- Theo nghĩa hẹp thì chủ nghĩa xã hội khoa học là một trong ba bộ
phận của chủ nghĩa Mác-Lênin.
Chủ nghĩa xã hội khoa học đã dựa trên phương pháp luận triết học duy
vật biện chứng và duy vật lịch sử; đồng thời cũng dựa trên những cơ sở lý
luận khoa học về các quy luật kinh tế, quan hệ kinh tế để luận giải một
cách khoa học v
ề quá trình nảy sinh cách mạng xã hội chủ nghĩa, hình
thành và phát triển hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa, gắn liền
với sứ mệnh lịch sử có tính toàn thế giới của giai cấp công nhân hiện đại,
nhằm giải phóng con người, giải phóng xã hội.
- Theo nghĩa rộng, chủ nghĩa xã hội khoa học tức là chủ nghĩa Mác-
Lênin (gồm cả 3 bộ phận). Nói về nghĩa rộng củ
a chủ nghĩa xã hội khoa
học, V.I.Lênin khẳng định: “chủ nghĩa xã hội khoa học tức là chủ nghĩa
Mác”. Bởi vì, suy cho cùng cả triết học Mác lẫn kinh tế chính trị Mác đều
dẫn đến cái tất yếu lịch sử là làm cách mạng xã hội chủ nghĩa và xây dựng
hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Người lãnh đạo, tổ chức cùng
nhân dân thực hiện sự nghiệp cách mạ
ng lâu dài và triệt để đó chỉ có thể là
giai cấp công nhân hiện đại, thông qua đảng của nó. Mà phạm trù “giai cấp
công nhân” và “sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân” lại trực tiếp là
những phạm trù cơ bản nhất của chủ nghĩa xã hội khoa học. Cho nên, gọi
toàn bộ chủ nghĩa Mác (hay chủ nghĩa Mác-Lênin) là chủ nghĩa xã hội
khoa học theo nghĩa rộng là nói về
thực chất và mục đích của toàn bộ chủ
nghĩa Mác-Lênin. Thậm chí, khi nghiên cứu kỹ lưỡng bộ Tư bản của
C.Mác, V.I.Lênin đã xác định rằng: "bộ "Tư bản" - tác phẩm chủ yếu và cơ
bản ấy trình bày chủ nghĩa xã hội khoa học những yếu tố từ đó nảy sinh
ra chế độ tương lai”
1

như “một quá trình lịch sử tự nhiên”. Quá trình đó tất yếu dẫn đến hình thái
kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa ở tất cả các nước với những hình thức,
bước đi và thời gian khác nhau.
Kinh tế học chính trị Mác-Lênin có đối tượng nghiên cứu là những
quy luậ
t của các quan hệ xã hội hình thành và phát triển trong quá trình sản
xuất và tái sản xuất của cải vật chất, phân phối, trao đổi, tiêu dùng những
của cải đó trong những trình độ nhất định của sự phát triển xã hội loài
người; đặc biệt là những quy luật trong chế độ tư bản chủ nghĩa và quá
trình chuyển biến tất yếu lên chủ nghĩa xã hội của cả th
ời đại ngày nay.
Chủ nghĩa xã hội khoa học cũng phải dựa trên những cơ sở lý luận cơ
bản của kinh tế học chính trị Mác-Lênin mới có thể làm rõ những quy luật,
những vấn đề mà chủ nghĩa xã hội khoa học nghiên cứu của mỗi nước và
của thời đại ngày nay – thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa
xã hội trên ph
ạm vi toàn thế giới.
2. Đối tượng nghiên cứu của chủ nghĩa xã hội khoa học
Chủ nghĩa xã hội khoa học có đối tượng nghiên cứu là: những quy luật
và tính quy luật chính trị - xã hội của quá trình phát sinh, hình thành và
phát triển hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa; những nguyên tắc
cơ bản, những điều kiện, con đường, hình thức và phương pháp đấu tranh
cách mạng của giai cấp công nhân để
thực hiện sự chuyển biến từ chủ
nghĩa tư bản (và các chế độ tư hữu) lên chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng
sản.
5

Sự chuyển biến từ các chế độ tư hữu, từ chủ nghĩa tư bản lên chủ
nghĩa xã hội mang tính quy luật khách quan của lịch sử nhân loại. Nhưng

xây dựng chủ nghĩa xã hội”; “vấn đề gia đình trong quá trình xây dựng chủ
nghĩa xã hội”; “vấn đề nguồn lực con người trong quá trình xây dựng chủ
nghĩa xã hội”; “thời đại ngày nay”
3. Phạm vi khảo sát và vận dụng của chủ nghĩa xã hội khoa học
Với tư cách là một khoa học, cũng như các khoa học khác: lý thuyết
của chủ nghĩa xã hội khoa học đều bắt nguồn t
ừ sự khảo sát, phân tích
những tư liệu thực tiễn, thực tế. Do đó, khi vận dụng những lý thuyết khoa
học đương nhiên phải gắn với thực tế, thực tiễn một cách chủ động, sáng
tạo, linh hoạt sao cho phù hợp và hiệu quả nhất trong những hoàn cảnh cụ
thể khác nhau. Những vấn đề chính trị - xã hội giữa các giai cấp, tầng lớp
xã hội, gi
ữa các quốc gia, các dân tộc có đặc điểm, vai trò, mục đích
khác nhau lại là những vấn đề thường là phức tạp hơn so với nhiều vấn đề
của các khoa học khác.

1, 2. C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t.4, tr.399.
6

Nhận thức được những nội dung nêu trên chúng ta có khả năng khắc
phục những bệnh giản đơn, chủ quan duy ý chí, thờ ơ chính trị trong thời
đại khoa học - công nghệ phát triển rất cao như hiện nay.
Thực tiễn gần một thế kỷ ở một số nước xây dựng chủ nghĩa xã hội đã
có nhiều thành tựu về mọi mặt. Song, các nước xã hội chủ nghĩ
a cũng mắc
nhiều sai lầm, khuyết điểm và lâm vào khủng hoảng, thoái trào nghiêm
trọng. Các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô sụp đổ là do đảng
cộng sản ở các nước đó vừa sai lầm về đường lối, vừa xa rời lý luận chủ
nghĩa Mác-Lênin, vừa có cả những sự phản bội từ cấp cao nhất; đồng thời
có sự phá hoại nhiề

Lênin, có quan hệ chặt chẽ với hai bộ phận kia là triết học Mác-Lênin
và kinh tế học chính trị Mác-Lênin.
7

1. Phương pháp luận chung của chủ nghĩa xã hội khoa học
Chủ nghĩa xã hội khoa học sử dụng phương pháp luận chung nhất của
chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học
Mác-Lênin: Chỉ có dựa trên phương pháp luận khoa học đó thì chủ nghĩa
xã hội khoa học mới luận giải đúng đắn, khoa học về sứ m
ệnh lịch sử của
giai cấp công nhân, về quá trình phát sinh, hình thành, phát triển của hình
thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa và các khái niệm, phạm trù, các nội
dung khác của chủ nghĩa xã hội khoa học.
Trên cơ sở phương pháp luận chung đó, chủ nghĩa xã hội khoa học
cũng đặc biệt chú trọng sử dụng những phương pháp khác, cụ thể hơn và
những phương pháp có tính liên ngành, tổng hợp.
2. Các phương pháp
đặc trưng của chủ nghĩa xã hội khoa học
Phương pháp kết hợp lịch sử - lôgíc. Đây cũng là một nội dung của
phương pháp luận triết học Mác-Lênin, nhưng nó càng đặc biệt quan trọng
đối với chủ nghĩa xã hội khoa học. Phải trên cơ sở những tư liệu thực tiễn
của các sự thật lịch sử mà phân tích để rút ra những nhận định, nhữ
ng khái
quát về lý luận có kết cấu chặt chẽ, khoa học – tức là rút ra được lôgíc của
lịch sử (chứ không dừng lại ở sự kể lể về sự thật lịch sử). Các nhà kinh điển
của chủ nghĩa Mác-Lênin đã là những tấm gương mẫu mực về việc sử dụng
phương pháp này khi phân tích lịch sử nhân loại, đặc biệt là về sự phát triển
các phương thức sản xuất để rút ra được lôgíc của quá trình lịch sử, căn
bản là quy luật mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất,
giữa giai cấp bóc lột và bị bóc lột, quy luật đấu tranh giai cấp dẫn đến các

- Các phương pháp có tính liên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học là
một môn khoa học xã hội nói chung và khoa học chính trị - xã h
ội nói
riêng, do đó nó cần thiết phải sử dụng nhiều phương pháp nghiên cứu cụ
thể của các khoa học xã hội khác: như phương pháp phân tích, tổng hợp,
thống kê, so sánh, điều tra xã hội học, sơ đồ hoá, mô hình hoá, v.v. để
nghiên cứu những khía cạnh chính trị - xã hội của các mặt hoạt động trong
một xã hội còn giai cấp, đặc biệt là trong chủ nghĩa tư bản và trong chủ
nghĩa xã hộ
i (kể cả thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội).
Có thể đề cập đến một phương pháp nghiên cứu có tính khái quát mà
chủ nghĩa xã hội khoa học cần sử dụng đó là phương pháp tổng kết lý luận
từ thực tiễn, nhất là thực tiễn về chính trị - xã hội.
IV. Chức năng, nhiệm vụ của chủ nghĩa xã hội khoa
học và ý nghĩa việc nghiên cứu chủ nghĩa xã hội khoa
học
1. Chức năng và nhiệm vụ của chủ nghĩa xã hội khoa học
Thứ nhất, chủ nghĩa xã hội khoa học có chức năng và nhiệm vụ trang
bị những tri thức khoa học, đó là hệ thống lý luận chính trị - xã hội và
phương pháp luận khoa học mà chủ nghĩa Mác-Lênin đã phát hiện ra và
luận giải quá trình tất yếu lịch sử dẫn đến hình thành, phát triển hình thái
kinh tế - xã hội c
ộng sản, giải phóng xã hội, giải phóng con người. Chức
năng này cũng thống nhất với chức năng của triết học Mác-Lênin và kinh tế
chính trị học Mác-Lênin, nhưng trực tiếp nhất là trang bị lý luận nhận thức
về cách mạng xã hội chủ nghĩa và xây dựng chủ nghĩa xã hội.
Không làm được chức năng này, chủ nghĩa xã hội khoa học sẽ không
thể cung cấp cơ s
ở lý luận và phương pháp nhận thức về chính trị - xã hội
cho người nghiên cứu và hoạt động thực tiễn trong cách mạng xã hội chủ