khi chỉ làm nửa
ngày ở xã. Nh ông H, Phó Chủ tịch
UBND, kiêm Trởng công an xã cho biết:
Bọn tôi chủ yếu thu nhập ở gia đình
là chính, ngoài giờ làm Nhà nớc, ở nhà

ông làm Chủ tịch xã thì ông chỉ đợc
hởng 40% tiền lơng của chức Chủ tịch
xã thôi, tự nhiên nói lên một điều rằng
các cụ về hu rồi, các cụ về nghỉ đi để
cho lớp trẻ nó ngoi lên. Các cụ cứ ngồi
mãi thì làm sao phát triển đợc, nh ông
M Bí th, ông A Chủ tịch trớc đây đợc
gần 600.000 tiền lơng ở xã, nhng từ
bây giờ chỉ đợc hơn 200.000 thôi, còn
ông sống bằng lơng hu của ông. (Ghi
chép từ phòng vấn ông Đ, Chủ tịch Hội
khuyến học xã Bát Tràng).
Nh trên đã trình bày, thực hiện
chiến lợc cải cách phóng quyền nhợng
lợi và cải cách tài chính, cơ chế phân
thuế ở Trung Quốc đã kích thích chính
quyền địa phơng chủ động, nhiệt tình
thúc đẩy kinh tế địa phơng phát triển.
Còn ở Việt Nam hiện nay, chính quyền
xã có nên làm kinh tế, dịch vụ để có
nguồn thu ngoài ngân sách Nhà nớc,
phục vụ cho hoạt động bộ máy và nâng
cao phúc lợi cho nhân dân hay không?
Việc phân cấp mạnh hơn, nhiều hơn nữa
cho cấp xã về quản lý tài chính ngân
sách và quản lý sử dụng đội ngũ cán bộ
chuyên môn có thể là cơ hội, điều kiện
tốt để xã phát huy tích tính cực của bộ
máy chính quyền xã hay không?(Hoàng
Chí Bảo, 2004, tr. 376) Đây là những

xã cũng chẳng biết gì, cho nên tất cả thuế
doanh nghiệp đều do ông Cục thuế của
thành phố thu các doanh nghiệp, thuế
này mới là lớn, đấy mới là cá quả, cá sộp,
còn thuế của các hộ dân chỉ là đòng đong
cân cấn thôi. Thành phố thu đợc bao
nhiêu thuế của doanh nghiệp, xã cũng
chẳng biết, thành phố không cho xã nắm
cái này. (Ghi chép phỏng vấn ông M, Bí
th Đảng Uỷ xã Bát Tràng).
Chính quyền địa phơng chỉ đợc
hởng tiền thuế đất, một phần thuế của
các hộ gia đình sản xuất, nh ông H,
Phó Chủ tịch, kiêm Trởng công an
xã cho biết:

nghiên cứu trung quốc số 6(65) - 200532

Địa phơng đợc hởng tiền thuế đất
100%, tiền thuế đất này thu từ các hộ
dân. Tiền thuê đất của các doanh nghiệp
đóng trên địa bàn thì địa phơng đợc
hởng theo phân cấp của thành phố.
Thuế giá trị gia tăng thu từ các hộ thì
địa phơng đợc hởng 32%. Môn bài từ
bậc 3 đến bậc 6 địa phơng đợc hởng
100%, từ bậc 1 đến bậc 3 thì lại phân

Trên đây chúng ta thấy rằng Trung
Quốc thực hiện chiến lợc phóng quyền
nhợng lợi và cải cách chính sách thuế,
nên chính quyền địa phơng đợc trao
quyền tự chủ trong quản lý kinh tế. ở
Phong Khê lợi ích của chính quyền địa
phơng gắn liền với sự phát triển kinh
tế ở địa phơng. Trong giai đoạn hiện
nay, kinh tế t nhân phát triển, chính
quyền địa phơng đóng vai trò cung cấp
hàng hoá công cộng có thu phí. Khác với
trớc đây, vai trò của chính quyền địa
phơng không phải nh một hội đồng
quản trị can thiệp vào hoạt động kinh
doanh của doanh nghiệp nữa, mà hoàn
toàn đứng bên ngoài doanh nghiệp.
Trớc tiên, chính quyền địa phơng chủ
động cung cấp hàng hoá công cộng cho
đại đa số doanh nghiệp t nhân, nh:
thúc đẩy, hớng dẫn doanh nghiệp t
nhân tham gia Hội chợ giao dịch Quảng
Châu, nhờ đó mà nhiều doanh nghiệp
đã nhận đợc các đơn đặt hàng. Đầu t
xây dựng thị trờng chuyên doanh, giải
quyết vấn đề có thành phố nhng không
có chợ, giúp doanh nghiệp có nơi để
trng bày giới thiệu và tiêu thụ sản
phẩm. Khuyến khích, hớng dẫn doanh
nghiệp t nhân chuyển vào các khu công
nghiệp, các doanh nghiệp chuyển vào các

nghiệp, sau đó lại thu lợi về.
Qua nghiên cứu vai trò chính quyền
địa phơng trong phát triển kinh tế ở
Phong Khê chúng ta có thể thấy đợc sự
biến đổi vai trò của chính quyền địa
phơng ở Trung Quốc từ khi Trung Quốc
thực hiện cải cách mở cửa đến nay nh
sau:
Trong thời kỳ đầu cải cách mở, chính
quyền địa phơng là ngời sở hữu các
doanh nghiệp hơng trấn ở địa phơng,
vai trò của chính quyền địa phơng nh
một nhà kinh doanh, quan chức địa
phơng giữ vai trò nh một hội đồng
quản trị doanh nghiệp. Có nơi nh ở khu
Đại Khâu, Thiên Tân, Trung Quốc, toàn
bộ khu vực có 24 thôn, các tổ chức chính
trị, kinh tế ở Đại Khâu trộn lẫn vào
nhau, nh một tổng công ty. Tổng công
ty vừa là văn phòng Đảng uỷ, vừa là cơ
quan hành chính của khu, hình thành
một chỉnh thể hợp nhất, bao gồm Đảng,
chính quyền, doanh nghiệp. Bí th Đảng
uỷ kiêm Trởng khu và kiêm Tổng giám
đốc công ty cho đến năm 1992 (Lin
Nan,1996). Từ giữa những năm 1990 của
thế kỷ XX, khi nền kinh tế Trung Quốc
chuyển dần sang nền kinh tế thị trờng,
chế độ sở hữu thay đổi, kinh tế t nhân
phát triển, vai trò chính quyền địa

lý thủ công nghiệp, nhng thể chế chính
sách còn nhiều hạn chế, nên việc phục
vụ doanh nghiệp chuyển cho tổ chức
xã hội (Hội gốm sứ Bát Tràng) phục vụ

nghiên cứu trung quốc số 6(65) - 200534

doanh nghiệp. Chính quyền địa phơng
chỉ đóng vai trò làm công việc hành
chính.
Sau khi Trung Quốc thực hiện chính
sách cải cách mở cửa, ở Phong Khê nói
riêng và ở Trung Quốc nói chung, chính
quyền địa phơng là nhân tố quan trọng
thúc đẩy kinh tế địa phơng phát triển,
thì ở Bát Tràng không phải nh vậy.
Vậy nhân tố nào là nhân tố quan trọng
thúc đẩy kinh tế Bát Tràng phát triển
trong những năm gần đây. Chúng tôi sẽ
tiếp tục thảo luận trong những bài viết
sau.
Chú thích:
(5) Nh trong Báo cáo sơ kết công tác quý
III và phơng hớng công tác quý IV năm
1993 viết: Mùa hè năm nay có thuận
lợi lớn đó là thời tiết rất thuận lợi ít ảnh
hởng của bão, không có nớc lụt, vật t,

2003, Đặc sắc kinh tế đô thị gốm Tổng
thuật sự phát triển kinh tế ở Phong Khê,
Nhật báo Triều Châu (TQ), tr. 1.
2. Ngô Duy Anh, Hình ánh Thuần, ngày
22 tháng 9 năm 2003, Khu Phong Khê tích
cực thực hiện chiến lợc phát triển khoa học
kỹ thuật hng sứ Đẩy mạnh sáng tạo kỹ
thuật, Nhật báo Triều Châu (TQ), tr. 1, tr. 3.
3. Hoàng Chí Bảo (chủ biên) , 2004, Hệ
thống chính trị ở cơ sở nông thôn nớc ta
hiện nay, Nhà xuất bản chính trị quốc gia.
4. Phạm Đức Chính, 2004, Nghiên cứu so
sánh chiến lợc cải cách từ mô hình kinh tế
kế hoạch hoá tập trung sang thị trờng,
Nghiên cứu kinh tế, số 318, tr. 67 - 79.
5. Trần Kiện Dân, Khâu Hải Hùng , 1994,
Xã đoàn, t bản xã hội với phát triển kinh tế
chính trị, Nghiên cứu xã hội học (TQ), số 4,
tr. 64 74.
6. Cao Bồi Dũng (chủ trì), 2004, Nghiên
cứu vấn đề cải cách thuế và phí ở Trung
Quốc, Nhà xuất bản khoa học kinh tế (TQ).
7. Dơng Thiện Hoa, Tô Hồng, 2002, Từ
nhà kinh doanh chính quyền kiểu đại lý đến
nhà kinh doanh chính quyền kiểu mu lợi
Chính quyền hơng trấn trong bối cảnh
chuyển đổi sang nền kinh tế thị trờng ,
Nghiên cứu xã hội học (TQ), số 1, tr. 17 24.
8. Khâu Hải Hùng, Thôi Cờng, 2004,
Tập quần sáng tạo Nghiên cứu trờng hợp

bang, trong Ngô Quốc Quang, Nhà nớc,
thị trờng và xã hội: nghiên cứu khảo sát
Trung Quốc cải cách từ 1993 đến nay,
Nhà xuất bản Newtơn Hồng Kông, tr 72 81.
15. Phan Huy Lê, Nguyễn Đình Chiến,
Nguyễn Quang Ngọc, 1995, Gốm Bát Tràng
thế kỷ XIV XIX, Nhà xuất bản thế giới .
16. Dơng Thuỵ Long, 1998, Nói về 3
giai đoạn chuyển đổi phơng thức của sự
thay đổi thiết chế ở nớc ta Hành vi sáng
tạo thiết chế của chính quyền địa phơng,
Nghiên cứu Kinh tế (TQ), số 1, tr. 3 10.
17. Dơng Thuỵ Long, Dơng Kỳ Tĩnh,
2000, Mô hình thay đổi thiết chế tiệm tiến
kiểu bậc thang Lại bàn về vai trò của chính
quyền địa phơng trong sự thay đổi thiết chế
ở nớc ta, Nghiên cứu Kinh tế (TQ), số 3, tr.
24 31.
18. Khâu Trấn L, 2004, Gốm sứ Triều
Châu Dấu hiệu tiến lên năm 2003, Hiệp
hội công thơng gốm sứ Triều Châu (TQ).
19. Lục Phàm, Mai Tử, 2001, Cửa sổ
sáng ngời đô thị gốm sứ Nam quốc thăm
thành phố gốm sứ Phong Khê, Triều Châu
(TQ), số 2, tr. 40 41.
20. Ngô Lăng Phơng, 2004, Chủ thể
hành động trong tập quần doanh nghiệp
Nghiên cứu xã hội học tập quần doanh
nghiệp đồ gia dụng gỗ lim thị trấn Đại Dũng
thành phố Trung Sơn, Luận văn Tiến sĩ

Châu, ngày 20 tháng 8 năm 1999, ngày 20
tháng 1 năm 2000, ngày 15 tháng 8 năm
2003, Gốm sứ Phong Khê.

nghiên cứu trung quốc số 6(65) - 200536

27. Đảng uỷ, Hội đồng nhân dân, Uỷ ban
nhân dân xã Bát Tràng, 2002, Lịch sử cách
mạng của Đảng bộ và nhân dân xã Bát Tràng.
28. Uỷ ban biên soạn niên giám thành
phố Triều Châu, 2000, 2001, 2002, Niên
giám Triều Châu, Nhà xuất bản nhân dân
Quảng Đông (TQ).
29. Uỷ ban quản lý Phong Khê, 2001, Tổ
chức, dẫn dắt, phục vụ gây dựng thơng
hiệu lớn gốm sứ Phong Khê bớc ra thế giới,
Triều Châu (TQ), số 1, tr. 29 30.
30. Uỷ ban nhân dân xã Bát Tràng, 1993,
Sơ kết công tác quý III năm 1993.
31. Uỷ ban nhân dân xã Bát Tràng, 1994,
Sơ kết công tác quý I và phơng hớng công
tác quý II năm 1994.
31. Uỷ ban nhân dân xã Bát Tràng, 1995,
Phơng hớng nhiệm vụ kinh tế xã hội
xã Bát Tràng năm 1995.
33. Uỷ ban nhân dân xã Bát Tràng, 1996,
Báo cáo kết quả hoạt động năm 1996 và

42. So sánh mức tăng trởng tổng sản
phẩm quốc nội (GDP). http://www.
mekongcapital.com/
html/mr_gdp_vn.htm).
43. Andrew G. Walder, 1993, Tổ chức
công ty và quyền tài sản quốc hữu địa
phơng: Sự lựa chọn của Trung Quốc đối với
t hữu hoá(bản dịch tiếng TQ), Xã hội học
nớc ngoài, số 6, tr. 15 22.
44. Andrew G. Walder, 1996, Chính
quyền địa phơng là doanh nghiệp công
nghiệp: Phân tích tổ chức kinh tế quá độ ở
Trung Quốc, Xã hội học nớc ngoài, số 5 6,
tr. 87 109.
45. Andrew G. Walder. 1998. The county
Government as an Industrial Corporation in
Andrew G. Walder. ed., Zouping in Transition:
The Process of Reform in Rural North China,
Harvard University Press, pp 63 - 85.
46. Jean C. Oi. 1993. Reform and Urban
Bias in China, Journal of Development
Studies, Vol.29,No.4, pp 129 - 148.
47. Jean C. Oi. 1995. The Role of the
Local State in Chinas Transitional
Economy, The China Quarterly, No 144, pp.
1132 1149.
48. Jean C. Oi. 1998. The Evolution of
Local State Corporatism in Andrew Walder.
ed., Zouping in Transition: The Process of
Reform in Rural North China, Harvard