SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
1

PHÒNG GD
GD GD
GD-

-

ĐT THỊ XÃ AN NHƠN
TRƯỜNG THCS NHƠN HẬU  

Sáng kiến kinh nghiệmĐỀ TÀI:

SỬ DỤNG BẢN ĐỒ TƯ DUY
TRONG DẠY HỌC
MÔN HÓA HỌC LỚP 9NGƯỜI VIẾT:
TRƯƠNG THẾ THẢO

mình, ñược ñưa ra những nhận xét về vấn ñề ñang bàn luận,… ñược tham
gia vào quá trình học tập ñể chiếm lĩnh tri thức.
Từ trước ñến nay, ña số học sinh cho rằng Hóa học là môn học rất khó
và khô khan. Nhiều học sinh ñã phải rất vất vả ñể ghi nhớ kiến thức nhưng
kết quả mang lại chưa cao. Thực tế cho thấy một số học sinh học rất chăm
chỉ nhưng vẫn học kém, các em này thường học bài nào biết bài ñấy, học
phần sau ñã quên phần trước và không biết liên kết các kiến thức với nhau,
không biết vận dụng kiến thức ñã học trước ñó vào những phần sau. Phần
lớn số học sinh này khi ñọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách
tự ghi chép ñể lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình.
Nguyên nhân ñó chính là do các em chưa tìm ra phương pháp học tập phù
hợp, chưa có phương pháp ghi nhớ kiến thức một hiệu quả. Từ ñó dễ gây
tâm lý chán nản, buông xuôi dẫn ñến lổ hỏng kiến thức ngày càng rộng hơn
và ñến một lúc nào ñó không thể lắp ñược.
Hiện nay, các giáo viên ñang áp dụng nhiều phương pháp dạy học tích
cực ñể từng bước chuyển dần cách dạy học từ chỗ trang bị kiến thức cho học
sinh sang dạy cho học sinh cách tiếp cận và tự tìm tòi kiến thức. Từ ñó, vận
SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
3
dụng kiến thức vào thực tế và biến ñổi thành kỹ năng cho riêng bản thân
mình. Việc áp dụng phương pháp dạy học bằng bản ñồ tư duy kết hợp với
các phương pháp học nhóm, công nghệ thông tin,… vào trong giảng dạy
hiện ñang là công cụ phù hợp và ñạt hiệu quả mà ở nhiều trường ñang dần
thực hiện trong việc nâng cao chất lượng dạy và học trong giáo dục hiện
nay.
Những vấn ñề ñặt ra ở trên ñã khẳng ñịnh nhiệm vụ của giáo dục
trong thời ñại mới: Dạy học không chỉ ñơn thuần là cung cấp kiến thức mà
còn phải giúp học sinh nhận thức ñược con ñường chiếm lĩnh tri thức, giúp
học sinh biết cách lựa chọn, hệ thống hóa và ghi nhớ kiến thức hiệu quả;

SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
4
sánh (hoạt ñộng học tập) và cuối cùng rút ra nhận xét, kết luận (nội dung bài
học).
Hoạt ñộng tích cực là hoạt ñộng có ñịnh hướng, có ñặt ra mục tiêu,
biết sử dụng các công cụ, kết hợp các thao tác ñể hoàn thành một công việc
cụ thể. Trong hoạt ñộng tích cực con người cùng một lúc thực hiện các thao
tác tư duy, biết lựa chọn phương pháp, con ñường ñi ñể hoàn thành công
việc nhanh nhất, hiệu quả nhất.
Hoạt ñộng tư duy tích cực thực chất là học sinh thực hiện một loạt
phản xạ có ñiều kiện mà trong ñó kích thích của các phản xạ này là các yêu
cầu của giáo viên ñối với học sinh thông qua hệ thống các câu hỏi, bài tập
yêu cầu học sinh phải hoàn thành.

Bản ñồ tư duy (Mind Map) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc,
hình ảnh nhằm tìm tòi ñào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính
của một nội dung, hệ thống hoá một chủ ñề. Nó là một công cụ tổ chức tư
duy ñược tác giả Tony Buzan (Anh) nghiên cứu kỹ lưỡng và phổ biến rộng
khắp thế giới.
Dạy học bằng bản ñồ tư duy giúp cho học sinh tối ưu hóa tư duy của
mình bằng việc tiếp nhận thông tin, phân tích, tổng hợp và cụ thể hóa kết
quả xử lý thông tin bằng sản phẩm của chính các em tạo ra. Do vậy dạy học
bằng bản ñồ tư duy tạo ra cho các em sự chủ ñộng, sáng tạo, thích thú, niềm
say mê trong quá trình học tập của mình. Bản ñồ tư duy kế thừa, mở rộng
hình thức ghi chép, sử dụng bảng biểu, sơ ñồ nhưng ở mức ñộ cao hơn. Có
thể khẳng ñịnh rằng phương pháp dạy học bằng bản ñồ tư duy là một trong
những phương pháp dạy học hiện ñại. Nó giúp học sinh dễ ghi nhớ, phát
triển nhận thức, khả năng tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo
Đây là một công cụ hữu hiệu trong quá trình dạy học hiện nay.

MỤC TIÊU:
Nhiệm vụ chủ yếu mà ñề tài ñặt ra là:
- Giúp học sinh học ñược phương pháp học: Qua việc giúp học sinh sử
dụng thành thạo bản ñồ tư duy trong học tập môn Hóa học lớp 9 học sinh
sẽ học ñược phương pháp học, tăng tính ñộc lập, chủ ñộng, sáng tạo và phát
triển tư duy.
- Giúp học sinh học tập một cách tích cực: Việc sử dụng bản ñồ tư duy
giúp học sinh học tập một cách tích cực, huy ñộng tối ña tiềm năng của bộ
não vì theo một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu
sâu, nhớ lâu và in ñậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo
ngôn ngữ của mình. Hơn nữa, thông qua việc sử dụng bản ñồ tư duy còn
giúp cho học sinh biết cách khái quát hóa kiến thức, nắm vững sự liên hệ
giữa các nội dung Hóa học với nhau.
- Giúp hạn chế và dần dần tiến tới chấm dứt tình trạng dạy – học theo
lối “ñọc – chép” trong nhà trường phổ thông: Học sinh tự trình bày nội
dung bài học theo ý tưởng, sự hiểu biết của mình ñối với nội dung bài học
bằng bản ñồ tư duy mà không sao chép rập khuôn từ nội dung ghi bảng của
giáo viên, từ ñó tăng tính chủ ñộng, sáng tạo của học sinh.Với những mục tiêu trên của ñề tài, bản thân người thực hiện mong
muốn qua ñó ñẩy mạnh, nâng cao chất lượng, ñổi mới phương pháp học tập
của học sinh.
II. MÔ TẢ GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI:
1. Thuyết minh tính mới:
Hóa học là một môn học rất gần gũi với cuộc sống, học hóa học chính
là học những gì xung quanh ta. Do ñó người giáo viên phải làm cho học sinh
thông hiểu ñược vấn ñề này. Để làm ñược ñiều này không phải là nói suông
mà chúng ta phải ñưa kiến thức Hóa học vào cuộc sống, từ kiến thức Hóa
học ñã học các em có thể liên hệ ñể giải thích các hiện tượng ñang diễn ra

là một dạng sơ ñồ mở, không yêu cầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản ñồ ñịa
lí, các em có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi em có thể vẽ một kiểu
khác nhau, dùng những màu sắc, hình ảnh, chữ viết và các cụm từ diễn ñạt
khác nhau, Tuy cùng một chủ ñề nhưng mỗi em có thể vẽ bản ñồ tư duy
theo cách riêng của mình. Do ñó, việc lập bản ñồ tư duy phát huy tối ña khả
năng sáng tạo của mỗi người.
a.2. Cấu tạo của bản ñồ tư duy:
Ở giữa sơ ñồ là một hình ảnh trung tâm (hay một cụm từ) khái quát
chủ ñề. Gắn liền với hình ảnh trung tâm là các nhánh cấp 1 mang các ý chính
làm rõ chủ ñề.Phát triển các nhánh cấp 1 là các nhánh cấp 2 mang các ý phụ
làm rõ mỗi ý chính. Sự phân nhánh cứ thế tiếp tục ñể cụ thể hóa chủ ñề,
nhánh càng xa trung tâm thì ý càng cụ thể, chi tiết. Có thể nói, bản ñồ tư duy
là một bức tranh tổng thể, một mạng lưới tổ chức, liên kết khá chặt chẽ theo
cấp ñộ ñể thể hiện một nội dung, một ñơn vị kiến thức nào ñó.
SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
7

a.3. Các bước thiết kế một bản ñồ tư duy:
Để thiết kế một bản ñồ tư duy dù vẽ thủ công trên bảng, trên giấy ,
hay trên phần mềm Mind Map, chúng ta ñều thực hiện theo thứ tự các bước
sau ñây:
+ Bước 1: Bắt ñầu từ trung tâm với từ, cụm từ thể hiện chủ ñề (có thể
vẽ hình ảnh minh họa cho chủ ñề - nếu hình dung ñược)
+ Bước 2: Từ hình ảnh trung tâm (chủ ñề) chúng ta cần xác ñịnh: ñể
làm rõ chủ ñề, thì ta ñưa ra những ý chính nào. Sau ñó, ta phân chia ra
những ý chính, ñặt tiêu ñề các nhánh chính, nối chúng với trung tâm.
+ Bước 3: Ở mỗi ý chính, ta lại xác ñịnh cần ñưa ra những ý nhỏ nào
ñể làm rõ mỗi ý chính ấy. Sau ñó, nối chúng vào mỗi nhánh chính. Cứ thế ta
triển khai thành mạng lưới liên kết chặt chẽ.

- Dạy học bài mới nhằm:
+ Kiểm tra kiến thức cũ.
+ Hình thành một vài ñơn vị kiến thức mới của bài học hay toàn bài
học.
+ Củng cố kiến thức của từng phần hay củng cố kiến thức toàn bài vào
cuối tiết học hoặc một chương, một chủ ñề.
+ Học sinh sử dụng bản ñồ tư duy khi làm bài tập ñược giao về nhà ở
cuối tiết học hoặc chuẩn bị bài mới.
b.1. Sử dụng bản ñồ tư duy trong việc kiểm tra kiến thức cũ:
Vì thời gian kiểm tra bài cũ không nhiều, chỉ khoảng 5 – 7 phút nên
yêu cầu của giáo viên thường không quá khó, không ñòi hỏi nhiều sự phân
tích, so sánh… ñể trả lời câu hỏi. Giáo viên thường yêu cầu học sinh tái hiện
lại một phần nội dung bài học bằng cách gọi học sinh lên bảng trả lời câu
hỏi. giáo viên sẽ chấm ñiểm tùy vào mức ñộ thuộc bài của học sinh. Cách
làm này vô tình ñể nhiều học sinh rơi vào tình trạng “học vẹt”, ñọc thuộc
lòng mà không hiểu bài. Do ñó cần phải có sự thay ñổi trong việc kiểm tra,
ñánh giá nhận thức của học sinh, yêu cầu ñặt ra là không chỉ kiểm tra “phần
nhớ” mà cần chú trọng ñến “phần hiểu”. Cách làm này vừa tránh ñược việc
học vẹt, vừa ñánh giá chính xác học sinh, ñồng thời nâng cao chất lượng học
tập. Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học Hóa học ñã thực hiện ñược ñiều
ñó. Các bản ñồ thường ñược giáo viên sử dụng dưới dạng thiếu thông tin,
SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
9
yêu cầu học sinh ñiền các thông tin còn thiếu và rút ra nhận xét về mối quan
hệ các nhánh thông tin với từ khóa trung tâm.
Ví dụ 1: Yêu cầu học sinh ñiền tiếp các thông tin vào sơ ñồ tư duy sau:

Ví dụ 2:



VD 2: Trình bày tính chất hóa học của axit sunfuric: Bài vẽ của học sinh
Bài vẽ của học sinh
SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
13 Bên cạnh việc dùng bản ñồ tư duy ñể kiểm tra bài cũ, giáo viên cũng
có thể sử dụng bản ñồ tư duy ñể kiểm tra 15 phút ñối với học sinh ñể tăng
cường việc rèn luyện thói quen tư duy lô-gic, tư duy hệ thống cho học sinh
thông qua các bài kiểm tra viết, nhằm phát triển năng lực tư duy sáng tạo
cho các em. Tuy nhiên, giáo viên cũng cần lưu ý rằng kiểm tra kiến thức cũ
bằng phương pháp vẽ sơ ñồ tư duy chỉ là một hình thức kiểm tra nhằm giúp
học sinh củng cố, hệ thống kiến thức có tính chất lý thuyết. Do ñó, giáo viên
nên chọn kiểm tra những kiến thức có tính hệ thống, xâu chuỗi, các em có
thể dễ dàng hệ thống hóa bằng sơ ñồ tư duy. Ví dụ: lập sơ ñồ tư duy về tính
chất hóa học của một chất, một loại chất; lập sơ ñồ tư duy về một bài, một
chương…. Mặt khác, về yêu cầu của ñề kiểm tra, giáo viên cần ñưa ra từ hay
cụm từ khóa ngắn gọn, rõ ràng, cụ thể, khái quát ñược chủ ñề của phần kiến
thức cần kiểm tra trong câu hỏi ñể ñịnh hướng, giúp học sinh dễ dàng nắm
bắt chính xác yêu cầu ñề và có thể vẽ ñúng sơ ñồ tư duy theo yêu cầu. Sau
ñây là một số ví dụ minh họa một số câu hỏi trong phần tự luận ñề kiểm tra
15 phút yêu cầu học sinh lập sơ ñồ tư duy:

tài giúp học sinh hoàn chỉnh bản ñồ tư duy, từ ñó dẫn dắt ñến kiến thức của
bài học.
- Bước 4: Củng cố kiến thức bằng một bản ñồ tư duy mà giáo viên ñã
chuẩn bị sẵn hoặc một bản ñồ tư duy mà cả lớp ñã tham gia chỉnh sửa hoàn
chỉnh, cho học sinh lên trình bày, thuyết minh về kiến thức ñó.
Trong cách dạy học này giáo viên sẽ sử dụng bản ñồ tư duy cho cách
trình bày mới. Giáo viên thay vì gạch ñầu dòng các ý cần trình bày lên bảng
thì sử dụng bản ñồ tư duy ñể thể hiện ñược một phần hoặc tòan bộ nội dung
bài học một cách rất trực quan.
SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
16

Ví dụ 1: Khi dạy bài “ Nhiên liệu”, GV có thể trình bày nội dung bài dạy
theo dạng sơ ñồ sau:

Ví dụ 2: Khi dạy bài “ Sự ăn mòn kim loại và bảo vệ kim loại không bị ăn
mòn”, GV có thể trình bày nội dung bài dạy theo dạng sơ ñồ sau:

SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
17

b.3. Sử dụng bản ñồ tư duy trong việc củng cố kiến thức bài học:
Để củng cố, khắc sâu kiến thức của bài học, nhiều giáo viên ñã chọn
giải pháp là ra một vài bài tập trắc nghiệm hoặc cho học sinh ñọc phần ghi
nhớ ở sách giáo khoa hay cho học sinh gấp vở lại rồi yêu cầu các em nhớ về
kiến thức của bài học ñó. Mỗi cách làm ở trên ñều có những hạn chế nhất
ñịnh như:
+ Một vài bài tập không kiểm tra ñược mức ñộ tiếp thu của học sinh

nào?
Học sinh sẽ trả lời ñược: 3 tính chất (tác dụng với nước tạo thành
dung dịch axit, tác dụng với dung dịch bazơ tạo thành muối và nước, tác
dụng với một số oxit bazơ tạo thành muối). Từ ñó giáo viên sẽ vẽ 3 nhánh
SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
18

cấp 3 là tác dụng với nước, tác dụng với dung dịch bazơ, tác dụng với oxit
bazơ từ nhánh cấp 2 “oxit axit”. Sau ñó vẽ thêm nhánh cấp 4 là sản phẩm
của mỗi phản ứng.
Tương tự như thế cho tính chất hóa học của oxit bazơ ta sẽ có bản ñồ
tư duy hoàn chỉnh ñể củng cố bài học như sau:
Ví dụ 2: Sau khi học sinh học xong bài “tính chất hóa học của axit”, giáo
viên có thể gợi ý ñể học sinh vẽ sơ ñồ tư duy cho nội dung bài học như sau:
+ Axit có những tính chất hóa học nào?
 Cho HS vẽ 5 nhánh cấp 1 từ chủ ñề chính “Tính chất hóa học của
Axit”
+ Sản phẩm của mỗi phản ứng là gì?
 Cho học sinh vẽ các nhánh cấp 2 từ các nhánh cấp 1
Cuối cùng ta sẽ có bản ñồ tư duy do học sinh vẽ theo gợi ý của giáo
viên như sau:
SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
19
trong bài thực hành “ Tính chất hóa học của oxit và axit”
Bài vẽ của học sinh
SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
21Hoặc:

Ví dụ 2: Bản ñồ tư duy thí nghiệm 3 – Nhận biết 3 chất rắn ở dạng bột là
NaCl, Na
2
CO
3
, CaCO
3
trong bài thực hành “ Tính chất hóa học của phi kim
và hợp chất của chúng”

Ví dụ 3: Bản ñồ tư duy thí nghiệm 3 – phân biệt 3 dung dịch glucozơ,
saccarozơ, hồ tinh bột trong bài thực hành “ Tính chất của gluxit”

SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
22

Một cách khác ñể sử dụng bản ñồ tư duy trong bài thực hành là: Học
sinh chuẩn bị ở nhà nội dung bài thí nghiệm vào bản ñồ tư duy, có thể làm
trên giấy A
4

về vấn ñề gì? nội dung bao nhiêu phần? Để khắc phục tình trạng nói trên,
chúng ta có thể yêu cầu học sinh vẽ sơ ñồ tư duy của bài học mới vào vở bài
tập. Điều ñó sẽ giúp các em nắm ñược những nội dung chính, cơ bản của bài
học mới. Do vậy sự tiếp thu của các em sẽ nhanh hơn. Mặt khác do ñã nắm
vững ñược cấu trúc của bài học nên các em luôn hiểu mình ñang ở ñâu trong
nội dung bài học ñó, từ ñó tạo ra sự chủ ñộng, hứng thú trong việc nắm bắt
kiến thức của học sinh.
Để ñịnh hướng cho học sinh chuẩn bị bài, hướng dẫn cho học sinh
nghiên cứu bài ở nhà và lập một bản ñồ tư duy về bài học. Công việc này
không khó ñối với học sinh tuy nhiên nếu làm ñược bắt buộc học sinh phải
ñọc bài và nghiên cứu nắm ñược các mục trong bài ñể thể hiện những ñơn vị
kiến thức của bài học .
Ví dụ: Khi dạy bài “Nhôm” giáo viên hướng dẫn học sinh tự lập một bản ñồ
tư duy ở nhà. Để vẽ ñược bản ñồ học sinh nghiên cứu và thể hiện các nội
dung bài học bao gồm: Tính chất vật lý, tính chất hóa học, ứng dụng của
nhôm, cách sản xuất nhôm. Cùng với yêu cầu ñó giáo viên có thể nêu thêm
câu hỏi:So sánh tính chất của nhôm và tính chất chung của kim loại?
SKKN: Sử dụng bản ñồ tư duy trong dạy học môn Hóa học lớp 9 Năm học: 2013 - 2014
Người viết: Trương Thế Thảo trang Trường THCS Nhơn Hậu - An Nhơn
24Đến giờ học giáo viên dùng một thời gian (khoảng 3 - 5 phút) cho học
sinh nhận xét một vài bản ñồ tư duy rồi chọn bản ñồ nào hay nhất. Trên cơ
sở bản ñồ ñược chọn này giáo viên sẽ hướng dẫn học sinh hoạt ñộng ñể tìm
hiểu nội dung bài học.
Như vậy, việc cho học sinh lập bản ñồ tư duy trong quá trình chuẩn bị
bài giúp học sinh ñịnh hướng việc học tập một cách tích cực, chủ ñộng. Học
sinh xác ñịnh ñược công việc của mình trong tiết học từ ñó có thái ñộ nghiên
cứu, chuẩn bị bài tốt hơn.