Ta nhận xét rằng trong các thí nghiệm khe Young, gương Fresnel… mặt phẳng đối xứng
của hệ là mặt phẳng của hình vẽ. Vì vậy khi cho nguồn điểm S dịch chuyển theo phương
thẳng góc với mặt phẳng đối xứng, hệ vân giao thoa sẽ trượt trên chính nó. Do đó, để quan
sát tốt hiện tượng giao thoa, khe sáng F được đặt thẳng góc với mặt phẳng đối xứng của hệ.
Ngoài ra ta cũng có điề
u kiện về bề rộng của khe sáng F.

Gọi bề rộng của khe F là b. Điểm A là một điểm ở nửa bề rộng trên, B là một điểm ở nửa
dưới có khoảng cách AB =Ġ. Như vậy trên bề rộng của khe ta có vô số cặp như thế. Các
điểm A và B cho các hệ vân giao thoa với vân trung tâm ở các vị trí A’ và B’. hai hệ vân
này lệch nhau một khoảng là:
A
’
B
’
= AB
d
D
=
d2
bD

Nếu độ lệch A’B’ này bằng nữa khoảng cách vân (
2
1
), cực đại của hệ vân này trùng với
cực tiểu của hệ vân kia, hiện tượng giao thoa sẽ biến mất.
Người ta quy ước hiện tượng còn quan sát được nếu độ lệch của mỗi cặp hệ vân như trên
không vượt quá
4
1

gh
=
ω
λ
tng4
≈
ω
λ
si
n
4

Vì góc (ω) rất nhỏ.
Cách tính trên được thành lập với cách bố trí của thí nghiệm khe young. Với một thí
nghiệm khác, phải dùng một cách tính riêng thích hợp.

Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V

h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m

Giả sử bướ
c sóng ánh sáng nhận mọi giá trị từ λ đến λ + dλ.

Hình 18
Tuy nhiên, chúng ta có thể biểu diễn bằng sơ đồ (H.18) chỉ 3 hệ vân ứng với các bước
sóng λ,λ+
2
λ∆
và λ + λ∆ , rồi suy ra hình ảnh chồng chất của các bước sóng.
Tại vị trí vân sáng trung tâm các cực đại bằng nhau, nên quan sát thấy một vân sáng
khơng bị mở rộng. Đến vân sáng thứ p, vì khoảng cách vân phụ thuộc vào bước sóng, nên
các cực đại khơng còn trùng nhau.
Tọa độ của các cực đại sáng ứng với bước sóng.
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g

-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.

tăng của bậc giao thoa p, đến cực đại bậc k nào đó, vị trí cực đại bậc k của bước sóng (
λ
+
λ∆ ) sẽ trùng với cực đại bậc (k + 1) của bước sóng λ: x = ki(+((=(k+1)i(
(7.1)
Kết quả tại miền vân sáng bậc k, vân sáng bị mở rộng đều trên cả khoảng cách vân. Trên
màn sẽ quan sát thấy cường độ sáng đều. Càng tiếp tục đi xa, vân càng bị mở rộng, sự chồng
chất càng nhiều về hình ảnh vẫn sáng đều.
Vậy muốn vẫn trơng thấy vân, ta phải có điều kiện:
P
i

λ+∆λ
< (p + 1)
i

λ
Và vân bắt đầu biến mất khi:
ki
λ∆+λ
= (k +1)i
λ
.
Chú ý đến (7.1) ta có:
k =
λ∆
λ
(7.2)
Vậy: Nếu trong chùm sáng có đủ mọi bức xạ cùng cường độ với các bước sóng nằm
trong khoảngλ,

e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h

rộng.

a. Các cặp tia kết hợp:
Nguồn sáng rộng Q gồm vơ số nguồn sáng điểm độc lập. Từ nguồn điểm S, xét tia SA
tới bản dưới góc tới i. Một phần ánh sáng phản xạ theo tia AR1; một phần khúc xạ đi vào
bản, phản xạ ở mặt dưới tại B và ló ra theo tia CR2. Ta có CR2 // AR1. Hai tia này có tính
kế
t hợp vì được tách ra từ cùng một tia SA. Chúng gặp nhau ở vơ cực và giao thoa với nhau.
b. Tín hiệu quang lộ:
Hiệu quang lộ khi chưa xét tới sự đổi pha do phản xạ:
∆ = (ABC) – (AH) = (ABC) – (DG) = (ABD)
= n. AB. [1 – sin (90
0
– 2r)]
= n
r
cos
e
(1 – cos 2r)
= 2ne cos r
Nhưng ta để ý rằng: sự phản xạ tại A giữa mơi trường 1 kém chiết quang và mơi trường
2 chiết quang hơn làm chấn động đổi dấu, nghĩa là pha thay đổi đi π tương đương với một
sự thay đổi quang lơ là
2
λ
. Vậy hiệu quang lô cuối cùng là:
∆ = 2 ne cos r +
2
λ
(8.2)

P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a

o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
c. Cách bố trí để quan sát vân và hình dáng hệ vân: Thông thường hiện tượng chỉ quan sát được ở vùng lân cận với pháp tuyến của mặt bản .
Thí nghiệm được bố trí theo hình 20. Thấu kính hội tụ L được đặt sao cho quang trục OF
vuông góc với bản mỏng e. Kính G đặt chệch 450 với quang trục. Trên hình vẽ cho thấy
đường truyền của tia SA. Tia này sau khi phản xạ từ G, đến bản mỏng e, và cho cặp tia phản
xạ làm với pháp tuyến của bản góc i. Cặp tia này truyền qua kính G và
được L hội tụ trên
mặt phẳng tiêu tại M. Ta chỉ mới xét hiện tượng trong mặt phẳng hình vẽ. Vì hiện tượng
mang tính đối xứng tròn xoay quanh quang trục ON, bên trong không gian, các chùm tia có
cùng độ nghiêng sẽ hội tụ trên vòng tròn tâm F, bán kính FM. Bán kính góc của vòng tròn,
nhìn từ quang tâm O, chính bằng i.
Ta hãy tính bán kính các vân liên tiếp. Giả sử ở chính tâm điểm F có một vân sáng, gọi
là vân sáng số 0. Các vân tiếp theo, tính từ trong ra, lần lượt gọi là vân thứ 1, 2, 3…
Hiệu quang lộ xác định trạng thái giao thoa ở tâm hệ
vân (ứng với i = 0, r =0) là:

k
) = k
λ

Với các góc i và r bé, có thể lấy gần đúng:
Sin r
≈ r
r
≈
n
i

Do đó: 4 nťĠ = ū
i
k
=
e
nλ

k

Nếu f là tiêu cự của thấu kính L, thì bán kính vân sáng thứ k là:
ρ
k
= f.i
k
= f
e
n
λ

r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w

λ
= p
λ

p là bậc giao thoa tai vân quan sát. Ta quan sát một trạng thái giao thoa nhất định thì p
không đổi. Vậy khi e tăng thì cos r phải giảm, nghĩa là r tăng hay góc i tăng, do đó bán kính
của vân này tăng lên. Hậu quả là tại tâm xuất hiện các vân mới, hệ vân mở rộng ra, chạy ra
xa tâm.
Lý luận tương tự khi giảm bề dày e, các vân thu nhỏ lại, chạy vào tâm và biến mất.
Ta cũng có thể quan sát vân giao thoa với góc tới ≈ 90
0
( Hình 21). Vân giao thoa là
những đường thẳng song song với các mặt của bản. Bên trong bản, ánh sáng phản xạ dưới
các góc gần bằng góc giới hạn nên cường độ tia phản xạ khá lớn, do đó một tia sáng có thể
phản xạ nhiều lần. Như vậy ta có sự giao thoa của nhiều tia. Với cách bố trí ở hình 21, các
vân hiện lên ở mặt phẳng tiêu của thấu kính L. Bản mỏng bố trí như vậy được gọi là b
ản
Lummre-Gercker.

Hình 21

2. Bản mỏng có bề dày thay đổi vân cùng độ dày.
a. Phân tích hiện tượng: Hình 22
Click to buy NOW!
P
D
F

c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u

′
+
2
λ

Khi điểm M ở xa bản mỏng, các điểm I, K cách xa nhau, các hiệu quang lộ tương ứng
khác nhau rõ rệt. Như vậy tại điểm M có sự chồng chất của nhiều trạng thái giao thoa (ứng
với nhiều hiệu quang lộ khác nhau), do đó ta không thể thấy vân.
Bây giờ nếu M ở gần bản thì các điểm I, K rất gần nhau. Ứng với điểm M chỉ có một
trạng thái giao thoa ứ
ng với một trị số của hiệu quang lộ tùy thuộc bề dày e tại nơi quan sát
của bản (ta quan sát theo một phương nhất định nên trong công thức 8.6, gọi r được coi là
hằng số). Vì vậy ta thấy được vân giao thoa. Các vân này được gọi là vân cùng độ dày, hiện
lên ở bản. Đây cũng là một trường hợp vân định xứ.
b. Vân giao thoa trên nêm:
Nêm là một bản mỏng của một môi trường trong suốt, được giới hạ
n bởi hai mặt phẳng
hợp với nhau một góc α nhỏ, giao tuyến của hai mặt phẳng được gọi là cạnh của nêm. Nếu
môi trường trên là không khí, chiết suất n ≈ 1, ta có một nêm không khí, hay còn gọi là khí
lăng.
Hình 24
Người ta thường dùng chùm tia sáng song song chiếu đến mặt nêm. Để đơn giản ta xét
nêm không khí (n = 1) được giới hạn bởi hai bản thủy tinh.
Tia S tới dưới góc i đối với mặt trên của nêm và dưới góc (i-() đối với mặt dưới (h.24).
Hai pháp tuyến tại I1 và I2 cắt nhau tại Q và tạo với nhau góc (. Như vậy 4 điểm Q, I1, I2 và
0 cùng nằm trên đường tròn đường kính 0Q (góc 0I1Q = 900, góc 0I2Q = 900). Hai tia phản
xạ từ hai mặt của nêm không khí gặp nhau và giao thoa tại P. Đi

u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r

Đối với trường hợp chiếu gần vuông góc với mặt nêm, ta có:
∆ = 2 ne +
2
λ

Cùng một bề dày e sẽ có cùng trạng thái giao thoa. Như vậy hệ vân giao thoa sẽ song
song với cạnh nêm. Chúng ta sẽ tính khoảng cách của hai vân sáng liên tiếp. Nếu tại bề dày
e, quan sát thấy vân sáng thứ k, ta có:
2ne
k
+
2
λ
= kλ
2ne
k
= k -
2
λ

Gọi xk là khoảng cách từ vân sáng thứ k đến cạnh nêm:
e
k
≈ α x
k.
2n α x
k
= k λ -
2
λ

i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C

Để quan sát vân đồng độ dày, có thể bố trí dụng cụ Niutơn như sau: Một thấu kính phẳng
lồi với mặt cong có bán kính chính khúc R được đặt tiếp xúc trên tấm kính phẳng (H. 26).
Giữa thấu kính và tấm kính có lớp không khí mỏng với bề dày thay đổi. Tương tự như trong
trường hợp nêm chiếu chùm tia sáng tới vuông góc trên lớp không khí mỏng, chúng ta quan
sát thấy vân giao thoa đồng độ dày. Hệ thí nghiệm được bố trí đối xứng tròn xoay quanh
trục CO và lớ
p không khí mỏng cùng độ dày có dạng vòng tròn tâm O. Vậy hệ vân là các
vân tròn cùng tâm O.
Theo công thức (8.7), ta có hiệu quang lộ quan sát phản xạ là:
∆ = 2 e +
2
λ

e là bề dày của lớp không khí tại nơi quan sát.
Ở tâm của hệ vân giao thoa lân cận điểm tiếp xúc O, có một vân tối. Ta hãy xác định bán
kính vân tối thứ k.
Bán kính (k liên hệ với bề dày ek tương ứng theo công thức:
2
1
δ = (2R - e
k
) e
k
Vì ek bé, có thể bỏ quaĠ. Vậy
ρ
k
=
2
k
Re

đó sẽ chạy tuần tự về tâm và biến mất ở đây (ngược với trường hợp bản mỏng hai mặt song
song).
Cũng như mọi hiện tượng giao thoa, trong trường hợp giao thoa trên bản mỏng, kích
thước của hệ vân giao thoa phụ thuộc vào bước sóngĠ. Như vậy dùng ánh sáng đơn sắc hiện
tượng được quan sát dễ dàng hơn.
Trong trường hợp dùng ánh sáng trắng từ các công thức (8.5), (8.8) và(8.10) cũng có thể
suy luận về hình ảnh giao thoa thu được.
3. Giao thoa của nhiều chùm tia – giao thoa kế Perot Fabry:
a. Nguyên tắc:
Trước đây trong khi nghiên cứu bản hai mặt song song, ta chỉ xét sự giao thoa của tia ló
đầu tiên với tia phản xạ. Các tia ló tiếp theo có cường độ rất bé vì hệ số phản xạ trên mặt
bán rất nhỏ.
Bây giờ, nếu trên tấm thủy tinh ta tráng mộ
t lớp bạc mỏng (dày vài phần trăm
micrômét), thì ta được một mặt có hệ số phản xạ khá lớn mà ánh sáng vẫn truyền qua được
một phần. Bản như thế gọi là bản bán xạ. Ta đặt đối diện hai bản bán xạ như vậy, thì lớp
không khí ở giữa hai bản làm thành một bản hai mặt song song (H.27). Nhờ hệ số của hai
mặt bản mạ lớn, nên cường độ c
ủa các tia ló R1, R2, R3, R4….giảm từ từ, không thể chỉ kể
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g

-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
Hình 27.
Hàm số sóng ứng với tia R1: a cos cot.
Hàm số sóng ứng với tia R2: arcos (cot - φ).
Hàm số sóng ứng với tia R3: ar
(2)
cos (cot - 2φ).
Hàm số sóng ứng với tia Rn+1 : ar
n
cos (cot - nφ).
Biên độ chấn động tổng hợp tại M:
Y = a cosωt + arcos (ωt -
ϕ
) + … + ar
n
cos (ωt - n
ϕ
).
Y là phần thực của tổng số:
X = ae
iωt
+
(t )i
are
ω
ϕ

Số hạng trong ngoặc là tổng số của cấp số nhân với công bội re
-iφ
, khi n Æ∞, ta có:
X =
ϕ
−
i
re1
a
e
iωt
= (α + iβ) x (cosωt + i sinωt)
Y = ReX = α cosωt - β sinωt
Vậy cường độ tại M:
I
(M)
= α
2
+ β
2
= A
2
I = A
2
=
2
i
re1
a
ϕ−

2
2
(1 )
a
r
+

Hệ số tương phản:
Click to buy NOW!
P
D
F
-
X
C
h
a
n
g
e

V
i
e
w
e
r
w
w
w

e
w
e
r
w
w
w
.
d
o
c
u
-
t
r
a
c
k
.
c
o
m