75
TẠP CHÍ KHOA HỌC, ðại học Huế, Số 66, 2011

LÝ THUYẾT ðẠO ðỨC VỀ SỰ QUAN TÂM - MỘT ðIỂN HÌNH
CỦA CÁCH TIẾP CẬN NỮ QUYỀN TRONG ðẠO ðỨC HỌC
Nguyễn Văn Hòa
Trung tâm ðào tạo Từ xa, ðại học Huế
Nguyễn Việt Phương
Trường ðại học Khoa học, ðại học Huế
TÓM TẮT
Vào nửa sau thế kỷ XX, ở phương Tây ñã hình thành một cách tiếp cận mới trong
nghiên cứu ñạo ñức - cách tiếp cận nữ quyền. Khi nghiên cứu về các vấn ñề ñạo ñức, các nhà
tư tưởng nữ quyền ñã ñề xuất một lý thuyết ñạo ñức mới dựa trên sự quan tâm với tư cách là
loại hình ñối chọn với lý thuyết ñạo ñức về công lý mà theo họ là ñậm màu ñịnh kiến giới. Trong
bài viết này, chúng tôi tập trung phân tích nội dung của lý thuyết ñạo ñức về sự quan tâm ñể
qua ñó thấy ñược nét ñặc sắc của cách tiếp cận nữ quyền trong ñạo ñức học.

1. ðặt vấn ñề
ðạo ñức học hay triết học ñạo ñức là lĩnh vực học thuật ñã có lịch sử hình thành
phát triển khá lâu ñời ở phương Tây, song lại hiếm khi chú ý ñến tiếng nói về nữ giới.
Nữ giới hầu như vắng mặt trong truyền thống ñạo ñức học phương Tây. Sự vắng mặt ấy
cũng phần nào chứng minh một sự thật là các lý thuyết ñạo ñức của nam giới ñã thống
trị trong suốt chiều dài lịch sử phát triển của nền văn minh phương Tây, cả về mặt
phương pháp lẫn khái niệm. Sự thống trị ấy ñã gây nên những bất cập trong việc giải
quyết các vấn ñề ñạo ñức. ðể giải quyết bất cập này, vào thập niên 60 thế kỷ XX, ở
phương Tây ñã xuất hiện một cách tiếp cận mới trong nghiên cứu các vấn ñề của ñạo
ñức học - cách tiếp cận nữ quyền (feminist approach). Ngay từ khi ra ñời, cách tiếp cận
này ñã giới thiệu một lý thuyết ñạo ñức về sự quan tâm (ethics of care) với tư cách là
một ñiển hình của lý thuyết ñạo ñức mới ñối chọn với lý thuyết ñạo ñức về công lý mà

Các công trình nghiên cứu về ñạo ñức từ góc nhìn nữ quyền chỉ ra rằng, trong
lĩnh vực triết học ñạo ñức, nam giới có khuynh hướng dựa vào những nguyên lý trừu
tượng và truy tìm những mục ñích phổ quát. Ngược lại, nữ giới thường chú ý hơn ñến
những vấn ñề ñạo ñức mang tính riêng tư và cụ thể như sự quan tâm (care), các mối
quan hệ cá nhân và vấn ñề không làm tổn thương người khác, sự cảm thông giữa các
nhân vị và những vấn ñề ñạo ñức thường nhật khác như phân biệt ñối xử ñối với nữ giới,
vai trò của giới tính, bạo lực gia ñình, cưỡng bức tình dục, hôn nhân bất bình ñẳng.
Cách tiếp cận mới này chỉ ra rằng, nữ giới có những ñặc tính riêng, và chúng
không hề thấp kém hơn so với các ñặc tính của nam giới, thậm chí nhiều khi còn có giá
trị ưu trội hơn. Tuy nhiên, vấn ñề ở ñây không phải ở chỗ nữ giới chối bỏ cơ hội ñạt ñến
những kinh nghiệm và ñặc trưng tính cách của nam giới mà là ở chỗ xã hội ñã thất bại
trong việc tiếp nhận những giá trị chỉ có trong những ñặc trưng tính cách của nữ giới.
Theo lối tư duy như thế, nam giới thực sự trở thành "thước ño của vạn vật" như cách nói
của nhà triết học Protagoras, còn nữ giới thì ngược lại chỉ là "chiếc thước lệch" so với
"chiếc thước chuẩn" nam giới. ðể giải quyết vấn ñề này, từ nỗ lực tìm kiếm những cơ
hội ñể nữ giới cạnh tranh với quan ñiểm truyền thống của nam giới, các nhà tư tưởng nữ
quyền muốn kêu gọi sự bình ñẳng trong các vấn ñề ñạo ñức và sự tôn trọng ñối với
những mối bận tâm ñặc trưng của nữ giới. Cách tiếp cận nữ quyền trong ñạo ñức ñã
mang lại một nội dung rất phong phú và ñặc sắc, trong ñó ñiển hình là lý thuyết ñạo ñức
về sự quan tâm. Lý thuyết này bao hàm những nội dung cụ thể sau: 77
Thứ nhất, lý thuyết ñạo ñức về sự quan tâm ñặc biệt chú ý ñến ý nghĩa quan
trọng về mặt ñạo ñức của việc ñáp ứng nhu cầu của những người có quan hệ thân
thuộc mà chúng ta phải có trách nhiệm quan tâm như con cái, cha mẹ, anh chị em
trong gia ñình… Lý thuyết ñạo ñức về sự quan tâm thừa nhận, con người luôn gắn liền
vào cuộc sống của mình và những tuyên bố ñạo ñức về ñiều ñó cũng tuỳ thuộc vào
việc chúng ta nhấn mạnh sự quan tâm, cũng như tầm quan trọng của những khía cạnh
ñạo ñức trong quá trình phát triển các mối quan hệ quan tâm cho phép một con người

1
See: Virginia Held, The Ethics of care: Personal, Political, and Global, New York: Oxford University
Press, 2006, page 10. 78
nghĩa là xúc cảm sống ñộng có thể trở thành một người dẫn ñường ñến tính ñạo ñức,
song những xúc cảm ấy cần ñược nhận thức và giáo dục ñể có thể phát huy ñược tầm
quan trọng của nó trong ñời sống ñạo ñức của con người.
Một ñiểm ñáng chú ý là trong viễn tượng của sự quan tâm, những nghiên cứu
ñạo ñức hoàn toàn dựa trên cơ sở những suy luận duy lý trở nên còn không ñầy ñủ và
thiếu căn cứ. Trong khi các lý thuyết ñạo ñức duy lý phủ nhận hoặc ñem những hình
thái cảm xúc sống ñộng của con người ra phán xét tại tòa án của lý tính, và sau cùng là
kết tội những cảm xúc vị kỷ (egoistic feelings) ấy là kẻ gây phá hoại hoặc kìm hãm ñối
với những chuẩn mực ñạo ñức phổ quát, thì ngược lại, trong lý thuyết ñạo ñức về sự
quan tâm, những xúc cảm và năng lực liên hệ ñược ñịnh ñúng như giá trị của chúng, qua
ñó cho phép những cá nhân ñược sống một cách tự do trong ngữ cảnh liên nhân vị
(interpersonal situation) và có thể hiểu ñược những gì là tốt nhất ñối với họ. Tuy nhiên,
rắc rối là ở chỗ, trong thực tế những xúc cảm ñôi khi cũng có thể trở nên lầm lạc và tồi
tệ. Chẳng hạn như sự quan tâm dành cho người khác một cách thái quá thì nhiều khi lại
dẫn ñến phiền phức và khó chịu vì ñời sống riêng tư bị xâm phạm, hoặc dễ gây ra nơi
người ñược quan tâm một cảm giác bị chi phối. ðể tránh ñiều ñó, nghiên cứu nữ quyền
về ñạo ñức ñưa ra yêu cầu: "Sự quan tâm là cần thiết, nhưng ñiều chúng ta cần là một lý
thuyết ñạo ñức về sự quan tâm, chứ không phải là bản thân sự quan tâm Những khía
cạnh và những kiến giải khác nhau về sự quan tâm và những mối quan hệ quan tâm cần
thiết phải ñược ñặt thành vấn ñề và ñánh giá trong các khảo cứu ñạo ñức, chứ không
ñơn giản chỉ là quan sát và mô tả"

tách biệt với người khác và thiết lập quyết ñịnh một cách ñộc lập với những nguyên lý
ñạo ñức phổ quát. Trái lại, một tính ñạo ñức về trách nhiệm và quan tâm khởi ñầu với
một bản ngã nằm trong một mạng lưới các mối quan hệ với người khác, và những suy
tư ñạo ñức cũng nhắm ñến khẳng ñịnh những mối quan hệ ấy. Chính những mối quan hệ
này, ñến lượt mình lại quy ñịnh trách nhiệm ñạo ñức của con người trong ñời sống xã
hội.
Với hầu hết những người chủ trương lý thuyết ñạo ñức về sự quan tâm, sự kết
hợp tuyên bố ñạo ñức về người khác có thể có giá trị ngay cả khi nó xung ñột với những
phán ñoán ñạo ñức phổ quát hóa ñược xây dựng bởi các lý thuyết ñạo ñức. Vì thế, trong
mối quan hệ giữa quan tâm và công lý, tình bằng hữu và tính vô tư, lòng trung thành và
tính phổ quát, luôn tồn tại sự xung ñột tiềm tàng. Nhưng với một số khác, sự xung ñột
ñó là không cần thiết nếu những phán ñoán phổ quát hòa hợp với những chuẩn mực của
sự quan tâm vốn không ñược nhìn nhận trước ñây.
Annette Baier ñã chỉ ra sự khác biệt giữa phương thức tiếp cận nữ quyền về tính
ñạo ñức và phương thức tiếp cận trong ñạo ñức học của Kant, ñồng thời phê phán cái
nhìn của Kant cho rằng nữ giới khiếm khuyết về năng lực ñạo ñức do sự lệ thuộc của họ
vào xúc cảm hơn là lý tính. A. Baier viết: "Nơi Kant kết luận 'thật tồi tệ với nữ giới', thì
chúng ta có thể kết luận khác rằng "thật tồi tệ với sự cứng nhắc của nam giới" về những
kỹ xảo trong những ñiều luật ñã ñược soạn thảo, về ñầu óc quan liêu của sự tôn thờ quy
tắc phổ quát, và sự cường ñiệu hóa của nam giới về tầm quan trọng của sự ñộc lập vượt
qua sự phụ thuộc lẫn nhau"
3
.
Còn Margaret Walker (1915-1998) thì ñối lập cái mà bà gọi là "sự thông hiểu
ñạo ñức nữ quyền" (feminist moral understanding) với cái mà về mặt truyền thống ñược
xem là "tri thức ñạo ñức" (moral knowledge). Bà cho rằng, thông hiểu ñạo ñức như là sự
chú tâm và thấu hiểu mang tính ngữ cảnh, và là sự ñồng cảm trong những suy tư ñạo
ñức. Nhận thức luận ñạo ñức ñối chọn này chỉ ra, sự thông hiểu ñạo ñức sẽ giảm ñi khi
hình thức của nó tiếp cận tính phổ quát thông qua sự trừu tượng hóa và khái quát hóa.
Lý thuyết ñạo ñức về sự quan tâm hướng ñến việc hạn chế khả năng và phạm vi

tượng ñầy mâu thuẫn. Tuy nhiên, sự lành mạnh của mối quan hệ quan tâm liên quan ñến
sự lành mạnh có tính chất hợp tác của những con người cụ thể trong các mối quan hệ và
cũng là của chính bản thân các mối quan hệ ñó.
Lý thuyết ñạo ñức về quan tâm ñặc biệt thừa nhận giá trị ñạo ñức và tầm quan
trọng của các mối quan hệ gia ñình và bằng hữu, cũng như nhu cầu về một sự chỉ dẫn
ñạo ñức trong những lĩnh vực này ñể hiểu ñược cách thức trong ñó các mối quan hệ
hiện hành biến ñổi và những mối quan hệ mới nảy sinh. Trên cơ sở ñó góp phần giữ gìn
và phát huy những giá trị truyền thống tốt ñẹp, xây dựng những giá trị mới của con
người phù hợp với sự tiến bộ và công bằng của xã hội. Nghiên cứu giá trị của những
mối quan hệ trong các hoàn cảnh với tư cách là những mối quan hệ mang tính chất cá
nhân, lý thuyết ñạo ñức quan tâm thường tập trung soi xét những trật tự chính trị và xã
hội dưới ánh sáng của những giá trị ấy.
Trong một hình thức phát triển cao hơn, lý thuyết ñạo ñức về sự quan tâm với tư
cách là một ñiển hình của nghiên cứu nữ quyền về ñạo ñức yêu cầu ñưa ra những kiến
nghị nhằm biến ñổi triệt ñể xã hội hiện hành. Lý thuyết này không chỉ ñòi hỏi sự bình
ñẳng cho nữ giới trong cấu trúc xã hội, mà xa hơn ñòi hỏi một sự nhìn nhận ñúng ñắn
hơn, công bằng hơn và nhân văn hơn từ phía nam giới về những trải nghiệm ñặc trưng
của nữ giới, ñể từ ñó có thể khám phá những giá trị phong phú, tầm quan trọng và ý
nghĩa ñạo ñức của sự quan tâm. 81
Thứ tư, lý thuyết ñạo ñức về sự quan tâm ñặt lại vấn ñề về sự phân chia ñời sống
xã hội thành hai lĩnh vực tách biệt: công cộng (public) và riêng tư (private). Trong các
lý thuyết ñạo ñức duy lý truyền thống thì phạm vi gia ñình thuộc về lĩnh vực riêng tư.
Lĩnh vực này không liên quan ñến chính trị, mà chủ yếu dựa trên nguyên tắc tự nguyện
chứ không phải ép buộc. Các nhà tư tưởng nữ quyền ñã chỉ ra rằng, nam giới ngày càng
sử dụng những phương cách tế vi hơn khi dựa vào quyền lực văn hóa, kinh tế, chính trị
và xã hội của mình ñể cấu trúc lĩnh vực "riêng tư" này nhằm kìm hãm nữ giới trong tình
trạng lệ thuộc hoàn toàn về mặt kinh tế và do ñó cũng lệ thuộc về các phương diện khác


4
See: Virginia Held, Ibid, page 12. 82
3. Kết luận
Ngay từ khi hình thành, cách tiếp cận nữ quyền ñã ñược vận dụng vào nghiên
cứu và ñánh giá lại di sản triết học ñạo ñức truyền thống. Trên cơ sở ñó, các nhà tư
tưởng nữ quyền ñã giới thiệu về một lý thuyết ñạo ñức mới, chú trọng ñến sự quan tâm
với tư cách là một lý thuyết ñối chọn với lý thuyết ñạo ñức công lý. Mặc dù có những
cách nhìn nhận khác nhau về lý thuyết ñạo ñức quan tâm, song những giá trị của nó cả
về lý luận và thực tiễn là không thể phủ nhận. Những giá trị ñó ñến nay vẫn tràn ñầy hơi
thở và nhịp ñập của cuộc sống. Ngoài những giá trị nêu trên, lý thuyết ñạo ñức về sự
quan tâm còn cung cấp một phương thức tiếp cận ñộc ñáo và ñầy tính nhân văn về
những vấn ñề ñạo ñức ñương ñại ñặt trong mối quan hệ với những trải nghiệm ñặc thù
của nữ giới. Lý thuyết về ñạo ñức quan tâm thật gần gũi với cuộc sống của chúng ta.
Tiếp tục nghiên cứu về nó sẽ góp phần vào việc thực hiện thắng lợi chiến lược quốc gia
về bình ñẳng giới và tiến bộ của phụ nữ trong thời kỳ ñẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện
ñại hóa và hội nhập quốc tế. Chúng ta sẽ không bao giờ ñạt ñược sự tiến bộ khi nửa dân
số bị gạt ra lề xã hội, bị ngăn trở trong việc hiện thực hóa tiềm năng của họ.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1]. Carol Gilligan, In a different voice: Psychological theory and women's development,
Cambrigde: Harvard University Press, 1982.
[2]. Virginia Held, The Ethics of care: Personal, Political, and Global, New York: Oxford
University Press, 2006.
[3]. Susan Sherwin, Ethics: Toward a feminist approach, Canadian Woman Studies, Vol 6,
No. 2 (1985), 21-23.

ETHICS OF CARE - A TYPICAL OF FEMINIST APPROACH IN ETHICS