Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
A. PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài.
Thế kỷ XXI, là thế kỷ của tri thức và công nghệ thông tin, thực tế cho thấy
công nghệ thông tin phát triển như vũ bão đã đem lại rất nhiều tác dụng cho cuộc
sống của con người và sản phẩm của nó đã được ứng dụng rộng rãi trong thực tế cuộc
sống.
Trong khi đó đối với Giáo dục & Đào tạo, đổi mới phương pháp dạy học là một
yêu cầu cấp thiết nhằm mục đích nâng cao chất lượng dạy – học và để đáp ứng với
yêu cầu nhiệm vụ mới của thời kỳ đổi mới. Đáp ứng nhu cầu đó, môn Lịch sử cũng
đã có nhiều đổi mới để bắt kịp với sự phát triển công nghệ thông tin mà gần đây nhất
là sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Lịch sử.
Qúa trình sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học lịch sử có ý nghĩa hết sức quan
trọng.
Tạo điều kiện thuận lợi học sinh tiếp cận gần hơn với công nghệ thông tin
Tạo cảm giác hứng thú và thu hút học sinh trong quá trình học tập
Giúp học sinh phát huy tối đa khả năng tư duy và biết cách hệ thống hóa các
kiến thức đã học.
Đặc biệt sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học lịch sử tạo điều kiện cho quá
trình ghi nhớ tốt hơn, nhanh hơn vì đặc điểm bộ môn này là khó nhớ.
Ngoài ra, còn giáo dục học sinh ý thức trân trọng giữ gìn và phát huy những
sản phẩm tiến bộ của loài người.
Bên cạnh đó, Lịch sử là một bộ môn khoa học xã hội rất quan trọng trong nhà
trường. Nó giúp cho thế hệ trẻ hiểu được cội nguồn dân tộc, biết được quá khứ của tổ
tiên. Từ những hiện vật cụ thể, những sự kiện lịch sử, học sinh tự hào về truyền thống
dân tộc, tiếp theo, biết kế thừa và phát huy những tinh hoa của tổ tiên trong sự nghiệp
xây dựng và bảo vệ tổ quốc ngày nay. Muốn làm sống dậy quá khứ của lịch sử, mỗi
bài dạy ở trên lớp ngoài việc cung cấp đầy đủ những kiến thức cơ bản cần phải sử
dụng một cách hợp lý, khéo léo các phương tiện và đồ dùng dạy học mới tái hiện
được sự việc đã qua.
1

2
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
- Nghiên cứu thực trạng của việc sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài
ôn tập môn Lịch sử 7 ở trường THCS trong năm học 2011-2012, tìm hiểu nguyên
nhân của những hạn chế tồn tại của việc dạy và học.
Đề ra các giải pháp, định hướng chung, các giải pháp cụ thể cho việc sử dụng
bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7 ở trường THCS một cách
hiệu quả.
3. Phạm vi nghiên cứu.
- Đề tài nghiên cứu trong phạm vi các bài học về môn Lịch sử khối lớp 7
THCS mà chủ yếu là các bài ôn tập. Đề tài này nghiên cứu trong không gian trường
THCS Khánh Thịnh. Trong năm học 2011-2012.
4. Mục tiêu và nhiệm vụ của Sáng kiến- kinh nghiệm
- Nghiên cứu và áp dụng thực tế giảng dạy tại nhà trường để nâng cao hơn nữa
tay nghề của giáo viên, từ đó có thêm nhiều phương pháp giảng dạy mới phong phú,
linh hoạt giúp học sinh tiếp cận bài học một cách dễ hiểu và sâu sắc.
- Nghiên cứu đề tài để khẳng định bản đồ tư duy thực sự là một công cụ trong
phương pháp dạy học mới – phương pháp dạy học tích cực.
- Nghiên cứu đề tài này để ứng dụng được một cách thành thạo công nghệ
thông tin vào dạy học góp phần tích cực trong công tác đổi mới phương pháp dạy
học.
Từ đó tôi sẽ trao đổi, giúp đỡ, hướng dẫn đồng nghiệp cùng chung tay trong
công cuộc đổi mới phương pháp dạy học có ứng dụng công nghệ thông tin để trên
hành trình là những kỹ sư tâm hồn chúng tôi có những phương pháp hay, những bài
giảng dễ hiểu, sinh động, hấp dẫn giúp cho các em học sinh khám phá chân trời tri
thức bao la qua những giờ học phong phú.
B. NỘI DUNG
I. Quan điểm của Đảng, Nhà nước và của ngành về vấn đề nghiên cứu.
3
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.

a. Bản đồ tư duy là gì ?
Bản Đồ Tư Duy còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thức ghi
chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một
mạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét,
màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực. Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không yêu
cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi
người vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác
nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng Bản đồ tư
duy theo một cách riêng, do đó việc lập bản đồ tư duy phát huy được tối đa khả năng
sáng tạo của mỗi người.
Bản đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và
đào sâu các ý tưởng. Bản đồ tư duy một công cụ tổ chức tư duy nền tảng, có thể
miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hình ảnh, đường nét,
màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộ não, giúp con người
khai thác tiềm năng vô tận của bộ não. Cơ chế hoạt động của Bản đồ tư duy chú
trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (các nhánh). Bản đồ tư duy
là công cụ đồ họa nối các hình ảnh có liên hệ với nhau vì vậy có thể vận dụng Bản
đồ tư duy vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn
tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương.
Đặc trưng của bộ môn Lịch sử, là môn học với nhiều lượng thông tin, các vấn
đề Lịch sử cần sâu chuỗi một cách logic nhằm giúp học sinh nhận biết được quy luật
Lịch sử, thì việc áp dụng Bản đồ tư duy góp phần giúp học sinh học được phương
pháp học, giúp học sinh học tập một cách tích cực, giúp học sinh ghi chép có hiệu
quả, tránh được sự nhàm chán trong cách dạy Lịch sử hiện nay.
Nhận thấy vai trò của áp dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Lịch sử như vậy,
đặt ra yêu cầu của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học cần tích cực, chủ
động áp dụng bản đồ tư duy trong quá trình dạy và học .
b. Sự cần thiết phải sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Lịch sử.
5
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.

Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
1. Ưu điểm.
- Lịch sử là một môn học nhằm cung cấp cho người học một tập hợp thông tin
có hệ thống về quá trình phát triển của con người, xã hội loài người đã xảy ra trong
quá khứ. Do đó, môn học Lịch sử đóng một vai trò rất quan trọng trong giáo dục và
quá trình hình thành nhân cách của học sinh .
- Tỉ lệ giáo viên được giảng dạy đúng chuyên môn đào tạo khá cao, bản thân
giáo viên cũng rất yêu thích môn Lịch sử và những câu chuyện lịch sử dân tộc đồng
thời muốn truyền nhiệt huyết và đam mê đó cho học sinh.
- Về phía học sinh: Trong thời đại công nghệ thông phát triển, học sinh yêu
thích tìm hiểu bằng việc khai thác mạng, tìm hiểu những thông tin cần biết về Lịch
sử.
Từ những nguyên nhân trên đây dẫn đến một số kết quả đạt được bước đầu như
sau:
- Học sinh đã bước đàu có kĩ năng ghi nhớ các kiến thức lịch sử. Tỉ lệ học sinh
gỏi môn Lịch sử cấp Tỉnh khá cao và được duy trì, phát huy.
- Học sinh có hứng thú với môn Lịch sử, thích tìm hiểu các sự kiện lịch sử,
củng cố ý thức dân tộc sâu sắc.
- Một số giờ dạy môn Lịch sử trong các kì Hội giảng cấp Trường, cấp huyện,
cấp Tỉnh đạt loại Tốt và có mức điểm đánh giá cao: 17,5 đến 18,5 điểm.
- Chất lượng giảng dạy vàhọc tập môn lịch sử ở trường THCS đang từng bước
được nâng cao.
Kết quả nghiên cứu cụ thể:
Trong năm học vừa qua cùng với nhiều phương pháp giảng dạy khác tôi đã kết
hợp sử dụng phương pháp dùng bản đồ tư duy để hệ thống hóa kiến thức trong các
bài ôn tập của môn lịch sử lớp 7 gồm 2 lớp 7A, 7B gồm 74 học sinh mà tôi trực tiếp
giảng dạy, so sánh với kết quả của năm học trước kết quả khả quan hơn rõ rệt cụ thể :
Tên các bài Chất lượng bài kiểm tra từ Trung bình trở nên
7
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.

thức lịch sử nhiều, liên quan tới nhiều sự kiện, mốc thời gian…
Từ những nguyên nhân trên dẫn đến kết quả dạy và học môn ịch sử ở các
trường THCS trong những năm gần đây nhìn chung chưa cao. Cụ thể:
8
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
+ Kết quả các cuộc thi đặc biệt là các kì thi vào 10 và tốt nghiệp PTTH môn
Lịch sử số lượng điểm "0" là rất nhiều.
+ Phần lớn học sinh chưa có phương pháp, kĩ năng ghi nhớ các sự kiện lịch
sử.Việc đánh giá ý nghĩa các sự kiện lịch sử chưa toàn diện,một số học sinh còn nhầm
lẫn thậm chí ghi nhớ sai lệch hoàn toàn các sự kiện lịch sử….dẫn đến kết quả tổng kết
môn lịch sử chưa cao.
III. Phương hướng, giải pháp, kiến nghị
1. Phương hướng chung
Hướng dẫn học sinh hiểu về bản đồ tưduy, có kĩ năng vẽ bản đồtư duy, kích thích sự
sáng tạo của học sinh
Giáo viên sử dụng bản đồ tư duy với ýnghĩa là một nguồn tri thức chứ không phải là
một kênh minh hoạ.
Sử dụng bản đồ tư duy trong việc dạy các bài ôn tập môn Lịch sử 7 một cách linh
hoạt, có độ mở để khuyến khích sự sáng tạo của học sinh
2. Phương hướng cụ thể và các giải pháp
*. Sơ lược về chương trình Lịch sử lớp 7.
- Trong phân phối chương trình lịch sử lớp 7 có 70 tiết trong đó có 3/70 tiết ôn
tập.
- Nội dung của Lịch sử Lớp 7 chủ yếu đề cập đến lịch sử thế giới và Việt Nam
thời Trung đại.
Lịch sử Việt Nam giai đoạn này tập chung chủ yếu đề cập đến sự hình thành,
phát triển và suy vong của các triều đại phong kiến Việt Nam, chính vì vậy đây là
phần kiến thức về lịch sử dân tộc có ý nghĩa giáo dục giáo dưỡng và phát triển rất lớn
đối với học sinh. Từ việc quan sát những sự kiện lặp đi lặp lại của lịch sử các em có
thể rút ra quy luật của lịch sử và bài học kinh nghiệm cho bản thân. Do đó đây là giai

Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
b.2. Bản đồ tư duy diễn biến cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống thời Lý:
* Hệ thống câu hỏi dẫn dắt, khai thác, xây dựng bản đồ:
- Thời gian bắt đầu và kết thúc của cuộc kháng chiến chống xâm lược Tống là
khi nào?
- Nhà Lý có đường chủ trương kháng chiến đối với nhà Tống như thế nào ?
- Hãy kể những tấm gương tiêu biểu về lòng yêu nước bất khuất trong cuộc
kháng chiến chống xâm lược Tống?
- Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của cuộc kháng chiến chống xâm
lược Tống là gì?
11
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
b.3. Bản đồ tư duy diễn biến cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông - Nguyên của
nhà Trần :
* Hệ thống câu hỏi:
- Thời gian cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông - Nguyên trải qua những giai
đoạn nào ?
- Chủ trương kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên của nhà Trần như
thế nào ?
- Hãy kể những tấm gương tiêu biểu và một vài ví dụ về tinh thần đoàn kết chống
giặc và lòng yêu nước bất khuất trong cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông -
Nguyên?
12
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
- Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của cuộc kháng chiến chống xâm lược
Mông -Nguyên là gì?
* Bản đồ tư duy :
Trong quá trình lên lớp bằng hệ thống câu hỏi cho học sinh xây dựng bài, sau khi
hoàn thiện thành sơ đồ như trên tôi cho học sinh vẽ lại ở phần củng cố làm bài tập.
2.2. Bài 21 Ôn tập chương IV. (nội dung sử dụng bản đồ tư duy ở phần đầu

15
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
phong kiến mục nát Nguyễn ,Trịnh, Lê, đánh tan quân Xiêm - Thanh. Mặc dù tình
hình chính trị đất nước có nhiều biến động nhưng tình hình kinh tế, văn hoá vẫn có
những bước phát triển mạnh. Từ đó giáo dục học sinh: Tinh thần lao động cần cù,
sáng tạo của nhân dân trong việc phát triển kinh tế, văn hoá của đất nước. Tự hào về
truyền thống dân tộc với thắng lợi trong kháng chiến chống xâm lược. Rèn kỹ năng
vẽ sơ đồ tư duy.
b. Bản đồ tư duy.
* Hệ thống câu hỏi để xây dựng bản đồ:
- Chương IV và chương V chúng ta tìm hiểu về lịch sử Việt Nam ở thời kì nào?
- Tình hình nước Đại Việt ở các thế kỉ XVI – XVIII diễn ra như thế nào?
- Điều gì chứng tỏ sự suy yếu của nhà nước phong kiến tập quyền?
- Hãy kể tên các cuộc khởi nghĩa tiêu nông dân tiêu biểu thời kì đó? cuộc khởi nghĩa
nào tiêu biểu nhất và đã mang lại kết quả gì?
* Bản đồ tư duy :
* Hệ thống câu hỏi để xây dựng bản đồ:
16
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
- Nước việt Nam nửa sau thế kỉ XIX có những biến đổi như thế nào? Cuộc sống nhân
dân dưới triều Nguyễn ra sao?
- Tình hình kinh tế văn hóa dưới triều Nguyễn có những nét nổi bật nào đáng kể?
* Bản đồ tư duy
3. Kiến nghị- đề xuất
Trong quá trình hoàn thành chuyên đề tôi có một số kiến nghị sau:
- Về phía giáo viên; Sư tầm tài liệu qua thưc tiễn, cập nhật tin tức, đổi mới
phương pháp dạy học, trau dồi kinh nghiệm hơn nữa về công nghệ thông tin, để trở
thành giáo viên “vừa hồng vừa chuyên”.
- Về phía nhà trường phổ thông: Tạo mọi điều kiện tốt cả về vật chất lẫn tinh
thần cho giáo viên trong công tác giảng dạy và nghiên cứu tìm tòi cái mới ứng dụng

2.Kết quả nghiên cứu
a. Kết quả cụ thể
18
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
Qua khảo sát số học sinh có khả năng vẽbản đồtư duy sau khi được cô giáo dạy
học các bài ôn tập môn lịch sử bằng kết hợp phương pháp này cho kết quả cụ thể như
sau:
Năm học 2010 – 2011
TT
Đầu năm Cuối năm
Số lượng Tỉ lệ Số lượng Tỉ lệ
7A 14/28 50% 20/28 71,4%
7B 13/29 44,8% 21/29 72,4%
Năm học 2011 - 2012
TT Đầu năm Cuối năm
Số lượng Tỉ lệ Số lượng Tỉ lệ
7A 20/28 71,4% 28/28 100%
7B 21/29 72,4% 29/29 100%
b. Kết quả về mặt nhận thức của học sinh:
Việc kết hợp dùng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập lịch sử sẽ giúp
giáo viên trình bày rõ nội dung bài học, thu hút sự chú ý của học sinh. Việc hấp dẫn
các em ở đây không chỉ là màu sắc, đường nét trên bản đồ, của sự kiện lịch sử mà
còn chính là nội dung của bản đồ, sơ đồ phù hợp với yêu cầu giáo dưỡng của bài
học. Việc sử dụng đồ dùng trực quan trong bài học trên làm cho không khí lớp học
thêm sôi nổi, học sinh học tập một cách hào hứng. Giáo viên không chỉ một mình
thuyết minh bài giảng mà học sinh cùng giáo viên giải quyết các nội dung bài giảng
theo bản đồ tư duy, bảng thống kê , bản đồ có minh họa.
Việc sử dụng bản đồ tư duy sẽ tác động đến học sinh bằng nhiều hướng : học sinh
vừa nghe, vừa nhìn, vừa suy nghĩ, vừa hoạt động tư duy, vừa hoạt động bằng ngôn
ngữ. Sự hấp dẫn đối với học sinh trong giờ học này được nảy sinh từ yêu cầu mới tìm

4. Phạm vi nghiên cứu Trang 2
5. Nhiệm vụ nghiên cứu Trang 3
6. Phương pháp nghiên cứu Trang 3
Phần 2. Nội dung Trang 4
I. Cơ sở lý luận của đề tài Trang 4
1. Quan điểm của Đảng Trang 4
2. Bản đồ tư duy là gì Trang 5
2. Sự cần thiết phải sử dụng bản đồ tưu duy Trang 6
II. Thực trạng của vấn đề nghiên cứu Trang 7
1. Thuận lợi Trang 7
2. Khó khăn Trang 7
III. Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề Trang 4
1. Sơ lược về môn Lịch sử 7 – THCS……………………………Trang 7
2. Biện pháp tiến hành Trang 8
2.1. Bài 17 Ôn tập chương II và chương III Trang 8
2.2. Bài 21 Ôn tập chương IV ………………………………… Trang 11
2.3. Ôn tập chương V và chương VI ……………………………Trang 13
IV. Hiệu quả của đề tài………………………………………… Trang 17
V. Kiến nghị…………………………………………………… .Trang 17
Phần 3. Kết luận chung ……………………………………….Trang 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO
21
Đề tài:“Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học các bài ôn tập môn Lịch sử 7- THCS”.
1. Sánh giáo khoa lịch sử 7
2. Sách giáo viên lịch sử 7
3. Tài liệu tập huấn chuyên môn “Ứng dụng công nghệ thông tin đổi mới phương
pháp dạy học và công tác quản lí nhà trường”
4. Tài liệu tập huấn chuyên môn “ Một số vấn đề về đổi mới phương pháp dạy học ờ
cấp THCS”