Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong
chương trình sinh học lớp 6
PHẦN I - ĐẶT VẤN ĐỀ
1. Lý do chọn đề tài
Năm học 2010 - 2011 trường giao cho tôi trực tiếp giảng dạy môn
sinh học ở 2 lớp 6A và 6B. Nhìn chung chất lượng học sinh không đồng
đều về học lực cũng như về khả năng nhận thức.
- Lớp 6A: 35 em về học lực trội hơn lớp 6B, hiếu động, nhanh nhẹn,
hoạt bát nhưng đôi khi hay thái quá, hay ồn mất trật tự trong nghiên cứu
vật mẫu.
- Lớp 6B: 36 em ổn định về nề nếp song trong những giờ quan sát tranh,
vật mẫu các em chưa thực sự cố gắng hết mình.
Nhìn chung các em nhiệt tình, ham hiểu biết thích tìm tòi khám phá
thế giới tự nhiên của các loài thực vật xung quanh. Đây chính là động
lực thuận lợi giúp tôi thêm quyết tâm nghiên cứu đề tài sáng kiến kinh
nghiệm này.
Chương trình sinh học 6 nghiên cứu chủ yếu về giới thực vật -
một thế giới tự nhiên bao quanh chúng ta gần gũi. Vì vậy nguồn vật mẫu
sống động và dễ kiếm tìm. Vật mẫu là phương tiện dạy học mang lại
hiệu quả cao, thu hút sự tìm tòi và khám phá của học sinh.
Là giáo viên đứng lớp tôi nhận thức được trách nhiệm của mình
không ngừng học tập nâng cao kiến thức đặc biệt là đổi mới phương
pháp dạy - học. Bản thân tôi đã tiến hành nghiên cứu sách báo, tài liệu
bồi dưỡng giáo viên trung học cơ sở, tôi nhận thấy rằng trong hệ thống
các phương pháp dạy học thì phương pháp tự lực quan sát tìm tòi kiến
thức là một trong những phương pháp trọng tâm của dạy học sinh học 6,
để đạt được mục tiêu chung của dạy và học. Từ những nhận thức trên tôi
rút ra lý do cụ thể như sau:
- Do yêu cầu cấp bách của ngành trong phương pháp đổi mới dạy học.
1
Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong

4. Phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp điều tra quan sát.
- Phương pháp nghiên cứu lý luận.
- Phương pháp thực nghiệm.
- Phương pháp trắc nghiệm đối chứng so sánh.
- Phương pháp nêu gương.
- Kết hợp nhiều phương pháp hỗ trợ khác.
PHẦN II - NỘI DUNG
1. Cơ sở lý luận.
Qua nghiên cứu các tài liệu tham khảo tôi thấy bản chất của việc
đổi mới phương pháp dạy học (hoặc dạy học theo phương pháp tích cực)
là việc sử dụng hợp lý nhiều phương pháp dạy học cùng với nhiều hình
thức tổ chức dạy học khác nhau để học sinh lĩnh hội kiến thức một cách
chủ động, tích cực, sáng tạo. Nhằm phát huy tính tích cực phát triển
năng lực tư duy nâng cao khả năng vận dụng thực tiễn.
Sinh học 6 nghiên cứu toàn bộ giới thực vật, từ những kiến thức về
tế bào thực vật đơn vị sống đến những kiến thức về sinh lý thực vật, môi
trường, giới nấm. Nội dung kiến thức thường được diễn đạt qua tranh vẽ,
mô hình hoặc các mẫu vật sống động. Tranh trong sách sinh học 6, rõ
nét làm sáng tỏ nội dung cần quan sát, tìm tòi. Tranh đẹp được sao chụp
từ mẫu vật có thật nên sống động lôi cuốn sự quan sát của học sinh.
Người dạy với vai trò chủ đạo tổ chức hướng dẫn học sinh sử dụng
các phương pháp quan sát, mô tả thí nghiệm hay thực nghiệm để giúp
3
Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong
chương trình sinh học lớp 6
học sinh tìm tòi phát hiện kiến thức sinh học. Người dạy tổ chức hướng
dẫn giao việc để học sinh thực hiện các hoạt động học tập, theo dõi giúp
đỡ để học sinh đạt được kết quả nhận thức, là người uốn nắn khi học
sinh gặp khó khăn là trọng tài mẫu mực, chính xác khi học sinh thảo

đáp ứng nhu cầu của người học.
Về kênh hình: Màu sắc đẹp thu hút sự tò mò của các em học sinh
lớp 6. Các chi tiết đầy đủ cụ thể, thể hiện rõ cần nghiên cứu, hoạ tiết
đẹp, bắt mắt. Trong hệ thống kênh hình còn giới thiệu được tính đa
dạng, phong phú của giới thực vật có nhiều đại diện quý hiếm khó thu
lượm hoặc chỉ có ở những vùng nhất định (ví dụ cây nắp ấm). Đối với
những kiến thức về cấu tạo trong kênh hình đặc biệt quan trọng bởi
không phải cấu tạo hiển vi nào học sinh cũng có thể quan sát bằng các
dụng cụ có ở trường lớp. Riêng mảng các hiện tượng sinh lý, chức năng
kênh hình giới thiệu lại ở dạng mô tả thí nghiệm có sẵn. Ở đây nhiều thí
nghiệm, thực nghiệm có thể làm được song việc giới thiệu thí nghiệm
giúp học sinh có thể tiến hành độc lập ở nhà theo dõi kết quả và đối
chiếu rút ra kết quả báo cáo. Rèn cho học sinh khả năng nghiên cứu khoa
học. Dạng mẫu vật thật dễ phân tích dễ tìm, dễ kiếm, học sinh dễ nhận
biết được cấu tạo ngoài của thực vật, môi trường sống và vai trò của
thực vật đó đối với đời sống con người. Do gần gũi với thiên nhiên, đặc
biệt là học sinh sống ở nông thôn, các em có thể dễ dàng phân loại lá
theo kiểu gân, kiểu mọc, lá đơn, lá kép
Với điều kiện trang thiết bị hiện có của các trường trung học cơ sở,
các em có thể tiến hành quan sát cấu tạo vật thể bằng kính lúp, kính hiển
vi trên các tiêu bản có sẵn.
5
Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong
chương trình sinh học lớp 6
3. Biện pháp thực hiện
3.1. Bằng việc chủ động quan sát giúp học sinh tự nhận định khái
quát vấn đề cần nghiên cứu.
Quan sát trên mẫu vật : Bằng trực giác và xúc giác kiểm tra vật mẫu
học sinh sẽ tìm tòi kiến thức khái quát nhận định được bao quát kiến
thức cần nghiên cứu.Biết phân tích hay mô tả mẫu vật từ đó học sinh tự

tế
HS xác định.
6
Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong
chương trình sinh học lớp 6
- GV yêu cầu học sinh xác định:
Nhóm cây có rễ cọc và nhóm cây
có rễ chùm.
- GV rèn kĩ năng quan sát nhận
định cho học sinh bằng cách yêu
cầu học sinh quan sát hình 9.2
và làm phiếu học tập phân loại rễ.
- GV tiếp tục rèn luyện kĩ năng
quan sát cho HS bằng cách cho các
ví dụ về cây có rễ cọc, cây có rễ
chùm.
HS quan sát hình 9.2 phân loại rễ
vào phiếu học tập.
- Cây rễ cọc: Cây bưởi, hồng
xiêm,
- Cây rễ chùm: cây tỏi, cây lúa

- HS lấy ví dụ
Như đã trình bày ở trên qua việc quan sát vật thật cộng với quan
sát tranh học sinh đã nắm được một cách khái quát về đặc điểm của rễ
cọc, rễ chùm. Từ đặc điểm khái quát đó mà các em có thể phân loại rễ,
nhận biết được cây rễ cọc, cây rễ chùm trong tự nhiên bằng cách so sánh
với vật mẫu, tranh mẫu.
3.2. Bằng quan sát giúp học sinh phân tích đặc điểm của nội dung
kiến thức của vấn đề nghiên cứu.

- Phân biệt nhóm cây :
+ rễ cọc
+ rễ chùm
- Học sinh quan sát đại diện rễ cọc
và rễ chùm bằng mắt thường và
bằng kính lúp.
+ Rễ cây bưởi (rễ cọc) gồm 1 rễ
cái to dài. Rồi từ đó mọc ra các rễ
con nhỏ hơn và rễ cháu bé li ti.
- HS đối chiếu trên hình 9.1a
- Học sinh xác định các rễ cái, con,
cháu trên hình.
- HS quan sát ghi lại đặc điểm: Rễ
lúa (rễ chùm) gồm nhiều rễ to dài
gần bằng nhau mọc toả chùm từ
gốc thân không có rễ cái

- HS thực hành trên vật mẫu
8
Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong
chương trình sinh học lớp 6
biểu
hiện mình trước tập thể.
Giáo viên rèn kỹ năng quan sát cho học sinh, sau khi biết được các
đặc điểm đặc trưng của rễ cọc, rễ chùm bằng cách: Cho HS phân nhóm
lại các loại rễ mà tổ mình có cho chính xác. Qua nắm được đặc điểm các
tổ, nhóm tiến hành phân nhóm lại rễ. Cho báo cáo trước lớp.
Từ những cái chung nhất, khái quát qua quan sát học sinh đã nêu
được đặc điểm riêng biệt của các đơn vị kiến thức, hay từ cái chung,
khái quát học sinh đã tìm ra cái riêng, bản chất, cụ thể của từng đơn vị

bằng nhau thường mọc toả ra từ
gốc, thân thành 1 chùm.
- Đáp án: 1. Rễ cọc.
2. Rễ chùm.
3. Rễ cọc.
4. Rễ chùm.
- GV treo bảng chuẩn kiến thức để
học sinh so sánh và nhận xét hiểu
biết của nhóm mình.
- HS hoàn thành phiếu học tập. Báo
cáo trước lớp, các tổ còn lại nhận
xét bổ sung.
- HS tự cho điểm nhóm mình
Như vậy để hoàn thành được dạng bài tập này học sinh phải có kiến
thức tổng hợp về các loại rễ, biết phân biệt các loại rễ và biết được đặc
điểm của từng loại rễ.
3.4. Quan sát cấu tạo hiển vi và chức năng của từng bộ phận.
Yêu cầu học sinh phải biết quan sát trên tranh vẽ hoặc các tiêu bản
hiển vi có sẵn. Giáo viên cung cấp cho học sinh một nguyên tắc quan sát
đó là: Quan sát cấu tạo chung khái quát đến quan sát cấu tạo chi tiết và
10
Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong
chương trình sinh học lớp 6
từ đó mà dự đoán, nhận địnhvề chức năng sinh lý của các cơ quan, bộ
phận.
Ví dụ: Bài 9 - Các loại rễ và các miền của rễ.
Hoạt động của GV Hoạt động của HS
Phần 2 : Các miền của rễ
- GV yêu cầu học sinh tham khảo 2
SGK.

11
Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong
chương trình sinh học lớp 6
chức năng của mỗi miền (cho
nhiều học sinh được thực hành).
3.5. Quan sát diễn biến thí nghiệm hoặc theo dõi diễn biến kết quả.
Khi quan sát học sinh tự rút ra được mục đích thí nghiệm, tự dự
đoán được kết quả, tự giải thích.

Ví dụ: Bài 14 - Thân dài ra do đâu.
Mục tiêu của bài là học sinh phải biết được thân dài ra do phần
ngọn
(Sự phân chia ở các tế bào ở mô phân sinh ngọn). Bấm ngọn tỉa cành ở
những giai đoạn thích hợp, đối với từng loại cây trồng sẽ đem lại năng
suất cao.
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
- GV cho học sinh mô tả lại thí
nhiệm của nhóm đã làm (Nếu lớp
không làm, GV làm thì giáo viên
có thể trình bày trước lớp).
- Việc ngắt ngọn ở một số cây khi
tiến hành thí nghiệm nhằm mục
đích gì ?
- Qua thí nghiệm trên em có nhận
xét gì về sự dài ra của 2 nhóm cây
ngắt ngọn và không ngắt ngọn ?
- Theo em thân cây dài ra là do bộ
phận nào? Hãy giải thích ?
- HS mô tả lại thí nghiệm
- HS trả lời.

-Xác định nước và muối khoáng
- HS mô tả lại thí nghiệm
- HS trả lời : Cánh hoa có màu
hồng.
HS : Có sự vận chuyển nước và
muối khoáng trong thân (nước và
muối khoángvận chuyển từ thân
lên cánh hoa).
- HS hoạt động quan sát lát cắt của
thân trên kính lúp (theo nhóm) và
báo cáo trước lớp:
+ Nước và muối khoáng hoà
tan vận chuyển qua mạch gỗ của
thân.
13
Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong
chương trình sinh học lớp 6
vận chuyển qua bộ phận nào của
thân (phần bị nhuộm màu).
3.7. Quan sát rộng ngoài môi trường thiên nhiên để thu thập thông
tin về giới thực vật đa dạng và phong phú.
- Quan sát môi trường sống và các yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh tồn,
phát triển của giới sinh vật nói chung và giới thực vật nói riêng. Khi
quan sát ngoài thiên nhiên cần kết hợp với tư duy cao hoặc kết hợp với
sách giáo khoa hay các tài liệu có liên quan. Khi quan sát những vấn đề
khó, trừu tượng thì người giáo viên cần gợi ý, định hướng ,chỉ dẫn.

Ví dụ : Bài 53 - Tham quan thiên nhiên
- Quan sát bao quát khu sinh thái cần đến.
- Quan sát những sinh vật đang sống ở đó.

của bài học, dựa vào phương tiện dạy học đã có và có thể có để học sinh
thực hiện hoạt động học tập đạt được mục tiêu nêu ra. Chúng ta cần phải
xác định và lựa chọn những phương pháp cho phù hợp với nội dung kiến
15
Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong
chương trình sinh học lớp 6
thức của bài và đặc thù của bộ môn. Tuy nhiên trong dạy học nếu tách
rời các phương pháp một cách độc lập thì hiệu quả của mỗi phương pháp
không cao. Nếu biết kết hợp nhiều phương pháp với nhiều hình thức dạy
học phù hợp trong đó quan sát được xem như là một phương pháp chủ
đạo của dạy học sinh học thì dễ đem lại thành công cho tiết học. Học
sinh chủ động trong việc lĩnh hội tri thức, ghi nhớ sâu, có khả năng vận
dụng thực tiễn.
Sử dụng phương pháp quan sát trong dạy học sinh học nên cho học
sinh quan sát cá nhân - học sinh tư duy tự lập, lĩnh hội kiến thức và trình
bày ý kiến trước nhóm - nhóm trình bày trước lớp.
Khi quan sát học sinh phải theo định hướng của giáo viên và tuân
theo quy luật của quá trình nhận thức " từ trực quan sinh động đến tư
duy trừu tượng". Việc tái hiện kiến thức cũng như việc sắp xếp nội dung
kiến thức cho phù hợp thì hiệu quả của việc sử dụng phương pháp mới
cao.
Xuất hiện tranh, vật mẫu, mô hình, thí nghiệm phải đúng lúc, đúng
thời điểm. Giáo cụ trực quan phải mang tính chính xác mô phạm, không
qua loa đại khái.
Việc đánh giá một tiết dạy sinh học cần chú ý tới kỹ năng quan sát
và sử dụng đồ dùng học tập như mẫu vật, tranh, của học sinh kết hợp
với việc đánh giá kết quả nhận thức của học sinh.
2. Kiến nghị
Đồ dùng dạy học: Đề nghị có đầy đủ đồ dùng dạy học cả về số lượng
và chất lượng.

1
2
3
4
PHẦN III. KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ
1. KẾT LUẬN
2. KIẾN NGHỊ
PHỤ LỤC
CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập- Tự do- Hạnh phúc
BẢN CAM KẾT
I. THÔNG TIN TÁC GIẢ
Họ và tên: ………………………
18
Đề tài: Một vài kinh nghiệm về rèn luyện quan sát kênh hình trong
chương trình sinh học lớp 6
Ngày, tháng, năm sinh: …………
Đơn vị: Trường tiểu học ………
Địên thoại: 0912345678
E-mail:
II. TÊN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
Tên SKKN:
III. NỘI DUNG CAM KẾT
Tôi xin cam k t sáng ki n kinh nghi m n y tôi ã áp d ng th nh công trong gi ng d yế ế ệ à đ ụ à ả ạ
t i tr ng . Trong tr ng h p có x y ra tranh ch p v quy n sạ ườ ……………………………… ườ ợ ả ấ ề ề ở
h u i v i m t ph n hay to n b s n ph m sáng ki n kinh nghi m n y m tôi l ng i viữ đố ớ ộ ầ à ộ ả ẩ ế ệ à à à ườ
ph m, tôi ho n to n ch u trách nhi m tr c lãnh o n v , lãnh o s GD& T. Sángạ à à ị ệ ướ đạ đơ ị đạ ở Đ
ki n kinh nghi m n y tôi c ng ã ph bi n cho ng nghi p nên n u có b n c h c t p,ế ệ à ũ đ ổ ế đồ ệ ế ạ đọ ọ ậ
nghiên c u, s d ng, áp d ng sáng ki n n y tôi c ng không khi u n i hay òi h i quy nứ ử ụ ụ ế à ũ ế ạ đ ỏ ề
s h u.ở ữ