Chương IX
Vấn đề dân tộc trong quá trình xây dựng chủ
nghĩa xã hội
Vấn đề dân tộc là một nội dung có ý nghĩa chiến lược của chủ nghĩa
Mác - Lênin và của cách mạng xã hội chủ nghĩa; là vấn đề thực tiễn nóng
bỏng đòi hỏi phải được giải quyết một cách đúng đắn và thận trọng.
I. Dân tộc và hai xu hướng khách quan của sự phát
triển các dân tộc
1. Khái niệm và những đặc trưng cơ bản của dân tộc
Cũng như nhiều hình thức cộng đồng khác, dân tộc là sản phẩm của
một quá trình phát triển lâu dài của xã hội loài người. Trước khi dân tộc
xuất hiện, loài người đã trải qua những hình thức cộng đồng từ thấp đến
cao: thị tộc, bộ lạc, bộ tộc.
ở phương Tây, dân tộc xuất hiện khi ph
ương thức sản xuất tư bản chủ
nghĩa được xác lập và thay thế vai trò của phương thức sản xuất phong
kiến. Chủ nghĩa tư bản ra đời trên cơ sở của sự phát triển sản xuất và trao
đổi hàng hoá đã làm cho các bộ tộc gắn bó với nhau. Nền kinh tế tự cấp, tự
túc bị xoá bỏ, thị trường có tính chất địa phương nhỏ hẹp, khép kín
được
mở rộng thành thị trường dân tộc. Cùng với quá trình đó, sự phát triển đến
mức độ chín muồi của các nhân tố ý thức, văn hoá, ngôn ngữ, sự ổn định
của lãnh thổ chung đã làm cho dân tộc xuất hiện. Chỉ đến lúc đó tất cả lãnh
địa của các nước phương Tây mới thực sự hợp nhất lại, tức là chấm dứt
tình trạng cát cứ phong kiế
n và dân tộc được hình thành.
ở một số nước phương Đông, do tác động của hoàn cảnh mang tính
đặc thù, đặc biệt do sự thúc đẩy của quá trình đấu tranh dựng nước và giữ
nước, dân tộc đã hình thành trước khi chủ nghĩa tư bản được xác lập. Loại

liên hệ với nghĩa thứ hai thì sắc thái nội dung của nó mới bộc lộ đầy đủ.
Dân tộc thường được nhận biết thông qua những đặc trưng chủ yếu
sau đây:
+ Có chung một ph
ương thức sinh hoạt kinh tế. Đây là đặc trưng quan
trọng nhất của dân tộc. Các mối quan hệ kinh tế là cơ sở liên kết các bộ
phận, các thành viên của dân tộc, tạo nên nền tảng vững chắc của cộng đồng
dân tộc.
+ Có thể cư trú tập trung trên một vùng lãnh thổ của một quốc gia,
hoặc cư trú đan xen với nhiều dân tộc anh em. Vận mệnh dân tộc một ph
ần
rất quan trọng gắn với việc xác lập và bảo vệ lãnh thổ đất nước.
+ Có ngôn ngữ riêng và có thể có chữ viết riêng (trên cơ sở ngôn ngữ
chung của quốc gia) làm công cụ giao tiếp trên mọi lĩnh vực: kinh tế, văn
hoá, tình cảm...
+ Có nét tâm lý riêng (nét tâm lý dân tộc) biểu hiện kết tinh trong nền
văn hoá dân tộc và tạo nên bản sắc riêng của nền văn hoá dân tộc, gắn bó
với nền văn hoá c
ủa cả cộng đồng các dân tộc (quốc gia dân tộc).
Như vậy, cộng đồng người ổn định chỉ trở thành dân tộc khi có đủ các
đặc trưng trên, các đặc trưng của dân tộc là một chỉnh thể gắn bó chặt chẽ
với nhau, đồng thời mỗi đặc trưng có một vị trí xác định. Sự tổng hợp các
122

đặc trưng nêu trên làm cho các cộng đồng dân tộc được đề cập ở
đây - về thực chất là một cộng đồng xã hội - tộc người, trong đó những
nhân tố tộc người đan kết, hoà quyện vào các nhân tố xã hội. Điều đó làm
cho khái niệm dân tộc khác với các khái niệm sắc tộc, chủng tộc - thường
chỉ căn cứ vào các đặc điểm tự nhiên, chẳng h
ạn màu da hay cấu tạo tự

Nhận thức vấn đề này không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có ý
nghĩa thực tiễn quan trọng. Bởi vì, công cuộc cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã
hội mới – từ cơ sở kinh tế đến kiến trúc thượng tầng và các quan hệ xã hội
không thể thiếu nội dung cải tạo, xây dựng cộng đồng dân tộc và các mối
quan hệ dân tộc. Ngược lại, việc cải tạo, xây dựng cộng đồng dân tộc và
các mối quan hệ dân tộc không thể tách rời công cuộc cải tạo, xây dựng
toàn diện xã hội mà trước hết là xây dựng chế độ chính trị - xã hội, xây
dựng nhà nước theo con đường tiến bộ.
123

Dân tộc xã hội chủ nghĩa chỉ xuất hiện do kết quả của sự cải tạo, xây
dựng từng bước cộng đồng dân tộc và các mối quan hệ dân tộc theo các
nguyên lý của chủ nghĩa xã hội khoa học. Đồng thời, dân tộc xã hội chủ
nghĩa chỉ có thể xuất hiện do kết quả của công cuộc cải tạo, xây dựng toàn
diện các lĩnh vực của
đời sống xã hội để từng bước củng cố chế độ xã hội
chủ nghĩa.
Tuy nhiên, trong thực tiễn, không nên xem nhẹ hoặc làm lu mờ những
nhân tố dân tộc tồn tại lâu dài trong một cộng đồng quốc gia gồm nhiều dân
tộc. Nhân tố dân tộc đó được biểu hiện nổi bật nhất trong văn hoá, nghệ
thuật, ngôn ngữ, phong tục, tập quán, tâm lý và tình cảm; chúng hoà quyện
vào nhau tạ
o thành một thể thống nhất trong đa dạng về bản sắc dân tộc; là
căn cứ chủ yếu để phân biệt dân tộc này với dân tộc khác. Điều đó đòi hỏi
nhà nước xã hội chủ nghĩa trong khi hoạch định và thực hiện mọi chính
sách chung của quốc gia, cần chú ý đến tính đặc thù của cộng đồng gồm
nhiều dân tộc, hơn nữa, cần có những chính sách riêng
đáp ứng những đòi
hỏi chính đáng mang tính đặc thù của từng dân tộc.
2. Hai xu hướng của sự phát triển các dân tộc và biểu hiện của hai

nhiều trở ngại. Bởi vì, nguyện vọng của các dân tộc được sống độc lập, tự
do bị chính sách xâm lược của chủ nghĩa đế quốc xoá bỏ. Chính sách xâm
lược của chủ nghĩa đế quốc đã biến hầu hết các dân tộc nhỏ bé hoặc còn ở
trình độ lạc hậu thành thuộc địa và phụ thuộc của nó. Xu hướng các dân tộc
xích lại gần nhau trên cơ sở tự nguyện và bình đẳng bị chủ nghĩa đế quốc
phủ nhận. Thay vào đó họ áp đặt lập ra những khối liên hiệp nhằm duy trì
áp bức, bóc lột
đối với các dân tộc khác, trên cơ sở cưỡng bức và bất bình
đẳng.
Vì vậy, chủ nghĩa Mác-Lênin cho rằng, chỉ trong điều kiện của chủ
nghĩa xã hội, khi chế độ người bóc lột người bị xoá bỏ thì tình trạng dân
tộc này áp bức, đô hộ các dân tộc khác mới bị xoá bỏ và chỉ khi đó hai xu
hướng khách quan của sự phát triển dân tộc mới có điều kiện để
thể hiện
đầy đủ. Quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội là sự quá độ lên
một xã hội thực sự tự do, bình đẳng, đoàn kết hữu nghị giữa người và
người trên toàn thế giới.
Hai xu hướng khách quan của phong trào dân tộc do V.I. Lênin phát
hiện đang phát huy tác dụng trong thời đại ngày nay với những biểu hiện rất
phong phú và đa dạng.
* Xét trong phạm vi các quốc gia xã h
ội chủ nghĩa có nhiều dân tộc:
Xu hướng thứ nhất biểu hiện trong sự nỗ lực của từng dân tộc để đi tới
sự tự chủ và phồn vinh của bản thân dân tộc mình. Xu hướng thứ hai tạo
nên sự thúc đẩy mạnh mẽ để các dân tộc trong cộng đồng quốc gia xích lại
gần nhau hơn, hoà hợp với nhau ở mức độ cao hơn trong mọi lĩ
nh vực của
đời sống.
ở các quốc gia xã hội chủ nghĩa, hai xu hướng phát huy tác động cùng
chiều, bổ sung, hỗ trợ cho nhau và diễn ra trong từng dân tộc, trong cả cộng