1. Phân tích nguồn gốc, bản chất và những tính chất cơ bản của tôn giáo?
2. Vì sao trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội và trong chế độ xã
hội chủ nghĩa vẫn còn tôn giáo? Quan điểm cơ bản của chủ nghĩa Mác-
Lênin đối với tôn giáo như thế nào?
3. Nêu khái quát về tôn giáo ở Việt Nam hiện nay và nội dung cơ bản của
quan điểm và chính sách đối với tôn giáo của Đảng, Nhà nước ta hiện nay? Chương XI
Vấn đề gia đình trong quá trình xây dựng
chủ nghĩa xã hội
I. Vị trí, chức năng của Gia đình trong xã hội
1. Quan niệm về gia đình
a) Định nghĩa gia đình
Với tư cách một hình thức cộng đồng tổ chức đời sống xã hội, gia đình
được hình thành từ rất sớm và đã trải qua một quá trình phát triển lâu dài.
Xuất phát nhu cầu bảo tồn và duy trì nòi giống, từ sự cần thiết phải nương
tựa vào nhau để sinh tồn, các hình thức quần tụ giữa nam giới và nữ giới,
những hình thức cộng đồng tổ chức đờ
i sống gia đình đã xuất hiện. Lịch sử
nhân loại đã trải qua nhiều hình thức gia đình: gia đình đối ngẫu, gia đình
một vợ một chồng...
Trên cơ sở của sự phát triển kinh tế - xã hội, các kiểu, dạng tổ chức
cộng đồng mang tính "tự nhiên" ngay từ đầu đã chịu sự quy định của những
biến đổi trong sản xuất, trong đờ
i sống kinh tế - xã hội. Để quan hệ với
thiên nhiên, tác động vào thiên nhiên, con người cần phải quần tụ thành các
nhóm cộng đồng. Ban đầu, các quan hệ chi phối trong những nhóm cộng
đồng ấy còn mang sắc thái tự nhiên, sinh học. Trước những yêu cầu của sản
xuất và sinh hoạt, những đòi hỏi của đời sống kinh tế, các quan hệ ấy dần

người, nhằm duy trì, phát triển nòi giống. Cùng với sự phát triển của lịch
sử, hôn nhân cũng có những biến đổi sâu sắc về hình thức, tính chất, sắc
thái của nó. Nếu như trong chế
độ cộng sản nguyên thuỷ, hình thức hôn
nhân chủ yếu là quần hôn, trong các chế độ tư hữu, hôn nhân được hình
thành, xây dựng và thực hiện trên cơ sở bảo đảm lợi ích của những người
chủ sở hữu (ví dụ: trong chế độ phong kiến hôn nhân một vợ một chồng
nhưng điều đó chỉ ràng buộc đối với người vợ...). Hôn nhân là hình thức
quan hệ tính giao củ
a con người, chỉ có ở con người, nên ngay từ đầu, hôn
nhân đã mang bản chất người, nhân văn và nhân đạo. Sự phù hợp về tâm
lý, sức khoẻ và nhất là trạng thái tình cảm, ngay từ đầu đã là cơ sở trực tiếp
của hôn nhân, mang lại bản sắc đặc thù của quan hệ hôn nhân. Tuy nhiên,
như mọi quan hệ xã hội khác, hôn nhân luôn chịu sự chi phối của các quan
hệ kinh tế và bản chất chế độ
xã hội mà trên đó nó được hình thành và phát
triển. Vì vậy, hôn nhân trong bất cứ thời đại nào cũng có thể và cần phải
được xã hội thừa nhận, ở những mức độ, trình độ khác nhau. Trong chế độ
tư hữu và các xã hội có sự phân chia giai cấp, sự thừa nhận đó được thể
hiện về mặt pháp luật, bên cạnh sự thừa nhận của cộng đồng, của các chuẩn
m
ực văn hoá và lối sống của truyền thống trong cộng đồng. Sự phù hợp về
trạng thái tâm lý, tình cảm, lối sống giữa đôi nam nữ trước khi đi đến hôn
148

nhân và là cơ sở trực tiếp cho hôn nhân được gọi là tình yêu. Cũng như hôn
nhân, tình yêu của mỗi thời đại, mỗi giai cấp và tầng lớp, mỗi dân tộc và
cộng đồng tâm lý văn hoá cũng có những giá trị và chuẩn mực riêng, với
những biểu hiện riêng, cụ thể và sinh động.
- Huyết thống, quan hệ huyết thống là quan hệ cơ bản đặc trưng của

vẫn luôn được đặt ra, cho dù ngày nay, khái niệm không gian sinh tồ
n của
gia đình không còn giữ nguyên nghĩa như một giới hạn địa lý thuần tuý.
Cho dù sự can thiệp, mức độ quan tâm giữa các thành viên gia đình đã
được xã hội thay thế, đảm nhận ở mức độ đáng kể, sự quan tâm, chăm sóc
giữa các thành viên, các thế hệ trong mỗi gia đình không vì thế mà mất đi.
Trái lại nó được củng cố, được thực hiện nhờ những thiết bị, ph
ương tiện
và tiện nghi ngày càng hiện đại, đầy đủ hơn.
- Quan hệ nuôi dưỡng giữa các thành viên và thế hệ thành viên trong
149

gia đình:
Nuôi dưỡng là một nghĩa vụ, một trách nhiệm, đồng thời còn là một
quyền lợi thiêng liêng của gia đình, của các thành viên gia đình đối với
nhau. Nuôi dưỡng không đơn thuần chỉ là các bậc cha mẹ, ông bà nuôi
dưỡng con cháu, mà còn là hoạt động chăm sóc, nuôi dưỡng của con cháu
đối với cha mẹ, ông bà, giữa các thành viên khoẻ mạnh có thuận lợi trong
làm ăn sinh sống đối với các thành viên gặp những khó khăn, những rủ
i ro
về sức khoẻ, về làm ăn sinh sống. Mặc dù xã hội phát triển, sự quan tâm
của xã hội đối với gia đình và các thành viên gia đình qua các chính sách
bảo hiểm, chăm sóc y tế, dưỡng lão... nhưng nuôi dưỡng của gia đình có
những đặc thù mà xã hội dù hiện đại đến đâu cũng không thể thay thế và
càng không nên đặt vấn đề thay thế hoàn toàn.
2. Vị trí gia đình trong xã hội
a) Gia đình là tế bào của xã hội
Có thể ví xã hội là một cơ thể sống hoàn chỉnh và không ngừng biến
đổi được "sắp xếp, tổ chức" theo nhiều mối quan hệ trong đó gia đình được
xem là một tế bào, một thiết chế cơ sở đầu tiên. Mỗi một chế độ xã hội

độ phát triển kinh tế của mỗi thời đại.
c) Gia đình là một thiết chế cơ sở, đặc thù của xã hội, là cầu nối giữa cá
nhân với xã hội
Trong hệ thống cơ cấu tổ chức của xã hội, gia đình được coi là thiết
chế cơ sở, đầu tiên, nhỏ nhất. Sự vận động biến đổi của thiết chế tuân theo
những quy luật chung của cả hệ thống. Nhưng thiết chế ấy vận động biến
đổi còn trên cơ sở kế thừa các giá trị văn hoá truyền thống của mỗi n
ền văn
hoá, mỗi vùng và địa phương khác nhau và còn được bộc lộ, thể hiện ở mỗi
thành viên và thế hệ thành viên trong sự "giao thoa" của mỗi cá nhân và
mỗi gia đình. Thông qua các hoạt động tổ chức đời sống trong gia đình và
của gia đình, mỗi cá nhân, mỗi gia đình tiếp nhận, chịu sự tác động và
"phản ứng " lại đối với những tác động của xã hội, thông qua các tổ chức,
các thiế
t chế, chính sách... của xã hội. Sự đồng thuận hay không đồng thuận
của những tác động từ xã hội, nhà nước với những hình thức tổ chức, sinh
hoạt trong thiết chế gia đình sẽ tạo ra kết quả tốt hay xấu của mỗi chế độ xã
hội, mỗi thời đại.
d) Gia đình là tổ ấm, mang lại các giá trị hạnh phúc, sự hài hoà trong
đời sống cá nhân của mỗi thành viên, mỗi công dân của xã hội
Từ thuở lọt lòng cho đến suốt cuộc đời, mỗi thành viên được nuôi
dưỡng, chăm sóc để trở thành công dân của xã hội, lao động cống hiến và
hưởng thụ, đóng góp cho xã hội trước hết và chủ yếu là thông qua gia đình
và với gia đình. Sự yên ổn, hạnh phúc mỗi gia đình là tiền đề, điều kiện
quan trọng cho sự hình thành, phát triển nhân cách, bảo đảm đạt hiệu quả
cho các hoạ
t động lao động của xã hội. Rõ ràng là, muốn xây dựng xã hội
phải chú ý xây dựng gia đình. Xây dựng gia đình là trách nhiệm, là một bộ
phận cấu thành trong chỉnh thể các mục tiêu phấn đấu của xã hội, vì sự ổn
định và phát triển của chính xã hội.