nhân và là cơ sở trực tiếp cho hôn nhân được gọi là tình yêu. Cũng như hôn
nhân, tình yêu của mỗi thời đại, mỗi giai cấp và tầng lớp, mỗi dân tộc và
cộng đồng tâm lý văn hoá cũng có những giá trị và chuẩn mực riêng, với
những biểu hiện riêng, cụ thể và sinh động.
- Huyết thống, quan hệ huyết thống là quan hệ cơ bản đặc trưng của
gia đình:
Do nhu cầ
u hết sức tự nhiên cần duy trì và phát triển nòi giống, con
người đã sáng tạo ra gia đình với tính cách một thiết chế xã hội. Trong gia
đình, cùng với quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống được coi là một
quan hệ cơ bản nhất. Tuy nhiên, ngay cả quan niệm về quan hệ này cũng có
những thay đổi theo tiến trình lịch sử. Những sự thay đổi ấy được quy định,
chịu sự chi phối của các
điều kiện kinh tế, văn hoá, chính trị của xã hội.
Mặt khác, quan hệ huyết thống ấy cũng gia nhập, đan xen vào các quan hệ
kinh tế - xã hội và chính trị xã hội của mỗi thời đại. Trong chế độ công xã
nguyên thuỷ, huyết thống về đằng mẹ được coi như chuẩn mực để tính
quan hệ thân tộc gần xa. Khi ấy, gia đình được xây dựng trên cơ sở huyết
th
ống mẫu hệ. Gia đình theo huyết thống về đằng cha (gia đình phụ hệ)
được coi như một sự phủ định đối với gia đình mẫu hệ được hình thành và
phát triển cùng với sự xuất hiện chế độ tư hữu. Những biểu hiện của bất
bình đẳng trong quan hệ nam nữ dù ở mức độ thấp (gia đình mẫu hệ) đến
mức
độ cao hơn và ngày càng gay gắt hơn (gia đình phụ hệ: gia đình chủ
nô, gia đình phong kiến gia trưởng, gia đình tư sản) chỉ có thể được khắc
phục trong điều kiện khi mà chế độ tư hữu bị xoá bỏ, chế độ sở hữu công
cộng (công hữu) đối với các tư liệu sản xuất được xác lập.
- Quan hệ quần tụ trong cùng một không gian sinh tồn
:

2. Vị trí gia đình trong xã hội
a) Gia đình là tế bào của xã hội
Có thể ví xã hội là một cơ thể sống hoàn chỉnh và không ngừng biến
đổi được "sắp xếp, tổ chức" theo nhiều mối quan hệ trong đó gia đình được
xem là một tế bào, một thiết chế cơ sở đầu tiên. Mỗi một chế độ xã hội
được sinh thành, vận động và biến đổi trên cơ sở một phương thức sản xuất
xác định và có vai trò quy định đối v
ới gia đình. Nhưng xã hội ấy lại tồn tại
thông qua các hình thức kết cấu và quy mô gia đình. Mỗi gia đình hạnh
phúc, hoà thuận thì cả cộng đồng và xã hội tồn tại và vận động một cách
êm thấm. Mục đích chung của sự vận động biến đổi của xã hội trước hết vì
lợi ích của mỗi công dân, mỗi thành viên xã hội và mỗi gia đình - tổ chức
và thiết ch
ế xã hội đầu tiên, cơ sở nơi quần tụ của mỗi công dân và thành
viên của xã hội. Nhưng lợi ích của mỗi công dân, mỗi thành viên xã hội lại
chịu sự chi phối của lợi ích các tập đoàn giai cấp thống trị trong xã hội,
trong điều kiện xã hội phân chia thành giai cấp.
b) Trình độ phát triển kinh tế - xã hội quyết định quy mô, kết cấu, hình
thức tổ chức và tính chất của gia đình
Quan điểm duy vật về lịch sử đã chỉ ra rằng, gia đình là những hình
thức phản ánh đặc thù của trình độ sản xuất, của trình độ phát triển kinh tế.
Trong tiến trình lịch sử nhân loại, các phương thức sản xuất cộng sản
nguyên thuỷ, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ
nghĩa đã lần lượt thay thế nhau, kéo theo và d
ẫn đến sự biến đổi về hình
thức tổ chức, quy mô và kết cấu cũng như tính chất của gia đình. Từ gia
đình tập thể - quần hôn với các hình thức huyết thống, đối ngẫu, gia đình
cặp đôi bước sang hình thức gia đình cá thể, một vợ một chồng; từ gia đình
một vợ, một chồng bất bình đẳng, chỉ về phía người ph
ụ nữ, người vợ sang

cho các hoạ
t động lao động của xã hội. Rõ ràng là, muốn xây dựng xã hội
phải chú ý xây dựng gia đình. Xây dựng gia đình là trách nhiệm, là một bộ
phận cấu thành trong chỉnh thể các mục tiêu phấn đấu của xã hội, vì sự ổn
định và phát triển của chính xã hội.
3. Các chức năng cơ bản của gia đình
a) Chức năng tái sản xuất ra con người
Tái sản xuất ra chính bản thân con người là một chức năng cơ bản và
riêng có của gia đình. Chức năng này bao gồm các nội dung cơ bản: tái sản
xuất, duy trì nòi giống, nuôi dưỡng nâng cao thể lực, trí lực bảo đảm tái sản
xuất nguồn lao động và sức lao động cho xã hội.
Hoạt động sinh con đẻ cái của con người trước hết xuất phát từ nhu
cầu tồn tại của chính con người, củ
a xã hội. Chức năng này đáp ứng một
151

nhu cầu rất tự nhiên, chính đáng của con người. Nhưng tốc độ gia tăng dân
số, mật độ dân cư và nhiều yếu tố khác liên quan đến các vấn đề chiến
lược và trình độ phát triển kinh tế, xã hội Vì vậy sinh đẻ của mỗi gia
đình không chỉ là việc riêng của gia đình mà còn là một nội dung quan
trọng của mỗi quốc gia và toàn nhân loại. Chiến lược về dân số hợp lý sẽ
tr
ực tiếp tạo ra một cách có kế hoạch nguồn nhân lực mới phù hợp với yêu
cầu phát triển kinh tế - xã hội, là mục tiêu, động lực quan trọng nhất của
phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội.
b) Chức năng kinh tế và tổ chức đời sống gia đình
Hoạt động kinh tế và tổ chức đời sống vật chất là một chức năng cơ
bản của gia đình. Hoạt động kinh tế, hiểu theo nghĩa đầy đủ gồm có hoạt
động sản xuất kinh doanh và hoạt động tiêu dùng để thoả mãn các yêu cầu
ăn mặc, ở, đi lại của mỗi thành viên và của gia đình.

152

nghĩa quyết định, nhưng có những nội dung và phương pháp giáo dục gia
đình mang lại hiệu quả lớn không thể thay thế. Giáo dục gia đình còn bao
hàm cả tự giáo dục. Do đó, chủ thể giáo dục gia đình cơ bản và chủ yếu vẫn
là thế hệ cha mẹ, ông bà đối với con cháu.
Giáo dục gia đình là một bộ phận và có quan hệ hỗ trợ, bổ sung hoàn
thiện thêm cho giáo dục nhà trường và xã hội. Do
đó, dù giáo dục nhà
trường và giáo dục xã hội có phát triển lên trình độ nào, giáo dục gia đình
vẫn được coi là một thành tố của nền giáo dục xã hội nói chung. Giáo dục
gia đình luôn trở thành bộ phận quan trọng, hợp thành giáo dục nói chung
phục vụ các lợi ích cơ bản của giai cấp thống trị trong bất cứ thời đại nào,
khi xã hội còn giai cấp và phân chia giai cấp.
d) Chức năng thoả mãn các nhu cầu tâm - sinh lý, tình cảm của gia
đình.
Nếu như trình độ sản xuất kinh doanh, hoạt động kinh tế và tổ chức
đời sống gia đình là điều kiện và tiền đề vật chất của xây dựng gia đình, thì
thoả mãn các nhu cầu tâm sinh lý được coi là một chức năng có tính văn
hoá - xã hội của gia đình. Chức năng này có vị trí đặc biệt quan trọng, cùng
với các chức năng khác tạo ra khả năng thực tế cho xây dựng gia đ
ình hạnh
phúc. Nhiều vấn đề phức tạp liên quan đến giới tính và giới, tâm lý lứa tuổi
và thế hệ, những căng thẳng mệt mỏi về thể xác và tâm hồn trong lao động
và công tác nhiều khi có thể được giải quyết trong một môi trường gia
đình hoà thuận. Sự hiểu biết, cảm thông, chia sẻ và đáp ứng các nhu cầu
tâm sinh lý giữa vợ - chồng, cha mẹ - con cái làm cho mỗi thành viên có
điều kiện sống l
ạc quan, khoẻ mạnh về thể chất và tinh thần là những tiền
đề cần thiết cho một thái độ, hành vi tích cực trong cuộc sống gia đình và

trường định hướng xã hội chủ nghĩa, một mặt từng bước hình thành hoàn
thiện và phát triển các cơ sở vật ch
ất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội, mặt
khác, tạo ra những điều kiện, những cơ hội để phát huy mọi tiềm năng của
mọi gia đình, mọi thành viên trong xã hội. Phát triển theo định hướng xã
hội chủ nghĩa còn là tiền đề để từng bước giải quyết đúng đắn giữa tăng
trưởng, phát triển kinh tế với thực hiện công bằ
ng xã hội, xoá đói giảm
nghèo. Điều đó cũng tạo ra những cơ sở, điều kiện phát triển gia đình, từng
bước khắc phục những hạn chế, kế thừa và phát huy những giá trị truyền
thống, hình thành các yếu tố tích cực trong gia đình, thực hiện bước chuyển
từ gia đình truyền thống sang gia đình mới theo định hướng xã hội chủ
nghĩ
a.
2. Điều kiện chính trị và văn hoá - xã hội
a) Điều kiện chính trị
Cùng với sự xác lập và từng bước phát triển kinh tế, nhà nước xã hội
chủ nghĩa chú ý đến việc xây dựng, hoàn thiện và tổ chức thực hiện một hệ
thống pháp luật, trong đó có Luật hôn nhân và gia đình. Cùng với hệ thống
chính sách và pháp luật được xây dựng, ban hành nhằm đảm bảo thực hiện
lợi ích của mọi công dân, trong đó có phụ nữ, Luật hôn nhân và gia đình
ngày càng hoàn thiện đã thự
c sự là cơ sở pháp lý cho quá trình thực hiện
hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, xây dựng gia đình bình
đẳng, dân chủ, bảo đảm cuộc sống gia đình, hạnh phúc và bền vững. Với sự
ra đời và hoàn thiện của hệ thống pháp luật và chính sách bảo đảm thực
hiện thắng lợi mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội, chế độ hôn nhân một vợ
m
ột chồng được sự thừa nhận và bảo vệ của pháp luật - cơ sở trực tiếp của
xây dựng gia đình hạnh phúc trong chủ nghĩa xã hội. Chính điều đó đã tạo