nhằm thực hiện một chế độ xã hội mà trong đó, tư liệu sản xuất là thuộc về
toàn xã hội, không có áp bức và bóc lột, bất công, mọi người được bình
đẳng về mọi mặt và đều có cuộc sống tự do, ấm no, hạnh phúc, văn minh.
Chính sự xuất hiện chế độ tư hữu, xuất hiện giai cấp thống trị và bóc
lột được xem như tiền
đề kinh tế - xã hội cho sự xuất hiện các phong trào
và tư tưởng xã hội chủ nghĩa từ phía nhân dân lao động.
b) Các biểu hiện cơ bản của tư tưởng xã hội chủ nghĩa
- Tư tưởng xã hội chủ nghĩa là các quan niệm về một chế độ xã hội mà
mọi tư liệu sản xuất thuộc về mọi thành viên, thuộc về toàn xã hội.
- Tư tưởng xã hội chủ nghĩa là tư tưởng về một chế độ xã hội mà ở đó
ai cũng có việc làm và ai cũng lao động.
- Tư tưởng xã hội chủ nghĩa là những tư tưởng v
ề một xã hội, trong đó
mọi người đều bình đẳng, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc. Mọi
người đều có điều kiện để lao động, cống hiến, hưởng thụ và phát triển toàn
diện.
2. Phân loại các tư tưởng xã hội chủ nghĩa
Các nhà nghiên cứu lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa thường đưa ra
hai tiêu chí phân loại các tư tưởng xã hội ch
ủ nghĩa: thứ nhất, căn cứ vào
quá trình lịch sử hình thành các tư tưởng xã hội chủ nghĩa gắn với các chế
độ xã hội; thứ hai, căn cứ vào tính chất, trình độ phát triển của các tư tưởng
ấy. Tuy nhiên, các nhà sử học mácxít, các nhà nghiên cứu tư tưởng xã hội
chủ nghĩa theo quan điểm duy vật lịch sử thường tiến hành phân loại dựa
trên sự kết h
ợp đúng mức hai tiêu chí nói trên.
a) Phân loại tư tưởng xã hội chủ nghĩa theo lịch đại
Theo tiến trình lịch sử phát triển, hay theo lịch đại, các nhà nghiên cứu
lịch sử tư tưởng thường chia tư tưởng xã hội chủ nghĩa thành các giai đoạn

ng thủ công, quý tộc, tăng lữ, con buôn, cho vay nặng lãi hợp thành
lực lượng thống trị, áp bức xã hội. Giai cấp nô lệ và các tầng lớp lao động
khác hợp thành lực lượng bị thống trị, bị áp bức. Cuộc đấu tranh chống áp
bức, bóc lột do các giai cấp và tầng lớp bị thống trị tiến hành là tất yếu,
phản ánh mâu thuẫn cơ bản trong phương thức sản xuất chiếm h
ữu nô lệ.
Trong quá trình đấu tranh xã hội, đấu tranh giai cấp đó, những ước mơ,
khát vọng về một xã hội không có áp bức, không có bóc lột được ra đời và
phát triển.
Những tư tưởng xã hội chủ nghĩa thời cổ đại chủ yếu được thể hiện
mới chỉ là những ước mơ, niềm khát vọng của công chúng bị bóc lột, bị áp
bức. Chúng được lan truyền,
được phổ biến trong công chúng lúc đầu bằng
những câu chuyện kể chưa thành văn, về sau là cả những áng văn chương
cổ vũ cho các phong trào đấu tranh, những cuộc khởi nghĩa của những
người nô lệ. Những ước mơ, khát vọng ấy chỉ mới dừng ở lòng khao khát
được quay về với "thời đại hoàng kim", mà sau này được các thánh kinh
gọi là "giang sơn ngàn năm của Chúa", tức chế độ cộ
ng sản nguyên thuỷ:
không tư hữu, không giai cấp áp bức bóc lột, mọi người đều bình đẳng, tự
do, v.v
15

2. Tư tưởng xã hội chủ nghĩa từ thế kỷ XV đến cuối thế kỷ XVIII
a) Hoàn cảnh lịch sử
Từ khoảng thế kỷ XV đến cuối thế kỷ XVIII, nhân loại có những bước
tiến dài trong đời sống kinh tế - xã hội. Các công trường thủ công có tính
chất chuyên môn hoá dần hình thành, thay thế cho tính chất hợp tác sản
xuất theo kiểu phường hội. Sự phân hoá giai cấp diễn ra mạnh mẽ hơn và
kèm theo đó là những xung đột giai cấp cũng diễn ra quyết liệt hơn. Những

những áp bức và bất công trong xã hội tư bản ngay khi mới hình thành;
phân tích một cách sâu sắc sự khốn cùng của người nông dân do quá trình
tích luỹ nguyên thuỷ t
ư bản mang lại Điều quan trọng và rất căn bản
trong các quan niệm xã hội chủ nghĩa của ông là ở chỗ, ông chỉ ra rằng,
muốn xoá bỏ bất công, áp bức, xoá bỏ tình trạng phân hoá giàu nghèo, cần
16

xoá bỏ chế độ tư hữu. Với quan điểm có tính chất căn bản này, ông đã được
xếp vào một trong số các nhà tư tưởng cộng sản chủ nghĩa vĩ đại của thế kỷ
XVI.
- Tư tưởng xã hội chủ nghĩa không tưởng thế kỷ XVIII
Nhân loại trong thế kỷ XVIII được chứng kiến sự phát triển với tốc độ
nhanh hơn c
ủa chủ nghĩa tư bản ở châu Âu và Bắc Mỹ. Các tiền đề kinh tế
- xã hội và chính trị - xã hội cho sự xác lập hoàn toàn địa vị thống trị của
giai cấp tư sản dần được chín muồi. Nền quân chủ chuyên chế đi vào thời
kỳ suy tàn, thay vào đó là chính thể cộng hoà tư sản được thiết lập ở Hà
Lan, Anh, Pháp, Hoa Kỳ Tuy nhiên, cũng như cuộc Cách mạng tư sả
n
Anh, cuộc Cách mạng tư sản Pháp diễn ra gay go, dai dẳng giữa các tập
đoàn quý tộc, bảo thủ với bộ phận tư sản mới trong các lĩnh vực công
nghiệp, thương nghiệp. Sự áp bức, bóc lột trong kinh tế cộng thêm chiến
tranh, nội chiến triền miên đã làm gia tăng tính chất gay gắt của những mâu
thuẫn và đối kháng giai cấp. Các phong trào phản kháng của nhân dân lao
động chống lại giai cấp thống tr
ị diễn ra mạnh mẽ. Để phản ánh cuộc đấu
tranh ấy, đã xuất hiện nhiều nhà lý luận xã hội chủ nghĩa. Trong số đó phải
kể đến các nhà tư tưởng Pháp: Giăng Mêliê, đặc biệt là Gabriendơ Mably,
Grắccơ Babớp

ừng diễn ra trong thời kỳ công xã
nguyên thuỷ và vẫn tồn tại trong một số bộ lạc thời kỳ đó, chế độ tư hữu ra
đời đã làm tiêu tan cái quyền bình đẳng tự nhiên ấy.
Tương tự với Môrely, lý thuyết về quyền bình đẳng tự nhiên của G.
Mably (1709-1785) được coi là cơ sở trong các luận điểm xã hội - chính trị
của ông.
3. Chủ nghĩa xã hội không tưởng - phê phán đầu th
ế kỷ XIX
a) Hoàn cảnh lịch sử
Cuối thế kỷ XVIII được coi là thời kỳ bão táp của cách mạng tư sản.
Trên lĩnh vực kinh tế, sự ra đời của nền sản xuất công nghiệp đã diễn ra
nhanh chóng ở nước Anh, một phần châu Âu lục địa và Bắc Mỹ. Sản xuất
công nghiệp đã nhanh chóng làm biến đổi bộ mặt kinh tế - xã hội của thế
giới mà theo đánh giá của Các Mác và Phriđrích Ă
ngghen: chỉ sau hơn hai
thế kỷ tồn tại, chủ nghĩa tư bản đã tạo ra một khối lượng của cải vật chất
nhiều hơn tất cả các thời đại trước gộp lại. Lực lượng sản xuất phát triển
nhanh chóng kéo theo sự biến đổi và ngày càng hoàn thiện quan hệ sản
xuất chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa. Cùng với quá trình
ấy, sự ra đời
và hình thành ngày càng rõ nét hai lực lượng xã hội đối lập nhau: giai cấp
tư sản và giai cấp công nhân. Giai cấp tư sản đã củng cố từng bước vững
chắc địa vị thống trị của mình và cũng bắt đầu bộc lộ những bản chất cố
hữu của nó: bóc lột, áp bức nhân dân lao động vì quyền lợi của giai cấp
mình. Trong khi đó, giai c
ấp công nhân xuất hiện, từng bước lớn mạnh, trở
thành một lực lượng xã hội quan trọng trong lĩnh vực sản xuất, trong nền
kinh tế. Trong lĩnh vực xã hội - chính trị, họ cũng như các giai cấp và tầng
lớp lao động khác, bị áp bức, bóc lột thậm tệ. Tình trạng bất công xã hội, bất
bình đẳng và nghèo khó đè nặng lên vai họ.

yên chung", mặc dù thời trẻ ông từng cống hiến sức lực của mình trong
cuộc kháng chiến chống xâm lược của những người anh em ở Bắc Mỹ.
Quan niệm của ông về chế độ sở hữu c
ủa xã hội tương lai chứa đựng
mâu thuẫn. Một mặt, ông cho rằng, trong xã hội ấy, chế độ sở hữu phải
được tổ chức sao cho có lợi nhất cho toàn xã hội. Nhưng mặt khác, ông lại
không chủ trương xoá bỏ chế độ tư hữu, mà chỉ cố gắng xoá bỏ sự phân
hoá giàu nghèo một cách quá đáng, thông qua và bằng cách thực hiện chế
độ tư hữu một cách phổ biến.
- Sáclơ Phuriê (1772 - 1837)
Sinh ra và lớn lên trong một gia đình thương gia không mấy suôn sẻ
trong việc buôn bán, S. Phuriê sớm được tiếp xúc với thương trường của xã
hội tư bản phát triển. Là một người không được học hành đến nơi đến chốn,
nhưng bù lại ông có một trí thông minh tuyệt vời. Tinh tế trong quan sát,
sắc sảo trong nhận xét đánh giá, ông nắm rất vững phép biện chứng trong
quan sát, phát hiện và phân tích vấn đề, sử dụng tài tình nguyên t
ắc
antinomi trong trình bày các quan niệm về xã hội Đó là những đặc thù
trong nhân cách của S. Phuriê.
Ngay từ khi chủ nghĩa tư bản đang ở trong buổi bình minh của tự do
cạnh tranh, S.Phuriê đã phát hiện ra tình trạng vô chính phủ của nền công
nghiệp tư bản chủ nghĩa. Trong nền kinh tế ấy, người lao động làm ra sản
phẩm được hưởng thụ quá ít, trong khi kẻ ăn bám thì lại hưởng thụ quá
19