TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
KHOA THỦY SẢN
Bộ môn: Kỹ Thuật Nuôi Thuỷ Sản Nước Ngọt
PHAN VĂN THÁI
ẢNH HƯỞNG CỦA SỰ KẾT HỢP CÁC LOẠI KÍCH
THÍCH
TỐ ĐẾN SỰ SINH SẢN CÁ SẶC RẰN
(Trichogaster
pectoralis, Regan 1910)
LUÂN VĂN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
NGÀNH NUÔI TRỒNG THUỶ SẢN
2009
1
LỜI CẢM TẠ
Trước hết tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu Trường Đại Học
Cần Thơ đã tạo điều kiện cho em được tham gia học tập tại trường.
Em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến thầy Nguyễn Văn
Kiểm. Là người thầy đã tận tình chỉ dạy em trong suốt quá trình học tập và
thầy còn là người hướng dẫn quan tâm chu đáo và chỉ bảo em suốt quá trình
thực hiện đề tài.
Em xin gởi lời cảm ơn chân thành đến tất cả các cán bộ, công chức
thuộc khoa Thuỷ Sản và bộ môn Kỹ Thuật Nuôi Thuỷ Nước Ngọt đã tạo điều
kiện để luận văn được hoàn thành.
Xin gởi lời cảm ơn đến thầy Dương Nhựt Long và quí thầy cô trong
Khoa Thủy Sản - Trường ĐHCT đã tận tình chỉ dạy em trong suốt quá trình
học tập.
Em xin gởi lời cảm ơn đến cố vấn học tập cô Lam Mỹ Lan đã rất nhiệt
tình chỉ dạy, quan tâm tới tập thể lớp trong suốt quá trình học tập và thực hiện
đề tài.
Cuối cùng em xin gởi lời cảm ơn đến các anh chị ở trung tâm Hoà An,
các bạn trong Trại Cá Nước Ngọt, các bạn sinh viên trong và ngoài lớp đã giúp

2.1.4. Đặc điểm sinh trưởng 5
2.1.5. Đặc điểm dinh dưỡng 5
2.1.6. Đặc điểm sinh sản 5
2.2 Cho Cá Sặc Rằn Sinh Sản 6
2.2.1Biện pháp cổ truyền 6
2.2.2 Biện pháp sinh sản nhân tạo 7
VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 10
3.1 Vật liệu và địa điểm thí nghiệm 10
3.1.1 Vật liệu thí nghiệm…………………………………………… ……… 10
3.1.2 Thời gian và địa điểm thực hiện đề tài 10
3.2 Phương pháp nghiên cứu 10
3.2.1Nội dung Thực Hiện Ở Hoà An 10
III.2.2 Nội Dung Thực Hiện Ở Khoa Thuỷ Sản ĐHCT 11
III.2.3 Phương pháp xử lý số liệu 12
KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN 13
4.1 Kết quả 13
4.1.1 Kết Quả Thực Hiện Ở Trung Tâm Hoà An 13
4.1.2 Kết Quả Thực Hiện Ở Khoa Thuỷ Sản Trường ĐHCT 16
4.1.2.1 Thí Nghiệm 1 Kích thích cá sinh sản bằng kích thích tố LRH-a + DOM. 16
4.1.2.2 Thí Nghiệm 2 Sử dụng kích thích tố là LRH-a + DOM + Não Thuỳ. 17
4.1.2.3 Thí Nghiệm 3 Kết quả sử dụng tổ hợp HCG + LRH-a + DOM kích thích cá Sặc
Rằn sinh sản. 19
4.1.2.4 Thí Nghiệm 4 Kích thích cá Sặc rằn sinh sản với tổ hợp HCG + Não thuỳ + LRH-
a + DOM…………………………………………………………… 22
So sánh kết quả trung bình giữa các thí nghiệm 26
4.2 Thảo Luận 29
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT 31
5.1 KẾT LUẬN 31
5.2 Đề Xuất 31
TÀI LIỆU THAM KHẢO 32

Kích thích cho cá sinh sản.
Theo dõi tỷ lệ cá đẻ
Sức sinh sản thực tế
Tỷ lệ thụ tinh
Tỷ lệ nở
5
PHẦN II
LƯỢC THẢO TÀI LIỆU
2.1. Sơ lược về đặc điểm sinh học cá Sặc Rằn (Trichoraster pectoralis,
Regan 1910)
Hình 2.1 Cá Sặc Rằn đực
Hình 2.2 Cá Sặc Rằn cái
2.1.1. Đặc điểm phân loại
Theo Trương Thủ Khoa và Trần Thị Thu Hương ( 1993 ) cá Sặc Rằn có
hệ thống phân loại như sau
Ngành: Vertebrata
Ngành phụ: Craniata
Tổng lớp: Gnathostomata
Lớp: Osteichthyas
Lớp phụ: Actinopterygii
Tổng bộ: Percimospha
Bộ: Perciformes
Bộ phụ: Anabantoidei
Họ: Anabantidae
Giống: Trichogastes
Loài: Trichogastes pectoralis (Regan 1910)
2.1. 2. Đặc điểm phân bố
6
Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004) cá sặc rằn phân bố tự nhiên ở các thủy
vực vùng Đông Nam Á và Nam Việt Nam. Cá sinh sản tự nhiên trong ao,

có thể ăn trứng của chính nó
2.1.6. Đặc điểm sinh sản
Theo Phạm Văn Khánh (2005) trong tự nhiện, cá thành thục sinh dục và
tham gia sinh sản lần đầu khoảng 6 tháng tuổi.
Tuy nhiên, khi nuôi cá trong ao cá đẻ quanh năm và không có mùa rỏ rệt
theo Hora và Pillay ( 1962 ) trích dẫn bởi Châu Thị Hoàng Điệp ( 1998 ), Theo
7
Nguyễn Văn Kiểm ( 2004 ) thì cá đẻ quanh năm nhưng tập trung vẫn là vào
tháng mùa mưa từ tháng 4-10. Đối với một số loài cá ở ĐBSCL thì cá cũng tập
trung sinh sản vào những tháng mùa mưa như theo Ngô Thị Hạnh ( 2001 ) thì
cá Lóc Đen sinh sản quanh năm nhưng thường tập trung từ tháng 5 -7 dương
lịch và đẻ rộ sau những cơn mưa lớn.
Khi trưởng thành và ở giai đoạn thành thục ta cũng có thể dễ dàng phân
biệt được cá đực và cá cái. Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004) có thể phân biệt cá
đực là có vây lưng dài và nhọn, thân hình thon, bụng nhỏ, màu sắc cá đực
cũng sặc sỡ hơn cá cái. Ngược lại cá cái có vây lưng tròn và ngắn, thường
không vượt qua cuốn vây đuôi. Cá cái thành thục bụng cá cái mang trứng căng
tròn.
Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004) trong tự nhiên cá đẻ trong ruộng lúa, ao
nuôi, nơi có nhiều cây cỏ thủy sinh. Khi sinh sản, cá đực và cá cái bắt cặp tìm
nơi có nhiều cây cỏ thủy sinh, ven bờ và kín đáo. Cá đực làm tổ bằng nước bọt
dưới những tán hay lùm của cây cỏ. Sau đó cá đực đưa cá cái đến gần tổ và
cong mình ép cá cái đẻ trứng vào trong tổ. Trứng cá sặc rằn thuộc loại trứng
nổi do có giọt dầu lớn, và màu vàng nhạt. Những trứng rơi vảy ra ngoài được
cá đực gom lại và đưa vào tổ. Sau khi cá đẻ xong, cá đực bảo vệ trứng chống
lại những cá khác xâm nhập vào tổ, ngay cả cá cái.
Theo Nguyễn Văn Bình (2000) kể từ khi trứng được thụ tinh trong điều
kiện nhiệt độ nước từ 27-29
O
C thì trứng sẻ sau 20-23giờ.

2.2.2 Biện pháp sinh sản nhân tạo
Việc cho cá sinh sản tự nhiên theo phương pháp cổ truyền đã không
mang lại hiệu quả kinh tế cao và không chủ động nguồn con giống do nhu cầu
nuôi ngày càng tăng. Theo Phạm Văn Khánh (2005) thì cá sặc rằn là loài cá
bản địa của ĐBSCL. Từ những năm 1985-1990 cá sặc rằn là đối tượng nuôi
trong cơ cấu đàn cá của một số tỉnh ĐBSCL. Con giống thả nuôi được đánh
bắt chủ yếu ngoài tự nhiên.
Theo Phạm Văn Khánh (2005) thì từ những năm 2000 được sự hỗ trợ
của dực án khuyến ngư, cá sặc rằn đã được nghiêm cứu về sinh học và đã cho
đẻ nhân tạo thành công tại Tiền Giang. Do đó việc cho cá sinh sản nhân tạo đã
được nghiên cứu và mang lại những thành công nhất định và được chuyển
giao cho nhiều người dân.
Để nâng cao hiệu quả sinh sản cá, con người đã dùng nhiều phương pháp
tác động đến quá trình sinh sản bằng cách gây ra những tác động bên ngoài và
bên trong cơ thể cá. Nhưng phổ biến nhất là dùng kích thích tố để kích thích
cho cá sinh sản, kích thích tố thường dùng là: HCG, LRH-a, não thuỳ cá…
Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004) khi kích thích thích cho cá sinh sản có thể sử
dụng kết hợp nhiều loại kích thích tố khi cho cá đẻ để phát huy tính cộng
hưởng tác dụng của kích thích tố, từ đó có thể nâng cao được hiệu quả sinh
sản. Mục đích của sự kết hợp này làm tăng hoạt tính và bổ sung sự khiếm
khuyết một yếu tố nào đó của kích thích tố. Từ đó sẽ làm tăng khả năng rụng
9
trứng và đẻ trứng của cá. Ngoài ra sự kết hợp kích thích tố cũng có khả năng
tiết kiệm một loại kích thích tố nào đó.
 HCG
HCG là kích dục tố màng đệm hoặc kích dục tố nhau thai được Zondec
và Aschaein phát hiện năm 1927 trong nước tiểu của phụ nữ có thai.
Vào năm 1936 Morozova đã thành công khi dùng nước tiểu của phụ nữ
có thai để gây rụng trứng cho Perca pluviatihs và có thể nói đây là công trình
đầu tiên về việc sử dụng HCG cho cá sinh sản

mức độ thành thục, hệ số thành thục, các điều kiện môi trường…theo Nguyễn
Tường Anh(1999) trích dẫn bởi Trần Thị Trang (2001)
 LRH-a ( Lutienizing Releasing Hormon)
LRH-a là một dạng của GnRH-a_Hormon phóng kích dục tố.
LRH-a thường được sử dụng kèm với các chất kháng Dopamin ( chất
gây ức chế sự tiết kích dục tố ). Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004) chất kháng
dopamin hiện nay sử dụng kết hợp với GnRHa domperidin hoặc pimozide.
Motilium là một trong những sản phẩm thương mại của domperidone. GnRHa
được sử dụng rộng rãi trên thế giới hiện nay vì có một số ưu điểm
+GnRH có thể tổng hợp được nên hoạt tính luôn ổn định.
+Tránh được sự lan truyền của bệnh ( vấn đề thường gặp khi sử dụng
não thuỳ ).
+ Sử dụng được trên nhiều loại cá khác nhau.
Theo Nguyễn Văn Kiểm (2004) thì LRH-a là loại kích thích cá tiết GtH-
I, GtH-II điều khiển phản ứng 1 và 2. Đây là loại kích dục tố đạt hiệu quả cao
khi kích thích nhiều loài cá sinh sản.
Tuy nhiên theo Nguyễn Thị Ngọc Thuý ( 1998 ) khi sử dụng hormone
kích thích cá sing sản cần chú ý tới các yếu tố sau:
Thời vụ
Kích cở cá bố mẹ
Số lần tiêm
Chất lượng kích dục tố
.
11
PHẨN III
VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
3.1 Vật liệu và địa điểm thí nghiệm
3.1.1 Vật liệu thí nghiệm
•
•

Kích thích cho cá sinh sản
Kích thích tố sử dụng để kích thích cho cá sinh sản là HCG + Não thùy.
Cá đực được tiêm bằng 1/3 liều lượng của cá cái
Bảng 3.1 Kích thích tố sử dụng cho cá cái sinh sản
Liều lượng kích thích thích tố/kg
Đợt Sản xuất
Đợt 1 27/3/09
Đợt 2 17/4/09
cá cái
4000UI HCG + 2mg Não
3300UI HCG + 1,5mg Não
Số cá bố mẹ
34 cặp
30 cặp
Cá chích xong được bố trí vào xô. Mỗi xô chứa 2 cặp cá bố mẹ. Dùng
lá môn úp lên trên mặt nước mỗi xô. Sau khoảng thời gian hiệu ứng thuốc cá
bắt đầu sinh sản. Sau khi cá sinh sản xong tiến hành thu trứng, xác định số
trứng thu được, tỉ lệ cá đẻ. Sau đó đem trứng đi ấp và xác định tỉ lệ thụ tinh và
tỉ lệ nở. Cá đẻ xong sau khoảng 1 ngày, cá bột được thả xuống ao để ương.
III.2.2 Nội Dung Thực Hiện Ở Khoa Thuỷ Sản ĐHCT
Cá bố mẹ sử dụng cho thí nghiệm được mua từ người dân. Cá bố mẹ
mua về được trữ lại trong bể một đêm mới tiến hành cho sinh sản. Thí nghiệm
tiến hành kích thích cho cá cái sinh sản với các loại kích dục tố với các liều
lượng khác nhau. Riêng ở cá đực sử dụng một loại kích htích tố là LRH-a +
DOM với liều lượng là 50µg LRH-a + 50mg DOM. Số lượng cá bố mẹ tham
gia mỗi thí nghiệm là 9 cặp, trung bình mỗi cá cái có trọng lượng khoảng
100gram và cá đực khoảng 70gram
Bảng 3.2 Các Loại Kích Thích Tố Và Liều Lượng Sử Dụng
Loại Kích Thích
Số Cá

3 cặp
3 cặp
3 cặp
3 cặp
3 cặp
3 cặp
3 cặp
3 cặp
3 cặp
III.2.3 Phương pháp xử lý số liệu
Ghi nhận các chỉ tiêu trong quá trình kích thích cho cá sinh sản. Sau đó
số liệu được xử lý chủ yếu bằng chương trình SPSS 10.0.
Một số chỉ tiêu được ghi nhận
+ Thời gian hiệu ứng thuốc: được tính từ khi tiêm liều quyết định đến khi
cá đẻ
Số cá đẻ trứng
+ Tỉ lệ cá đẻ =
x 100
Số cá tham gia sinh sản
Số lượng trứng cá đẻ ra
+ Sức sinh sản thực tế =
Trọng lượng cá sinh sản
Số trứng thụ tinh
+ Tỉ lệ thụ tinh =
x 100
Số trứng quan sát
+ Thời qian cá nở: tính từ lúc cá đẻ đến lúc trứng nở
Số trứng nở
+ Tỉ lệ nở =
Số trứng quan sát

94,7 ± 0,95
Ghi chú
Đợt 1 4000UI HCG + 2mg Não Thùy được tiến hành vào 27/03/2009
Đợt 2 3300UI HCG + 1,5mg Não Thùy được tiến hành vào 17/04/2009
Qua bảng kết quả ta nhận xét là thời gian hiệu ứng thuốc của của hai
đợt sản không có sự khác biệt nhau nhiều. Mặt dù liều lượng kích thích tố ở
đợt 1 có cao hơn đợt 2. Bởi vì thời gian hiệu ứng thuốc ngoài ảnh hưởng của
liều lượng kích thích tố còn bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ môi trường và sự thành
thục của cá.
Sở dĩ liều lượng kích thích tố tiêm cho cá Sặc Rằn đợt 1 cao hơn ở đợt
2 đó là do ở đầu mùa sinh sản đa số noãn bào chưa sẳng sàng cho sự sinh sản (
đặc biệt trong điều kiện sinh sản nhân tạo những điều kiện sinh thái không phù
hợp ) thì việc tiêm cho cá một liều lượng kích thích tố cao hơn so với chính vụ
sẽ có tác dụng tốt hơn cho quá trình chín và rụng trứng của cá.
15
Phần trăm
72
70
68
66
64
62
60
58
56
61.8
Tỷ lệ cá đẻ
70
Đợt 1 Đợt 2
Đợt Sản Xuất

A
n
Khi so sánh
tỷ lệ cá đẻ ở
hai đợt sản
xuất thấy
rằng tỷ lệ cá
đẻ ở đợt 2
cao hơn ở đợt 1.
Điều này có thể do
trong quá trình
đánh bắt ảnh hưởng
đến
sức khoẻ của cá
Nhưng nguyên
nhân cơ bản có thể
do thời điểm cho cá
đẻ ở
đợt 1 còn sớm so
với mùa vụ sinh sản tự nhiên của
cá ở ĐBSCL. Trong khi
đợt cho cá đẻ lần hai ( tháng
4/2009 ) là thời điểm vào mùa sinh
vụ sinh sản
của đa số các loài cá ĐBSCL trong
đó có cá Sặc Rằn.
Số
trứng/kg
400000
300000

tháng 4 ( bắt đầu bước vào mùa vụ
sinh sản của cá nên sự thành thục
của cá tốt
16
hơn ). Vì thế, liều lượng kích thích tố cao đã không ảnh hưởng rỏ ràng tới sức
sinh sản của cá khi tuyến sinh dục của cá chưa ở trạng thái sẳn sàng sinh sản.
Phần trăm
82
80
78
76
74
72
70
68
Tỷ lệ thụ tinh
72.3
79.6
Đợt
1
Đợt 2
Đợt sản xuất
Hình 4.3 Tỷ lệ thụ tinh thí nghiệm ở Hoà An
Tỷ lệ thụ tinh của hai đợt nhìn chung không được cao, nhưng tỷ lệ thụ
tinh của trứng ở hai đợt cao hơn 70 %. Nếu so với kết quả nghiên cứu của một
số tác giả trước đây trên cá Sặc Rằn thì tỷ lệ thụ tinh của trứng ở nghiên cứu
này thì chấp nhận được
Phần
trăm
96

150µg LRH-a + 10mg DOM
Số Cá
Bố Mẹ
3 cặp
3 cặp
3 cặp
Thời
gian
hiệu
ứng
0
0
0
Tỷ
lê
cá
đẻ
0
0
0
Số
trứng
thu
0
0
0
Tỷ
lệ
thụ
tinh

đạt cực đại ≥ 80%, kích thước tế bào trứng đều nhau, đa số trứng đã phân cực
(> 80%), màu sắc đều và sáng.
18
4.1.2.2 Thí Nghiệm 2 Sử dụng kích thích tố là LRH-a + DOM + Não
Thuỳ.
Trong tổ hợp chất kích thích tố ở thí nghiện 2 có thêm não thuỳ thuộc
họ cá Chép. Các hoạt chất có trong não thuỳ tiêm cùng với LRH-a + DOM có
thể có tác dụng hổ trợ cho quá trình rụng trứng và đẻ trứng ở cá Sặc Rằn
Bảng 4.3 Kết quả kích thích sinh sản bằng LRH-a + DOM + Não Thuỳ
Nghiệm
Thức
1
2
3
Thời gian
hiệu
ứng(giờ)
23h45
23h25
23h15
TL cá
đẻ(%)
66,7
66,7
66,7
Sức sinh sản thực tế
trứng/ kg
125.860
a
± 5514,02

S
ố
trứn
g/kg
150000
145000
140000
135000
Sức sinh sản
143840
134850
130000
125000
120000
115000
125860
NT1 NT2 NT3
Nghiệm thức
Hình 4.5 Sức sinh sản của cá Sặc Rằn ở thí nghiệm 2
19
Khi so sánh sức sinh sản ở cả ba nghiệm thức ta thấy rằng sức sinh
sản ở nghiệm thức 1 thấp nhất ( 125,860 trứng/ kg ) và có sự khác biệt so với
sức sinh sản của cá ở nghiệm thức nghiệm thức 2 ( 143,840 trứng / kg ). Sức
sinh sản đã tăng dần theo liều lượng kích thích tố từ nghiệm thức 1 đến
nghiệm thức 2 nhưng đã giảm khi ở mức liều lượng ở nghiệm thức 3 và cũng
là nghiệm tức có mức liều lượng cao nhất so với hai nghiệm thức còn lại. Như
vậy mức liều lượng nghiệm thức 2 đã cho kết quả cao nhất và có thể đây là
liều lượng thích hợp nhất để kích thích cá Sặc Rằn sinh sản khi sử dụng kích
thích tố là LRH-a + DOM và Não thùy.
Phần trăm

96
95
NT1
96.8
NT2
97.3
NT3
Nghiệm thức
Hình 4.7 Tỷ lệ nở của trứng ở thí nghiệm 2
Tỷ lệ nở của trứng ở cả ba nghiệm thức nhìn chung có sự khác biệt
nhau nhưng không có ý nghĩa thống kê. Cả ba nghiệm thức đều có tỷ lệ nở rất
cao và không có sự chênh lệch nhau nhiều giữa các nghiệm thức
Như vậy việc sử dụng chất kích thích là LRH-a + DOM + Não thùy đã
cho hiệu quả sinh sản cao hơn so với việc sử dụng chất kích thích là LRH-a +
DOM của thí nghiệm thứ nhất. Mặc dù liều lượng sử dụng DOM ở thí nghiệm
1 có cao hơn ở thí nghiệm 2 là 5mg nhưng do có kết hợp thêm 2mg não thùy
của thí nghiệm 2 nên hiệu quả của việc kết hợp chất kích thích trong quá trình
cho cá đẻ là rõ ràng. Ở thí nghiệm này não thùy đã làm tăng thêm khả năng
kích thích sinh sản của cá so với chỉ sử dụng LRH-a + DOM. Theo Nguyễn
Văn Kiểm ( 2004 ) thì có thể sử dụng kích thích tố đơn là Não thùy để kích
thích cho cá sinh sản với liều lượng là 4-6 mg/ kg cá cái.
Qua thí nghiệm này nhận thấy rằng ở mức liều lượng của nghiệm thức
2 mức liều lượng là 100µg LRH-a + 5mg DOM + 2mg não thuỳ có hiệu quả
hơn các liều lượng kích thích tố khác trong việc kích thích cho cá sinh sản.
4.1.2.3 Thí Nghiệm 3 Kết quả sử dụng tổ hợp HCG + LRH-a + DOM kích
thích cá Sặc Rằn sinh sản.
Mục đích thí nghiệm 4 là sử dụng tổ hợp các hoạt chất có tác dụng đối với quá
trình đẻ trứng của cá. HCG là hoạt chất có tác dụng trực tiếp tới quá trình rụng
trứng, LRH-a là chất có tác dụng kích thích sự tiết kích dục của não thuỳ của
cá và DOM là chất phụ gia có tác dụng ức chế lại trình bài tiết chất Dopamin