MỘT CÁCH TIẾP CẬN MỚI TRONG NGHIÊN
CỨU VÀ GIẢNG DẠY LỊCH SỬ THẾ GIỚI THẾ
KỶ XX TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC

PGS. TS Trần
Thị Vinh
Trường Đại học Sư
phạm Hà Nội

Bức tranh toàn cảnh của thế giới thế kỷ XX đã
và đang được nhìn nhận lại dưới những góc nhìn đa
dạng. Trong bối cảnh đó, công tác nghiên cứu và
giảng dạy lịch sử thế giới, hơn lúc nào hết đòi hỏi phải
có sự chuyển đổi cũng như sự thích ứng cần thiết với
thực tiễn. Thực tế cho thấy, với cách tiếp cận giáo
điều duy ý chí chúng ta sẽ không thể hiểu được bản
chất và lý giải được sự phát triển của lịch sử thế giới
cùng với những chuyển đổi quan trọng của nó dưới
tác động của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ.
Bài viết này sẽ tập trung vào phân tích thực trạng
tình hình và đề xuất một cách tiếp cận mới xung
quanh một số vấn đề về quan hệ quốc tế và về chủ
nghĩa tư bản trong nghiên cứu và giảng dạy lịch sử
thế giới thế kỷ XX trong các trường đại học chúng ta.
1. Về nghiên cứu và giảng dạy lịch sử quan hệ quốc tế
thế kỷ XX
1.1.Một số vấn đề bất cập
Quan hệ quốc tế là một bộ phận tạo thành tiến trình
phát triển lịch sử nhân loại, đồng thời chịu sự chi phối
của những biến động lịch sử. Môn học quan hệ quốc tế
là một ngành khoa học nghiên cứu lịch sử phát triển

lịch sử và phương pháp luận mác xít là phương pháp
bao trùm toàn bộ công tác nghiên cứu và giảng dạy
của chúng ta ở các cấp, các ngành, từ phổ thông đến
đại học và trên đại học. Đó là một phương pháp luận
khoa học, là cơ sở lý luận để từ đó chúng ta thấy được
đặc điểm, sự phát triển biện chứng của quan hệ quốc
tế. Tuy nhiên, trong phương pháp tiếp cận này, nhiều
khi chúng ta đã quá nhấn mạnh đến những vấn đề về
mâu thuẫn thời đại, về đấu tranh giai cấp, trong cách
nhìn nhận và đánh giá các vấn đề quốc tế. Một tình
trạng thực tế là, lăng kính ý thức hệ vẫn được sử dụng
trong việc xem xét các mối quan hệ quốc tế và các vấn
đề về chính sách đối ngoại[1].
Với cách nhìn đó, trong nội dung Giáo trình lịch sử thế
giới hiện đại chính thức hiện đang sử dụng trong một
số trường đại học của chúng ta có những nhận định
đánh giá mang tính “thiên vị” cho Liên Xô trong quan
hệ quốc tế thời kỳ giữa hai cuộc chiến tranh thế giới:
như việc Liên Xô ký kết Hiệp ước không xâm phạm Xô
– Đức tháng 8/1939, việc quân đội Liên Xô tiến vào
miền Đông Ba Lan 9/1939, vụ thảm sát ở Katyn (Ba
Lan), việc Liên Xô gây sức ép quân sự buộc ba nước
Baltic là Estonia, Litva và Latvia gia nhập Liên bang
Xô viết trong cùng thời gian này[2]. Mặc dù công tác
đổi mới nội dung và phương pháp giảng dạy lịch sử ở
các trường đại học đã đạt được những bước tiến
đáng kể, nhưng đây đó, trên các giảng đường đại học,
chúng ta thấy một thực tế là những bài giảng với cách
tiếp cận giáo điều, duy ý chí, những quan niệm cố hữu
về đấu tranh giai cấp và ý thức hệ vẫn được bảo lưu

giới quan mác xít, cần phải tham khảo hệ thống lý
luận quan hệ quốc tế phổ biến trên thế giới để thấy
đượcnhững điểm giống và khác nhau giữa các nhóm
tiếp cận, đồng thời lựa chọn và tìm ra những ưu điểm,
lợi thế cũng như nhược điểm của từng phương pháp.
Khi phân tích các vấn đề quốc tế, đặc biệt các đặc
điểm, xu thế phát triển của quan hệ quốc tế cần có
xuất phát điểm là những phạm trù chung nhất của
các lý thuyết về quan hệ quốc tế chứ không phải chỉ
dựa trên một lý thuyết duy nhất.
Trong thế kỷ XX, đặc biệt là từ sau Chiến tranh
thế giới thứ hai đến nay, hệ thống lý thuyết về quan hệ
quốc tế có những bước phát triển quan trọng, có
nhiều điểm mới và có những cách nhìn nhận khác
nhau về thế giới. Có thể kể ra ở đây những cách tiếp
cận của Chủ nghĩa hiện thực (Realism), Chủ nghĩa đa
nguyên (Pluralism) và Chủ nghĩa toàn cầu
(Globalism). Mỗi lý thuyết nêu trên chứa đựng những
ưu điểm và nhược điểm riêng, nhưng có điểm chung
là tạo ra cơ sở khách quan nhằm giải thích các khía
cạnh khác nhau của quan hệ quốc tế, liên quan đến
các chủ thể, các vấn đề cũng như các tiến trình quan
trọng trong nền chính trị thế giới.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và quá trình hội nhập
của nước ta ngày càng sâu vào khu vực và thế giới,
việc xem xét, lựa chọn và bổ sung các lý thuyết khác
nhau trong nghiên cứu và giảng dạy lịch sử quan hệ
quốc tế thế kỷ XX là vấn đề mang ý nghĩa cấp thiết.
Việc tham khảo cách tiếp cận của chủ nghĩa hiện thực
là một thí dụ. Chủ nghĩa hiện thực cho rằng, các nước

1/3/1848, cách đây trên 160 năm: “Nước Anh không
có kẻ thù vĩnh viễn và đồng minh vĩnh viễn. Nước Anh
chỉ có lợi ích vĩnh viễn”.[4]Với cách đặt vấn đề đưa lợi
ích quốc gia dân tộc lên trên hết, chúng ta có thể lý
giải và đánh giá được một cách chính xác và thực
chất các mối quan hệ phức tạp, chằng chéo, đồng thời
làm rõ những mặt tích cực cũng như tiêu cực chính
sách của các nước lớn trong quan hệ quốc tế thế kỷ
XX.
2. Về nghiên cứu và giảng dạy lịch sử chủ nghĩa tư
bản thế kỷ XX
2.1. Một số vấn đề bất cập
Trong chương trình lịch sử thế giới cận hiện đại ở các
trường đại học, lịch sử phát triển của chủ nghĩa tư
bản thế kỷ XX chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng.
Ngày nay, chúng ta không thể phủ nhận một sự thật
là, chủ nghĩa tư bản hiện đại là một hệ thống ngày
càng mang tính toàn cầu. Nhìn lại lịch sử có thể thấy
chủ nghĩa tư bản đã mang tính thế giới kể từ sau khi
các cuộc cách mạng tư sản hoàn thành và chủ nghĩa
tư bản xác lập ở châu Âu và Bắc Mỹ. Tuy nhiên, kể từ
thập niên 90 của thế kỷ trước, khi chủ nghĩa xã hội ở
Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, chưa bao giờ chủ nghĩa tư
bản lại mang tính thế giới đầy đủ và toàn vẹn như
ngày nay, khi nó thực sự chi phối và bao trùm nhiều
quốc gia ở các trình độ phát triển khác nhau, không
loại trừ một lục địa nào. Chủ nghĩa tư bản với tư cách
là một chủ thể lớn, có vị trí ngày càng cao trong nền
kinh tế thế giới cũng như trong các lĩnh vực của quan
hệ quốc tế. Trong bối cảnh đó, công tác nghiên cứu và

Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản cùng với những
tác động cuộc cách mạng khoa học và công nghệ nửa
sau thế kỷ XX đã dẫn đến những biến đổi sâu sắc và
toàn diện đối với nền kinh tế tư bản chủ nghĩa cũng
như cơ cấu giai cấp xã hội, đặc biệt là sự hình thành
giai cấp công nhân hiện đại. Nếu như giai cấp công
nhân truyền thống, theo cách gọi của Mác là “giai cấp
vô sản công nghiệp”, những công nhân đứng máy
trong các nhà máy, xí nghiệp (factory workers), là hệ
quả quan trọng nhất của cuộc cách mạng công nghiệp
thời cận đại thì giai cấp công nhân hiện đại là hệ quả
của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ nửa sau
thế kỷ XX. Trong bối cảnh vai trò của khoa học công
nghệ, của lao động trí óc ngày càng lớn, giai cấp công
nhân hiện đại có những đặc điểm mới khác với những
đặc trưng của giai cấp công nhân truyền thống. Về
kinh tế xã hội, giai cấp công nhân hiện đại có trình độ
văn hóa, chuyên môn nghiệp vụ cao hơn hẳn, đồng
thời mức sống cũng có những thay đổi cơ bản. Do
nhận thức vai trò ngày càng trở nên quan trong của
nguồn nhân lực đối với nền kinh tế, chính phủ các
nước tư bản ngày càng quan tâm hơn đến các yếu tố
cấu thành giá trị hàng hóa sức lao động bằng cách
nâng cao chất lượng cuộc sống của người lao động.
Tình hình đó đã dẫn đến những thay đổi lớn về thành
phần và đặc trưng của giai cấp công nhân hiện đại so
với giai cấp vô sản công nghiệp trong thời đại của
Mác.
Đối với giai cấp tư sản, thực tế lịch sử cho thấy, nội bộ
giai cấp tư sản cũng diễn ra những thay đổi to lớn về

tư bản giãy chết, thối nát, là đêm trước của cách
mạng vô sản. Trên thực tế, quan điểm của Lênin đã
được lịch sử kiểm chứng bằng thắng lợi của Cách
mạng xã hội chủ nghĩa tháng 10 Nga năm 1917, bằng
thực tiễn của phong trào cách mạng thế giới sau Cách
mạng tháng Mười cũng như thắng lợi của chủ nghĩa
xã hội và phong trào giải phóng dân tộc sau Chiến
tranh thế giới thứ hai. Tuy nhiên, những biến chuyển
to lớn của chủ nghĩa tư bản kể từ sau thập niên 1970
dưới tác động của cuộc cách mạng khoa học- công
nghệ và đặc biệt là sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở
Đông Âu và Liên Xô trong thập niên 1990 đã khiến cho
không ít người băn khoăn về số phận cũng như triển
vọng lịch sử của chủ nghĩa tư bản. Nhiều người đặt ra
câu hỏi, vì sao “chủ nghĩa tư bản giãy mãi mà không
chết”, “đêm trước của cách mạng vô sản sẽ còn kéo
dài đến khi nào”?.
Về phương pháp tiếp cận, có thể thấy một thực trạng
khá phổ biến là cách tiếp cận đơn chiều trong công
tác giảng dạy lịch sử chủ nghĩa tư bản thế kỷ XX. Thực
tế cho thấy, trong một thời gian dài, công tác giảng
dạy lịch sử thế giới ở các trường đại học ở Việt Nam
chịu ảnh hưởng nặng nề từ hệ thống học thuật của
Liên Xô về cả nội dung và phương pháp giảng dạy.
Việc giảng dạy lịch sử chủ nghĩa tư bản thế kỷ XX
không nằm ngoài thực trạng này. Mặc dù đội ngũ các
chuyên gia, các nhà nghiên cứu đã đầu tư nhiều công
sức để biên soạn lại hệ thống giáo trình, sách chuyên
khảo, sách giáo khoa về lịch sử thế giới, tuy nhiên
chúng ta vẫn còn thấy đây đó, trong một số giáo trình,

thể gánh vác được nhiệm vụ đưa ra câu trả lời sẵn
cho những vấn đề nảy sinh sau khi các ông qua đời 50
năm, 100 năm hay nhiều hơn thế nữa. Nhiệm vụ đặt