2Ề BÀI
Phân tích nhân vật Phương Định trong truyện Những ngôi sao xa xôi của Lê
Minh Khuê. (Phần trích đoạn đã được học trong SGK ngữ văn 9, tập hai).
Gợi ý:
a) Mở bài: Giới thiệu tác giả, tác phẩm và nhân vật được phân tích (Phương Định)
- Lê Minh Khuê thuộc thế hệ nhà văn trong cuộc kháng chiến chống Mĩ. Bà cũng
như nhiều nhà văn đương thời hướng ngòi bút vào đề tài chiến tranh, phản ánh cuộc
chiến đấu vô cùng oanh liệt của dân tộc trong những năm 70 của thế kỉ XX, đặc biệt là
cuộc chiến đấu của bộ đội, thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn huyền
thoại.
- Truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi là tác phẩm đầu tay của nữ nhà văn được
viết năm 1971, truyện viết về đời sống chiến đấu của tổ trinh sát mặt được trong đó nổi
bật lên gương mặt tiêu biểu cho nữ thanh niên xung phong thời ấy là Phương Định,
nhân vật đã để lại nhiều dấu ấn trong lòng độc giả.
b) Thân bài
* Vẻ đẹp ngoại hình của nhân vật
- Phương Định là một cô gái trẻ trung, xinh đẹp: Cũng như các cô gái mới lơn,
Phương Định là người nhạy cảm và luôn quan tâm đến hình thức của mình. Chị tự đánh
giá: “Tôi là con gái Hà Nội. Nói một cách khiêm tốn, tôi là một cô gái khá. Hai bím tóc
hơi dày, tương đối mềm, một cái cổ cao, kiêu hãnh như đài hoa loa kèn. Còn mắt tôi thì
các lái xe bảo: Cô có cái nhìn sao mà xa xăm!”
- Vẻ đẹp của Phương Định đã hấp dẫn bao chàng trai: “Không hiểu sao các anh
pháo thủ và lái xe hay hỏi thăm tôi. Hỏi thăm hoặc viết những thư dài gửi đường dây,
làm như ở cách xa nhau hàng nghìn cây số, mặc dù có thể chào nhau hằng ngày”. Điều
đó làm chị thấy vui và tự hào, nhưng chị chưa dành riêng tình cảm cho một ai. Chị chỉ
thấy thêm yêu quý họ, vì “Những người đẹp nhất, thông mình nhất là những người
mặc quân phục có ngôi sao trên mũ”. Chứng tỏ Phương Định là một cô gái hồn nhiên,
vô tư, trong sáng, sống kín đáo, có lí tưởng, biết đặt nhiệm vụ chung lên tình cảm cá
nhân, sống hòa mình cùng đồng đội.
* Vẻ đẹp tính cách
- Phương Định không chỉ có ngoại hình xinh đẹp mà chị còn có một tâm hồn đẹp -

sắc.
- Tâm hồn đẹp song ý chí và lòng quả cảm trong chiến đấu của Phương Định còn
đẹp đẽ hơn nhiều.
+ Phương Định là một chiến sĩ phá bom dũng cảm kiên cường. Nói đến người Hà
Nội những năm tháng ấy, người ta thường nghĩ đến nét hào hao, thanh nhã và nhất là
con gái thì yểu điệu thục nữ, nhưng Phương Định cũng như bao thanh niên Hà Nội
ngày ấy, sẵn sàng gác bút để cầm súng cùng dân tộc bước vào cuộc trường chinh: “ Xẻ
dọc Trường Sơn đi cứu nước “ (Tố Hữu). Phương định vào tuyến lửa, sống cùng đồng
đội trên mảnh đất lúc nào cũng nóng bỏng, run lên như cơn sốt bởi bom Mĩ giội xuống
hàng ngày. Chị cùng đồng đội của mình làm nhiệm vụ phá bom, san lấp, đảm bảo thông
tuyến cho bộ đội. Một công việc nguy hiểm, thần chết có thể cướp đi sự sống bất kì lúc
nào. Song Phương Định không chịu thua kém chị em, luôn hành động chuẩn xác, thành
thục, bình tĩnh và dũng cảm.
+ Mỗi ngày chị phải phá tới năm quả bom, ít là ba. Mỗi lần phá bom là một cảm
giác khác nhau. Lúc đầu chị cũng thấy căng thẳng, hồi hộp, thần kinh căng như dây
chão, tim đập bất thình lình, chân chạy mà biết khắp xung quanh có nhiều quả bom
chưa nổ. Có thể bây giờ hoặc chốc nữa, nhất định sẽ nổ và thần chết có thể viếng thăm
bất cứ lúc nào… Mỗi lúc căng thẳng như thế, Phương Định lại có cảm giác như có ánh
mắt của các anh cao xạ ở trên kia đang dõi theo từng động tác, cử chỉ để rồi lòng dũng
cảm của chị như được khích lệ, như được truyền thêm một tinh thần, một sức mạnh
mãnh liệt trước những trái bom lì lợm có sức công phá thật khủng khiếp. Chị kể: “ Tôi
2
đến gần quả bom. Cảm giác thấy có ánh mắt các chiến sĩ dõi theo mình, tôi không sợ
nữa. Tôi sẽ không đi khom. Các anh ấy không thích kiểu đi khom khi có thể cứ đàng
hoàng mà bước đi”. Cảm giác ấy khiến tinh thần của Phương Định trở nên sắc nhọn:
“Thỉnh thoảng lưỡi xẻng chạm vào quả bơm. Một tiếng động sắc đến gai người cứa
vào da thịt tôi: Tôi rùng mình và bống nhận thấy tại sao mình làm quá chậm. Nhanh
lên một tí! Vỏ quả bom nóng. Một dấu hiệu chẳng lành”. Thế rồi đặt thuốc, châm ngòi
rồi chạy tìm chỗ nấp, nín thở lắng nghe, chờ đợi một tiếng nổ rung trời, chuyển đất,
váng óc và rất nguy hiểm khi mảnh bom có thể văng tới. Chỉ đọc và tưởng tượng lại

các cuộc trường chinh bảo vệ Tổ quốc. Trong thời đại hội nhập kinh tế quốc tế hiện
nay, tinh thần ấy vẫn được lớp thanh niên yêu nước tiếp nối và phát huy, giành được
nhiều thành tựu rực rỡ trong công cuộc xây dựng đất nước.
3
ĐỀ BÀI
Hãy nêu cảm nhận về đoạn thơ:
Dù ở gần con
Dù ở xa con,
Lên rừng xuống bể
Cò sẽ tìm con
Cò mãi yêu con.
Con dù lớn vẫn là con của mẹ,
Đi hết đời, lòng mẹ vẫn theo con.
À ơi!
Một con cò thôi
Con cò mẹ hát
Cũng là cuộc đời
Vỗ cánh qua nôi.
(Con cò - Chế Lan Viên, SGK Ngữ văn 9, tập 2, 2005)
Gợi ý:
a) Mở bài: Giới thiệu đôi nét tác giả, tác phẩm, vị trí đoạn thơ
- Con cò là bài thơ viết về tình mẹ của Chế Lan Viên.
- Tình cảm thiêng liêng ấy được nhà thơ thể hiện qua hình ảnh con cò trong lời ru
con bên cánh võng.
- Đoạn thơ được nghị luận nằm ở phần cuối bài thơ, hình ảnh con cò được nâng
lên thành hình tượng - biểu tượng của tình mẹ lớn lao, cao cả, bền vững như chân lí.
b) Thân bài
- Năm câu đầu của đoạn thơ là sự khẳng định tình mẹ cao cả:
Dù ở gần con,
Dù ở xa con,

Chỉ mình mẹ giúp đời con vững bước
Năm câu cuối đoạn thơ trả lại với âm điệu lời ru và đúc kết ý nghĩa phong phú của
hình tượng con cò trong lời ru ấy:
À ơi!
Một con cò thôi,
Con cò mẹ hát
Cũng là cuộc đời
Vỗ cánh qua nôi.
Hình ảnh con cò tiếp tục hóa thân vào mẹ. Con cò ngoài cuộc đời đi vào câu hát
ca dao và mẹ, tất cả chỉ - Một con cò thôi. Con cò mẹ hát - hát về cuộc đời lam lũ, khổ
đau, vất vả, tảo tần của mình, hát cho con nghe… “Sữa nuôi phần xác, hát nuôi phần
hồn”. Mẹ nuôi dưỡng con không chỉ bằng dòng sữa ngọt ngào mà con bằng tiếng hát
lời ru, nuôi dưỡng con khôn lớn cả về thể chất và tinh thần. Tiếng hát lời ru của mẹ
nâng cánh ước mơ cho con bay cao bay xa - vỗ cánh qua nôi bay vào cuộc đời.
Cuộc đời mẹ thầm kín đi qua lời ru. Lời ru không chỉ đem đến cho đứa con tình
yêu thương, vỗ về mà còn gửi gắm vào đó bao nỗi niềm cơ cực và cả những ước muốn.
Đó là tâm hồn mẹ - tâm hồn của dân tộc, đất nước di dưỡng tâm hồn cho con:
Nằm trong tiếng nói yêu thương
Nằm trong tiếng Việt vấn vương một đời
Sơ sinh lòng mẹ đưa nôi
Hồn thiêng đất nước đã ngồi bên con
(Nằm trong tiếng nòi - Huy Cận)
- Nét đặc sắc của đoạn thơ:
+ Viết theo thể thơ tự do, đan xen các câu bốn - năm - tám chữ, điều đó giúp cho
nhà thơ thể hiện tình điệu, cảm xúc một cách linh hoạt, khi sâu lắng, khi dàn trải, lan
tỏa.
5
+ Giọng điệu đoạn thơ nhẹ nhàng, êm ái như một khúc hát ru nhưng lại chất chứa
giọng điệu suy ngẫm, triết lí, hướng người đọc vào sự phát hiện, chiêm nghiệm.
+ Ngôn ngữ giản gị nhưng hàm súc, không sử dụng những biện pháp so sánh khi

b) Thân bài
* Giải thích ngắn gọn ý kiến
- Lời nhận xét rất chính xác. Sau năm 1975, các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu
ra đời đã được đổi mới về tư tưởng và tư duy nghệ thuật. Vượt thoát lên cách nhìn, cách
nghĩ đơn giản, một chiều trước đây của văn học nói chung và chính bản thân nhà văn
nói riêng, Nguyễn Minh Châu đã hướng ngòi bút của mình vào đời sống thế sự nhân
sinh thường ngày, để phát hiện ra chiều sâu cuộc sống và cả những nghịch lí.
- Chính vì vậy, khi xây dựng nhân vật Nhĩ trong Bên quê, để tác phẩm không đơn
thuần tự sự về một cuộc đời con người, tác giả đã kết hợp rất tài tình giữa tự sư, trữ tình
và triết lí. Khéo léo đan cài giữa kể và miêu tả bức tranh thiên nhiên, bức tranh tâm
trạng và những lời bình. Đặc biệt, ông đi sâu vào thế giới nội tâm nhân vật Nhĩ để diễn
tả những trạng thái, cảm xúc, tâm tư cả nhân vật trong những ngày cuối đời. Ngòi bút
của nhà văn thấm đẫm niềm cảm thông với hoàn cảnh éo le, nghiệt ngã của nhân vật
cùng những triết lí giản dị, tinh tế, sâu sắc và thấm đượm tinh thần nhân đạo.
* Phân tích và chứng minh làm sáng tỏ ý kiến: ngòi bút miêu tả tâm lí rất tinh tế
và thấm đượm tinh thần nhân đạo.
- Để đạt được dụng ý nghệ thuật, Nguyễn Minh Châu rất khéo léo đặt nhân vật
Nhĩ vào tình thế, cảnh ngộ đặc biệt để từ đó nhân vật tự bộc bạch nội tâm, tâm trạng, tự
chiêm nghiệm ra cái triết lí nhân sinh ở đời.
- Nhĩ là người đã từng đi khắp mọi nơi trên Trái Đất, không thiếu một xó xỉnh
nào, thì giờ đây lâm trọng bệnh và bị cột chặt trên chiếc giường chật hẹp, khiến anh
không thể tự xê dịch được vài chục phân mà phải nhờ sự trợ giúp của mọi người. Đặt
nhân vật vào nghịch cảnh, nhà văn dễ bề soi rọi vào thế giới nội tâm, nghĩ suy của nhân
vật.
- Nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật của Nguyễn Minh Châu thật nhẹ nhàng, tự
nhiên mà tinh tế, sâu sắc. Khi con người ta ở vào tình cảnh gần đất xa trời, trong họ
mới dội lên bao khao khát, tiếc nuối với cuộc đời. Chính trong một buổi sáng đẹp trời
đầu thu ấy, từ bên cửa sổ nhà mình, Nhĩ mới nhận ra vùng đất bãi bồi bên kia sông một
vẻ đẹp bình dị với những màu sắc quen thuộc như da thịt, hơi thơ mà sao anh thấy lạ
lùng: Những bông hoa bằng lăng cuối mùa thưa thớt, tím thẫm, con sông Hồng màu đỏ

- Hành động của Nhĩ cố thu hết tàn lực cuối cùng vương người ra cửa sổ, giơ tay
khoát khoát: “ y như đang khẩn thiết ra hiệu cho một người nào đó”, hay anh con trai,
hãy mai đi kẻo lỡ chuyến đò duy nhất trong ngày. Hành động ấy không chỉ thể hiện tâm
trạng lo âu, hốt hoảng mà còn chuyển tới cho người đọc bức thông điệp: đừng bở lỡ cơ
hội. Cuộc đời không nhiều cơ hội, hãy chớp thời cơ, đừng chùng chình, do dự hay bỏ
qua, để rồi ân hận.
c) Kết bài
- Qua việc miêu tả diễn biến tâm trạng nhân vật Nhĩ một cách tinh tế và sâu sắc,
Nguyễn Minh Châu đã thể hiện niềm cảm thông với bi kịch của nhân vật.
- Trân trọng sự thức tỉnh và khát vọng của con người luôn hướng tới những điều
bình dị nhưng có giá trị đích thực, vĩnh hằng trong cuộc sống.
- Đồng thời gửi tới người đọc bức thông điệp giàu giá trị nhân văn về con người,
cuộc đời, về gia đình, quê hương, đất nước. Đó là sự hài hòa, gắn bó bền chặt trong
cuộc đời mỗi người.
8
ĐỀ BÀI
Cảm nhận của em về vẻ đẹp tâm hồn những cô thanh niên xung phong trong
truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi (SGK Ngữ văn 9, tập hai, 2005) của nhà văn Lê
Minh Khuê.
Gợi ý
a) Mở bài
- Lê Minh Khuê là nữ nhà văn chiến sĩ. Bà tham gia thanh niên xung phong và
hoạt động trên tuyến đường Trường Sơn thời đánh Mĩ.
- Truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi là tác phẩm đầu tay của bà sáng tác năm
1971, giữa lúc cuộc kháng chiến của dân tộc diễn ra vô cùng ác liệt, khẳng định sự sống
còn của Tổ quốc.
- Truyện ngợi ca vẻ đẹp tâm hồn của những cô gái thanh niên xung phong trên
tuyến đường Trường Sơn. Đây là những chân dung đẹp, tiêu biểu cho thế hệ trẻ Việt
Nam trong văn học cách mạng một thời oanh liệt.
b) Thân bài

=> Giữa khói bom lửa đạn, những nữ thanh niên kiên cường, dũng cảm chiến đấu
và tâm hồn vẫn giàu mơ ước, thích hát, thích làm đẹp, nghe đài như cuộc sống yên bình
vậy. Đó là phẩm chất anh hùng hiếm có ở nơi nào trên Trái Đất này phái đẹp ra mặt
trận như thế.
* Nét đẹp riêng trong từng con người
- Nho nhỏ bé, ít tuổi nhất, trông dễ thương, dịu mát, trắng muốt như một que kem
mỗi khi từ dưới suối lên. Cô thích theeo thù, thích ăn kẹo như trẻ con. Người nhỏ bé
nhưng tinh thần phá bom lại không hề nhỏ bé, rất quả cảm, rất bình tĩnh khi bị thương,
vẫn nhổm dậy, xòe bàn tay đòi mấy viên đá trong cơn mưa.
- Chị Thao lớn tuổi hơn cả, nên ước mơ, dự định về tương lai cũng thiết thực hơn.
Chị hát không hay nhưng rất chăm chép bài hát. Đôi lông mày tỉa nhỏ như cái tăm. Áo
lót cái nào cũng thêu bằng chỉ màu. Đặc biệt rất sợ vắt và máu nhưng người tổ trưởng
ấy lại cương quyết, táo bạo đến lạ lùng. Rất bình thản, thong thả nhai nốt miếng bích
quy trước tiếng máy bay trinh sát rè rè trộn lẫn tiếng gầm gào, tiếng dội bom của phản
lực. Chị phân công nhiệm vụ, ra lệnh cương quyết, rõ ràng, phá bom anh dũng, táo bạo
đến đáng gờm.
- Phương Định - cô gái Hà thành vào chiến trường, hồn nhiên, mộng mơ nhưng
không thua kém chị em sự kiên cường, dũng cảm. Cô có chút điệu đà của cô gái Hà
Nội, thích hát, thích ngắm mình trong gương. Lúc rảnh rỗi thường hay hát và ôm gối
mộng mơ, hoặc nghĩ về đồng đội, hoặc nhớ mẹ, nhớ góc phố ngôi nhà với biết bao kỉ
niệm đẹp, hồn nhiên như con trẻ đón trận mưa đá sau trận đánh đầu căng thẳng.
Phương Định cũng như các chị em - đồng đội của mình, mỗi ngày phải phá từ ba
đến năm trận bom. Mỗi lần phá một cảm giác khác nhau, căng thẳng, hồi hộp nhưng
không hề run sợ mà ngược lại, rất bình tĩnh, thận trọng, thao tác nhanh, gọn, chính xác,
vô hiệu hóa an toàn những trái bom chứa sức hủy diệt khủng khiếp, hoàn thành xuất sắc
nhiệm vụ.
c) Kết bài
- Với sự lựa chọn ngôi kể thích hợp, rất thuận lợi cho việc kể, dẫn dắt câu chuyện
và miêu tả tâm lí nhân vật, Lê Minh Khuê đã làm nổi bật vẻ đẹp tâm hồn của ba cô gái
thanh niên xung phong: giàu lí tưởng, yêu nước, dũng cảm, lạc quan, yêu đời. Đó là vẻ

- Văn nghệ tác động và đánh thức, khơi dậy trong ta những ước mơ, khát vọng
vươn tới tương lai, sống lạc quan, yêu đời, yêu con người và cuộc sống tha thiết; giúp
ta tự nhận thức, tự xây dựng và hoàn thiện nhân cách một cách tự giác, sâu sắc và bền
vững.
=> Văn nghệ không chỉ giúp ta nhận thức tri thức mà còn giúp ta sống đẹp, sống
tốt, sống phong phú hơn, nhất là việc di dưỡng, hoàn thiện nhân cách, tâm hồn.
* Chứng minh tính đúng đắn của ý kiến qua hai tác phẩm đã chọn
- Giá trị và khả năng của văn nghệ là vô cùng to lớn. Nó có thể mang tới cho
người đọc những nhận thức mới mẻ, sâu rộng về nhiều mặt trong cuộc sống, trong
những khoảng thời gian và không gian khác nhau: xưa - nay, trong nước - ngoài nước,
họ và ta, người khác và mình…
- Đến với bài thơ Mây và sóng của Ra - bin- đra- nat Ta go (nhà thơ hiện đại lớn
nhất của Ấn Độ), chúng ta sẽ hiểu sâu rộng hơn về đề tài tình mẫu tử. Bài thơ là câu
chuyện của em bé nói với mẹ như một lời thủ thỉ, tâm tình, có những đối thoại tưởng
tượng giữa em và những người sống trên mây và sóng, qua đó nhà thơ ngợi ca tình mẫu
tử thiêng liêng, bất diệt.
11
+ Với hình thức thơ văn xuôi rất hiện đại, nhà thơ tạo dựng được những tình
huống thử thách, những tình huống thử thách, những cuộc đối thoại tưởng tượng để bộc
lộ tâm lí của một em bé. Dùng nghệ thuật lặp lại, song biến hóa linh hoạt để khẳng định
tình yêu mẹ của em bé một cách trọn vẹn và sâu sắc.
+ Bài thơ đã đem lại cho ta một nhận thức về tâm lí trẻ thơ: đưa trẻ nào chẳng
ham chơi, mải chơi, chẳng dễ bị những cám dỗ của cuộc sống như mây và sóng lôi
cuốn. Song những thú vui ngoạn mục ấy vẫn không chiến thắng được nỗi nhớ mẹ và
em cần có mẹ. Rất tinh tế trong cách giải quyết mâu thuẫn tâm lí, nhà thơ đã để em bé
nghĩ ra hình thức chơi tuyệt diệu, bằng cách tưởng tượng mình là mây và sóng, còn mẹ
là trăng và bến bờ kì lạ, để em không phải đi chơi đâu xa, tới tận chân trời góc bể nào,
mà em được chơi, được vui đùa ngay với mẹ dưới mái nhà - bầu trời xanh ấm áp của
mình. Em sẽ được lăn, lăn, lăn mãi vào lòng mẹ, ôm ấp, rúc rích hay vui sướng cười
vang, mà không ai biết mẹ con em ở chốn nào. Bởi chỉ có mẹ mới là bến bờ bao dung,

* Ba đứa trẻ nhà lão đại tá tuy sống trong cảnh giàu sang, nhưng cũng chẳng sung
sướng, hạnh phúc gì: mẹ chết, sống với dì ghẻ thiếu quan tâm, người bố lại nghiêm
khắc, cũng thường nói với chúng bằng roi vọt.
+ Mặc dù chúng bị đối xử nghiệt ngã, bị cấm đoán nhưng chúng vẫn vượt lên để
duy trì tình bạn trong sáng. Chúng chia sẻ với nhau chuyện gia đình, chúng tìm đến hơi
ấm tình thương bằng những câu chuyện cổ tích để tâm hồn hướng thiện. Niềm mong
ước của ba đứa trẻ thiếu tình thương là sự che chở của những người bà hiền hậu.
+ Câu chuyện đem lại cho chúng ta nhận thức về một đất nước xa xôi trong thời kì
còn nhiều tăm tối với tư tưởng phong kiến nga hoàng cũ kĩ, lạc hậu, bế tắc, đã tác động
không nhỏ tới đời sống con người. Gợi cho chúng ta suy ngẫm về nét đẹp tuổi thơ, về ý
nghĩa nhân văn, lòng yêu thương, lòng cảm thông sâu sắc của nhà văn đối với những
đứa trẻ.
* Chỉ một đoạn trích ngắm nhưng khi đọc xong, ai cũng thấy day dứt, buốt nhói
trong tim, bởi không chỉ những đứa trẻ nghèo khổ, cơ cực thèm khát tình thương như
A-li-ô-sa mà còn cả những đứa trẻ trong ngôi biệt thự giàu sang vẫn phải chịu cảnh bất
hạnh.
* Chúng ta yêu thương, cảm thông với những đứa trẻ ấy. Thú vị với những câu
chuyện cổ tích chúng kể rất hồn nhiên, ngây thơ và cả những nhận xét, suy ngẫm rất già
dặn của chúng.
* Chúng ta thấy căm ghét, bất bình với thái độ của những người lớn đối xử với trẻ
thơ. Thói đánh đập tàn nhẫn, độc ác của người ông A-li-ô-sa dễ làm cho tâm hồn đứa
trẻ bị tổn thương, què cụt. Thói trưởng giả, kênh kiệu, ích kỉ của lão đại tá đã khép chặt
cánh cửa với thế giới xung quanh, điều đó cũng đồng nghĩa với việc khép chặt cánh cửa
tâm hồn của trẻ thơ, khiến chúng sợ hãi, co hẹp, ngơ ngác, lạc lõng, khô héo tình cảm
trong biệt thự giàu sang.
* Sự ngăn cấm của lão đại tá vô hình tạo cho những đứa trẻ thành kiến về giai cấp,
về sự phân biệt giàu - nghèo, sang - hèn, nhưng thật may, chúng chưa bị tư tưởng xấu
xa ấy làm vẩn đục. Dường như chúng cũng nhận thấy mình như những chú chim non bị
nhốt trong lồng, nên thật ngỡ ngàng khi nghe đứa bé nhất khuyên các anh: “Không nên
bắt, cứ để chúng muốn bay đi đâu thì bay”. Hình ảnh con chim trong lồng và những