PHIM DÂN TỘC HỌC VÀ PHIM NHÂN HỌC
NHƯ LÀ SỰ ĐỔI MỚI
NỘI DUNG TRUYỀN THÔNG VỀ MÔI TRƯỜNG
ĐỐI VỚI ĐỒNG BÀO DÂN TỘC ÍT NGƯỜI Ở VIỆT NAM

TS. Bùi Quang Thắng
(Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam)

Phim nhân học ngày càng trở thành nhánh nghiên cứu nhân học quan
trọng khi giới nghiên cứu nhân học ngày càng coi trọng quan điểm: Nhân
học không chỉ phân tích, diễn giải văn hóa, xã hội của các tộc người (tức
không chỉ có chức năng thông tin) mà còn phải biết truyền, chia sẻ cho
người xem những xúc cảm của những người trong cuộc . Như vậy, trước
hết phim nhân học thể hiện được tiếng nói của chủ thể và nhà làm phim-
nhà nghiên cứu phải tham dự vào cuộc sống của cư dân bản địa; Muốn
làm được điều đó, nhà làm phim- nhà nghiên cứu phải hiểu được ngôn
ngữ, tâm lý, phong tục, tập quán của người bản địa hay của đối tượng
khảo cứu.

1. Thực trạng công tác truyền thông bằng điện ảnh và video ở những vùng
sâu vùng xa trong những năm vừa qua.
Những điều tra xã hội học đều cho thấy một thực tế là: Kênh truyền thông
được ưa thích nhất đối với đồng bào các dân tộc ít người không phải là báo viết
mà chủ yếu là Tivi, video và xem phim qua các đội thông tin lưu động hay đội
chiếu bóng.
Xin dẫn vài số liệu để chứng minh cho nhận đinh trên:
Các kênh
truyên thông
Huyện Điện
Biên, Tp. ĐB

Mặc dù đồng bào dân tộc rất thích xem phim, video nhưng sự đáp ứng của các
nhà truyền thông nước ta đối với nhu cầu này là còn quá ít về mặt số lượng (hiện
nay, cả nước ta chỉ còn tỉnh Gia Lai là còn đội chiếu bóng lưu động, mà cũng dùng
video) và quá hời hợt về mặt chất lượng.
Thứ nhất, số lượng phim mà các xưởng phim hay đài truyền hình dành cho
đồng bào các dân tộc ít người là quá ít và thiếu hệ thống.
Thứ hai, chúng ta chưa có một ngân hàng dữ liệu chuyên dùng cho công tác
truyền thông đối với đồng bào các dân tộc ít người (mới chỉ có những chương
trình của các đài truyền hình làm theo cách nhỏ lẻ, thiếu tính hệ thống), hoặc cũng
đã có nới bắt đầu xây dựng ngân hàng này (ví dụ như ngân hàng dữ liệu về văn
hóa các dân tộc ở Việt nam của viện văn hóa Nghệ thuật Việt Nam) nhưng chúng
chưa được đưa vào khai thác sử dụng một cách rộng rãi và chưa có chiến lược liên
kết với các chương trình truyền thông cụ thể.
Thứ ba, cách làm phim của chúng ta mấy chục năm nay vẫn đi theo một lối:
Người làm phim toàn quyền “nói thay” các chủ thể văn hóa, nhiều khi họ làm
phim mà không thấu hiểu nền văn hóa mà họ phản ánh, áp đặt những bình luận
chủ quan của cá nhân hoặc của dân tộc kinh vào việc diễn giải cuộc sống, ý nghĩ
và văn hóa của các tộc người, thậm chí có khi những biểu tượng văn hóa của các
dân tộc bị bóp méo [1] (một cách vô thức) bởi cách diễn giải của các nhà làm phim
hay làm truyền hình tất cả những điều đó đã khiến các phim của chúng ta thiếu
tính hấp dẫn đối với đồng bào các dân tộc, thậm chí nhiều nới đồng bào đã có
những phản ứng mạnh mẽ với những phim phản ánh sai về văn hóa và phong tục
của họ hoặc dưa những phim gây phản cảm với nền văn hóa của họ [2].
Thứ tư, do đặt mục đích tuyên truyền chính trị lên hàng đầu nên nhiều phim đã
thiếu tính nghệ thuật, thiếu tính sinh động, cụ thể và chúng trở nên khô cứng
không hấp dẫn người xem
Thứ năm, đại đa số phim được làm bằng ngôn ngữ phổ thông (tiếng Việt).
Điều này có hai hạn chế:
- Nhiều nơi, đa số đồng bào không thể hiểu hết tiếng việt
- Tiếng việt nhiều khi không thể chuyển tải, hoặc “phiên dịch” được đầy đủ

thế so với những cách tuyên truyền khác.

2.2.Dùng ngôn ngữ bản địa
Khác với những phim tài liệu khác, phim dân tộc học và nhân học về tộc người
thường được sử dụng ngôn ngữ của chính các tộc người đó. Sở dĩ như vậy là bên
cạnh việc giới thiệu văn hóa tộc người cho những người khác trong xã hội và thế
giới nói chung, phim nhân học còn lấy chính những cộng đồng được làm phim làm
đối tượng phục vụ chính.
Những phim như vậy rất thu hút được đồng bào đến xem. Họ tiếp nhận những
thông điệp từ các phim này mà không bị rào cản nào của ngôn ngữ ngăn cản và tất
cả những sắc thái nhạy cảm nhất của ngôn từ được tiếp nhận trọn vẹn.
Chúng tôi đã có những kinh nghiệm tốt về vấn đề này: Sau khi quay và dựng
xong bộ phim :Lễ tế thần hỏa của người Chăm ở tháp Ponarưga ở Phan Rang,
chúng tôi đã trình chiếu cho đồng bào Chăm ở đây xem. Họ dến rất đông và xem
từ đầu đến cuối khá thích thú (mặc dầu bộ phim dài gần 2 tiếng đồng hồ). Có
người sau khi xem xong đã phát biểu: “Xem phim này xong chúng tôi hiểu hơn về
văn hóa của chính dân tộc mình. Bởi nhiều lần đã dự lễ hội này nhưng chưa bao
giờ tôi được xem hết các nghi lễ cả, và nhiều khi xem các nghi lễ đó nhưng không
hiểu được hết ý nghĩa của chúng”. Có người lại phát biểu: “Xem phim bằng tiếng
Chăm thật là dễ hiểu, dễ theo dõi. Tôi chưa bao giờ được xem một bộ phim nói
tiếng dân tộc mình như thế này cả, rất thích”
Thế mạnh này càng trở nên quan trọng khi đối tượng lại là những người già,
không hiểu tiếng Kinh.

2.3.Tiếng nói của chủ thể
Như phần đầu chúng tôi đã trình bày, phim tài liệu của chúng ta về văn hóa tộc
người thường là những phim sử dụng lời bình của nhà làm phim- nhà nghiên cứu.
Những lời bình này thường mang ý nghĩa chủ quan, áp đặt của nhà làm phim- nhà
nghiên cứu, bất chấp người dân bản địa hay cộng đồng hiểu về điều đó ra sao. (tức
có sự gián cách giữa người dân và nhà nghiên cứu)

thần linh của họ mà ngay cả những người Kinh khác cũng có thể hiểu và chia sẻ
được với đức tin dẫn đến hành vi tôn trọng cây rừng của người ê đê. Như vậy, ai
cũng nhận thấy văn hóa sinh thái cổ truyền của các dân tộc là một cái gì đó không
phải là lạc hậu, mê tín dị đoan mà nó ẩn chứ nhưng triết lý nhân văn sâu sắc và có
ích cho công cuộc bảo vệ môi trường của chúng ta trong xã hội hiện đại.

2.4.Sự lựa chọn của cộng đồng
Một trong những nguyên tắc làm phim dân tộc học và nhân học hiện nay là:
Nhà làm phim phải biết tôn trọng sự lựa chọn của cộng đồng. Sau khi dựng xong
một bộ phim, đối tượng phục vụ đầu tiên của nhà làm phim là chính cộng đồng
được làm phim. Họ sẽ là người quyết định cần sửa đổi, chỉnh lý hay thậm chí thêm,
bỏi đi chi tiết nào trong bộ phim. Điều này có thể giúp cho nhà làm phim tránh
được những định kiến hay những sự lựa chọn nặng về kích thích tính hiếu kỳ của
người xem, biến văn hóa của các tộc người thành những thứ sản phẩm độc đáo
(theo nghĩa man dã, mê tín, hay kỳ ảo kiểu như hiến tế, ma thuật, hay các tục săn
đầu người ). Điều đó cũng có nghĩa: bằng phim nhân học, các dân tộc ít người đã
bắt đầu có sự bình đẳng và tự tôn về nền văn hóa của mình khi giới thiệu nó cho
người khác xem.
Đặc điểm này của phim dân tộc học và nhân học kích thích tính tích cực của
các cộng đồng tộc người trong việc bảo tồn truyền thống cũng như trong việc tự
lựa chọn và quyết định tương lai của mình. Vì thế, phim thể loại này hấp dẫn các
cộng đồng tộc người.

2.5. Phim nhân học không chỉ nói về xã hội truyền thống
Phim nhân học ngày nay đã mở rộng đối tượng nghiên cứu (không chỉ là văn
hóa, xã hội của những tộc người ở xã hội bán khai, ‘man dã” nữa, nó đã hướng đến
những vấn đề của cuộc sống đương đại, của những con người, dân tộc “văn
minh”)
Những biến đổi, những xung đột, mâu thuẫn nẩy nở trong cuộc sống hiện đại ở
các tộc người cũng được phản ánh trong các phim nhân học. Đây là thế mạnh của

cố ra giữa sân nhà là tục phơi xác - mang xác của người chết ra ngoài trời, để
ngửa họ lên, cho dù trời nắng? Điều này nghe man rợ và thực chất bóp méo
nền văn hoá của người H’Mông. Thực ra, những thông tin này được thu thập
qua người phiên dịch. Người phiên dịch- rất có thể đã bị nhiễm cách nghĩ của
người Kinh, hoặc cũng có thể tiếng kinh của anh ta chưa đủ tinh tế- đã cung
cấp cho những nhà nghiên cứu những từ ngữ sai như tục phơi xác (mà đáng ra
nó phải được hiểu như cách ứng xử cổ truyền của cộng đồng, tộc họ đối với
người chết để người chết có thể nhìn thấy bầu trời xanh, nhìn thấy nơi mà linh
hồn họ sẽ bay về với tiên tổ của mình- vùng hương hoả),
[2]. Chúng tôi xin dẫn vài ví dụ:
(1). Đồng bào ở Điện Biên kể lại rằng, có một phim truyện của hãng phim truyện
Việt nam đã mô tả việc một cô gái Thái có tôi chửa hoang, và bản làng đã trói
cô ta lại, bỏ rọ, cho trôi sông. Thực ra, đây là một hủ tục của người Kinh, nhà
làm phim đã áp đặt vào văn hóa Thái. Khi xem đến đoạn này, nhiều người dân
phẫn nộ, cho rằng nhà làm phim đã bôi nhọ văn hóa dân tộc mình và đề nghị
kiện nhà làm phim
(2). Khi đi thực địa ở Gia Lai (xã Ja Ka, huyện Chư Pả), chúng tôi có phỏng vấn
một số già làng về việc xem phim ở những buổi chiếu phim của đội chiếu bóng
lưu động. Họ nói rằng, nhiều phim của nhà nước không hay, ví dụ có phim
(không nhớ tên) nói cảnh bọn sỹ quan Tây (Pháp) tập hợp đồng bào Tây
Nguyên lại và bắt đồng bào đứng lên, ngồi xuống (chắc là tập cho dân theo
kiểu nhà binh: đứng nghiêm, nghỉ). Xem cảnh này đồng bào không chịu được
đứng dạy bỏ về, họ nói rằng: Chúng tôi có phải là súc vật đâu mà bắt đứng bắt
nằm như thế